Kỳ XIV
TRÍCH DẪN CÁC QUẺ
Phần I
Nhóm 1
Phần I
Nhóm 1
KIỀN - KHÔN
***
***
I. Kiền & Khôn
1. Quẻ Kiền
Quẻ
Hào
Ý chính
2. Quẻ Khôn
Quẻ
Hào
Ý chínhư
Nhận Xét
Mở Đầu
1/ Trong một quyển kinh Dịch có hai phần: Phần thứ nhất là Kinh, gồm có quái đồ và Kinh văn. Có 64 quái đồ, mỗi đồ hình gồm 6 vạch âm, dương. Kinh văn gồm có: Lời quẻ và lời hào. Tuy nhiên thoán truyện, tượng truyện, và văn ngôn cũng thường được in chung với phần kinh văn.
Phần thứ hai là Dịch Truyện, gồm có: (1) Thoán truyện , (2)Tượng truyện, (3) Văn ngôn truyện, (4) Hệ từ truyện hay Đại truyện, (5) Thuyết quái truyện, (6) Tự quái truyên, (7) Tạp quái truyện. Thóan truyện, tượng truyện, và Văn ngôn tuy thuộc phần Dịch truyện nhưng chúng đi liền sau lời quẻ, lời hào cho nên các quyển kinh Dịch thường xếp ba phần này vào chung với phần Kinh. Khảo luận này đưa Văn ngôn ra khỏi phần kinh chỉ còn giữ lại thoán truyện và tượng truyện.
2/ Để hiểu ý nghĩa quẻ Dịch trước hết phải hiểu được cấu trúc và chức năng của đồ hình quẻ đó. Trong phần “Trích Dẫn Các Quẻ” này , khảo luận này sẽ khảo sát các quẻ theo quan hệ đối tánh và đối tướng (substantial and phenomenal opposite partners) giữa chúng. Thứ tự khảo sát dựa trên 4 cặp đối tánh (opposite substance) của các quẻ thuần là: Kiền-Khôn, Khảm-Ly, Tốn- Chấn, Cấn-Đoài , và các đời kế tiếp của chúng theo sự sắp xếp chuỗi 64 quẻ của Kinh Phòng. Thứ tự quan hệ giữa các quẻ trong nhóm sẽ là: Đối tướng → Đối tánh → Đối tướng→ Đối tánh → đời tiếp theo … Cứ như vậy lần lượt bắt đầu bằng 8 quẻ mẹ cho đến hết 64 quẻ. Như vậy mỗi nhóm có 4 quẻ. Nếu 2 quẻ đối cả tánh lẫn tướng thì nhóm đó chỉ có 2 quẻ. Hai nhóm Kiền - Khôn, Khảm - Ly là 4 quẻ chính phương trên Tiên thiên Bát quái sẽ thuộc nội dung phần I. Và, hai nhóm Chấn-Tôn, Cấn-Đoài không chính phương sẽ nói trong phần II.
3/ Để người đọc có ý tưởng liên tục và dễ phân biệt, chúng tôi sẽ trích dịch mỗi quẻ theo hai phần:(1) Phần quẻ sẽ có lời quẻ, thoán truyện, và đại tượng truyện. (2)Phần hào sẽ có lời hào và tiểu tượng truyện. Hai phần này trích nguyên văn và dịch âm và nghĩa riêng phần. Sau mỗi quẻ chúng tôi nói ý chính và nêu nhận xét của mình. Để dễ hiểu ý nghĩa của kinh Dịch, một số tác giả, như James Legge, cho rằng phải tách phần bình luận tức là Dịch truyện ra khỏi kinh văn, tức quái từ và hào từ. Tuy nhiên cũng có thể coi quái từ và hào từ chỉ là văn tự của những người đi trước viết ra ý nghĩ của mình khi chiêm nghiệm quái đồ. Vì vậy cốt lõi của phần kinh chính là đồ hình các quẻ chứ không phải phần văn tự. Đó chính là điểm đặc biệt làm cho kinh Dịch không giống với một quyển Kinh nào khác, và việc tìm hiểu ý nghĩa của nó không bao giờ cạn.
Việc trích dẫn và khảo sát các quẻ trước, sau sẽ đối chiếu theo thứ tự các của bảng sau đây.
Bảng 1. Chuỗi 64 Quẻ Theo 8 Đời
(Theo Kinh Phòng)
Đời: 1 2 3 4 5 6 7 8
Bảng 2. QUAN HỆ ĐỐI TÁNH VÀ ĐỐI TƯỚNG 64 QUẺ KINH DỊCH
A. Kiền -Khôn:
1. Kiền |||||| 2. Khôn ::::::
Việc trích dẫn và khảo sát các quẻ trước, sau sẽ đối chiếu theo thứ tự các của bảng sau đây.
Bảng 1. Chuỗi 64 Quẻ Theo 8 Đời
(Theo Kinh Phòng)
Đời: 1 2 3 4 5 6 7 8
Bảng 2. QUAN HỆ ĐỐI TÁNH VÀ ĐỐI TƯỚNG 64 QUẺ KINH DỊCH
1. Kiền |||||| 2. Khôn ::::::
3. Phục |::::: 4. Bác :::::| 5. Quải |||||: 6. Cấu :|||||
7. Lâm ||:::: 8.Quan ::::|| 9.Đại Tráng ||||:: 10.Độn ::||||
11.Thái |||::: 12. Bỉ :::|||
13.Nhu |||:|: 14.Tụng :|:||| 15.Minh Di |:|::: 16.Tấn :::|:|
(Ly7) (Khảm7)
17.Tỵ ::::|:18.Sư :|:::: 19.Đồng Nhân |:|||| 20.Đại Hữu ||||:|
(Khảm8) (Ly8)
C. Chấn – Tốn:
33. Chấn |::|:: 34 . Cấn ::|::| 35. Đoài ||:||: 36 . Tốn :||:||
(Cấn 1) (Đoài 1)
37.Tiểu Súc |||:|| 38.Lý ||:||| 39.Khiêm ::|::: 40. Dự :::|::
(Cấn 6) (Đoài 6)
41.Gia Nhân |:|:|| 42.Khuê ||:|:| 43.Kiển ::|:|: 44.Giải :|:|::
(Cấn 5) (Đoài 5)
45. Ích |:::|| 46. Tổn ||:::| 47.Hàm ::|||: 48. Hằng :|||::
(Cấn 4) (Đoài 4)
49.Vô Vọng |::||| 50.Đại Súc |||::| 51. Tụy :::||: 52.Thăng :||:::
(Cấn 3) (Đoài 3)
53.Phệ Hạp |::|:| 54.Bí |:|::| 55.Khốn :|:||: 56 Tỉnh :||:|:
(Cấn 2) (Đoài 2)
57. Di |::::| 58.Đại Quá :||||: 59. Cổ :||::| 60.Tùy |::||:
7. Lâm ||:::: 8.Quan ::::|| 9.Đại Tráng ||||:: 10.Độn ::||||
11.Thái |||::: 12. Bỉ :::|||
13.Nhu |||:|: 14.Tụng :|:||| 15.Minh Di |:|::: 16.Tấn :::|:|
(Ly7) (Khảm7)
17.Tỵ ::::|:18.Sư :|:::: 19.Đồng Nhân |:|||| 20.Đại Hữu ||||:|
(Khảm8) (Ly8)
B. Khảm-Ly
21. Khảm :|::|: 22. Ly |:||:|
23. Lữ ::||:| 24.Phong |:||:: 25. Hoán :|::|| 26.Tiết ||::|:
27. Đỉnh :|||:| 28. Cách |:|||: 29.Mông :|:::| 30. Truân |:::|:
31.Ký Tế |:|:|: 32. Vị Tế :|:|:|
31.Ký Tế |:|:|: 32. Vị Tế :|:|:|
C. Chấn – Tốn:
33. Chấn |::|:: 34 . Cấn ::|::| 35. Đoài ||:||: 36 . Tốn :||:||
(Cấn 1) (Đoài 1)
37.Tiểu Súc |||:|| 38.Lý ||:||| 39.Khiêm ::|::: 40. Dự :::|::
(Cấn 6) (Đoài 6)
41.Gia Nhân |:|:|| 42.Khuê ||:|:| 43.Kiển ::|:|: 44.Giải :|:|::
(Cấn 5) (Đoài 5)
45. Ích |:::|| 46. Tổn ||:::| 47.Hàm ::|||: 48. Hằng :|||::
(Cấn 4) (Đoài 4)
49.Vô Vọng |::||| 50.Đại Súc |||::| 51. Tụy :::||: 52.Thăng :||:::
(Cấn 3) (Đoài 3)
53.Phệ Hạp |::|:| 54.Bí |:|::| 55.Khốn :|:||: 56 Tỉnh :||:|:
(Cấn 2) (Đoài 2)
57. Di |::::| 58.Đại Quá :||||: 59. Cổ :||::| 60.Tùy |::||:
D. Cấn-Đoài
61. Tiểu Quá ::||:: 62. Trung Phu ||::||
63. Qui Muội ||:|:: 64. Tiệm ::|:||
Ghi chú: Số trong ngoặc đơn ( ) cho biết đời thứ mấy của quẻ đó đối chiếu với bảng 1.
Ghi chú: Số trong ngoặc đơn ( ) cho biết đời thứ mấy của quẻ đó đối chiếu với bảng 1.
)()(
Nhóm 1: Kiền-Khôn
***
乾 : 元 亨 利 貞
II. Thoán truyện:
1.彖 曰 : 大 哉 乾 元 , 萬 物 資 始 , 乃 統 天 .
2. 云 行 雨 施 , 品 物 流 形 .
3. 大 明 始 終 , 六 位 時 成 , 時 乘 六 龍 以 御 天 .
4. 乾 道 變化 . 各 正 性 命 ,保 合 大 和 ,乃 利 貞 .
5.首 出 庶物 , 萬 國 咸 寧 .
III. Đại tượng :
象 曰 . 天 行 健 . 君 子 以 自 疆 不 息 .
AI. Lời quẻ:
“Kiền, Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh.” ( Bản chất ở quẻ Kiền là nguồn cội lớn mạnh, là hanh thông, là phúc lợi, là chính bền.)
“Kiền, Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh.” ( Bản chất ở quẻ Kiền là nguồn cội lớn mạnh, là hanh thông, là phúc lợi, là chính bền.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết. Đại tai Kiền nguyên. Vạn vật tư thủy. Nãi thống Thiên.” (Lớn thay, nguồn cội đạo Kiền, vạn vật khởi sinh từ đó, nên thống thuộc về trời.)
2. “Vân hành vũ thí. Phẩm vật lưu hình. “ ( Mây bay, mưa xuống mọi vật chuyển hình.)
3. “Đại minh chung thủy. lục vị thời thành, thời thừa lục long dĩ ngự thiên.” (Làm sáng rõ sau, trước. Sáu ngôi theo đúng thời đã tạo thành, là thời dùng sáu con rồng (6 hào dương) để thống lĩnh từ trên cao.)
4. “ Kiền đạo biến hóa, các chính tính mệnh, bảo hợp thái hoà, nãi lợi trinh. “ (Đạo Kiền biến hóa, làm cho mỗi vật đều đúng bản tính và sự sống của đời mình, giữ gìn hòa hợp bình yên, nên được phúc lợi chính bền.)
5.Thủ xuất thứ vật, vạn quốc hàm ninh.” ( Làm đầu cho mọi vật sinh ra, cho mọi nước đều yên ổn.)
AIII. Đại tượng: “Tượng viết: Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức.” (Trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử coi đó mà luôn luôn tự cường.)
B. HÀO:
1. “Thoán viết. Đại tai Kiền nguyên. Vạn vật tư thủy. Nãi thống Thiên.” (Lớn thay, nguồn cội đạo Kiền, vạn vật khởi sinh từ đó, nên thống thuộc về trời.)
2. “Vân hành vũ thí. Phẩm vật lưu hình. “ ( Mây bay, mưa xuống mọi vật chuyển hình.)
3. “Đại minh chung thủy. lục vị thời thành, thời thừa lục long dĩ ngự thiên.” (Làm sáng rõ sau, trước. Sáu ngôi theo đúng thời đã tạo thành, là thời dùng sáu con rồng (6 hào dương) để thống lĩnh từ trên cao.)
4. “ Kiền đạo biến hóa, các chính tính mệnh, bảo hợp thái hoà, nãi lợi trinh. “ (Đạo Kiền biến hóa, làm cho mỗi vật đều đúng bản tính và sự sống của đời mình, giữ gìn hòa hợp bình yên, nên được phúc lợi chính bền.)
5.Thủ xuất thứ vật, vạn quốc hàm ninh.” ( Làm đầu cho mọi vật sinh ra, cho mọi nước đều yên ổn.)
AIII. Đại tượng: “Tượng viết: Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức.” (Trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử coi đó mà luôn luôn tự cường.)
B. HÀO:
I. Hào từ:
1. 初 九: 潛 龍 . 勿 用 .
2.九 二 : 見 龍 在田 , 利 見 大 人 .
3. 九 三 : 君 子 終 日 乾 乾 . 夕 惕, 若 厲, 無 咎 .
4.九 四 : 或 躍 在 淵 , 無 咎 .
5.九 五 : 飛 龍 在 天 . 利 見 大 人 .
6. 上 九 : 亢 龍 有 悔 .
7. 用 九 : 見 群 龍 無 首 , 吉.
II. Tiểu tượng truyện:
1. 象 曰 : 潛 龍 勿 用 , 陽 在 下 也 .
2.象 曰: 見 龍 在 田 , 德 施 普 也
3. 象 曰 : 終 日 乾 乾 , 反 復 道 也.
4. 象 曰 : 或 躍 在 淵 , 進 無 咎 也 .
5.象 曰 : 飛 龍 在 天 , 大 人 造 也 .
6.象 曰 : 亢 龍 有 悔 , 盈 不 可 久 也 .
7.象 曰 : 用 九 . 天 德 不 可 為 首 也 .
BI. Lời hào
1. “Sơ Cửu: Tiềm long vật dụng.” ( Hào dương thứ nhất: Như con rồng ở ẩn chưa dung đến công năng của nó.)
2. “Cửu nhị: Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân.” ( Hào dương 2: Con rồng hiện ra trên cánh đồng, có lợi thấy được bậc đại nhân.)
3. “Cửu tam: Quân tử chung nhật kiền kiền. Tịch dịch nhược lệ vô cữu.” ( Hào dương 3: Người quân tử suốt ngày chăm chú. Đến chiều tối còn phải lo toan như trong cơn nguy nhưng không có gì lỗi.)
4. “Cửu tứ : Hoặc dược tại uyên, vô cữu. “ ( Hào dương 4: Con rồng có khi nhảy lên vực sâu, không có gì lỗi.)
5.”Cửu ngũ: Phi long tại thiên. Lợi kiến đại nhân.” (Hào dương thứ 5: Như con rồng đã bay lên trời cao,có lợi gặp được bậc đại nhân.)
6. “Thượng Cửu: Kháng long hữu hối.” (Hào dương thứ 6: Rồng bay lên quá cao sẽ có hối tiếc.)
7. “Dụng Cửu: Kiến quần long vô thủ, cát .” ( Cách dùng hào dương: Như thấy bầy rồng không đàu, tốt)
BII. Tiểu tượng truyện:
1.”Tượng viết: Tiềm long vật dụng, dương tại hạ dã.” (Lời tượng: Như rồng còn ở ẩn chưa dùng đến công năng của mình, là nói khí dương còn ở dưới thấp) 2. “Tượng viết: Hiện long tại điền, đức thi phổ dã.” (Lời tượng: Rồng hiện ra trên cánh đồng, là nói tình yêu đạo đức của mình mọi người đã thấy.)
3. “Tượng viết: Chung nhật kiền kiền, phản phục đạo dã.” (Lời tượng: Cả ngày chăm chú, là nói đường lối vận hành cần có sự trở lại.)
4. “Tượng viết: Hoặc dược tại uyên, tiến vô cữu dã.” (Lời tượng: Con rồng có khi nhảy lên từ vực sâu, là nói sự tăng tiến không gì sai trái.)
5. “Tượng viết: Phi long tại thiên, đại nhân tạo dã.” (Lời tượng: Như rồng đã bay lên trời cao, là nói việc của bậc đại nhân.)
6. “Tượng viết: Kháng long hữu hối, doanh bất khả cửu dã.” (Lời tượng: Rồng bay lên quá cao sẽ có hối tiếc, là nói đầy quá sẽ tràn, không lâu dài được)
7. “Tượng viết: Dụng Cửu: Thiên đức bất khả vi thủ dã.” (Lời tượng: Cách dùng hào dương: Đại đức của trời là sự trọn vẹn không thể chỉ là đầu.
Ý chính:
Đồ hình quẻ thuần Kiền
nội quái, ngoại quái đều Kiền . Tùy theo phạm trù áp dụng mà đồ hình 6 vạch liền này biểu hiện cho các sự vật, hiện tượng, trạng thái khác nhau. Nói chung tượng của nó là trời, là một, tánh của nó là sức mạnh cội nguồn sáng tạo vô hạn (creative original power). Tượng của vạch liền ▬▬ chỉ cho khí dương, nhưng đặc trưng là biểu hiệncho sức mạnh hợp nhất. Nó là cái Một, là nguồn sáng tạo.
2. “Cửu nhị: Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân.” ( Hào dương 2: Con rồng hiện ra trên cánh đồng, có lợi thấy được bậc đại nhân.)
3. “Cửu tam: Quân tử chung nhật kiền kiền. Tịch dịch nhược lệ vô cữu.” ( Hào dương 3: Người quân tử suốt ngày chăm chú. Đến chiều tối còn phải lo toan như trong cơn nguy nhưng không có gì lỗi.)
4. “Cửu tứ : Hoặc dược tại uyên, vô cữu. “ ( Hào dương 4: Con rồng có khi nhảy lên vực sâu, không có gì lỗi.)
5.”Cửu ngũ: Phi long tại thiên. Lợi kiến đại nhân.” (Hào dương thứ 5: Như con rồng đã bay lên trời cao,có lợi gặp được bậc đại nhân.)
6. “Thượng Cửu: Kháng long hữu hối.” (Hào dương thứ 6: Rồng bay lên quá cao sẽ có hối tiếc.)
7. “Dụng Cửu: Kiến quần long vô thủ, cát .” ( Cách dùng hào dương: Như thấy bầy rồng không đàu, tốt)
BII. Tiểu tượng truyện:
1.”Tượng viết: Tiềm long vật dụng, dương tại hạ dã.” (Lời tượng: Như rồng còn ở ẩn chưa dùng đến công năng của mình, là nói khí dương còn ở dưới thấp) 2. “Tượng viết: Hiện long tại điền, đức thi phổ dã.” (Lời tượng: Rồng hiện ra trên cánh đồng, là nói tình yêu đạo đức của mình mọi người đã thấy.)
3. “Tượng viết: Chung nhật kiền kiền, phản phục đạo dã.” (Lời tượng: Cả ngày chăm chú, là nói đường lối vận hành cần có sự trở lại.)
4. “Tượng viết: Hoặc dược tại uyên, tiến vô cữu dã.” (Lời tượng: Con rồng có khi nhảy lên từ vực sâu, là nói sự tăng tiến không gì sai trái.)
5. “Tượng viết: Phi long tại thiên, đại nhân tạo dã.” (Lời tượng: Như rồng đã bay lên trời cao, là nói việc của bậc đại nhân.)
6. “Tượng viết: Kháng long hữu hối, doanh bất khả cửu dã.” (Lời tượng: Rồng bay lên quá cao sẽ có hối tiếc, là nói đầy quá sẽ tràn, không lâu dài được)
7. “Tượng viết: Dụng Cửu: Thiên đức bất khả vi thủ dã.” (Lời tượng: Cách dùng hào dương: Đại đức của trời là sự trọn vẹn không thể chỉ là đầu.
Ý chính:
Đồ hình quẻ thuần Kiền
nội quái, ngoại quái đều Kiền . Tùy theo phạm trù áp dụng mà đồ hình 6 vạch liền này biểu hiện cho các sự vật, hiện tượng, trạng thái khác nhau. Nói chung tượng của nó là trời, là một, tánh của nó là sức mạnh cội nguồn sáng tạo vô hạn (creative original power). Tượng của vạch liền ▬▬ chỉ cho khí dương, nhưng đặc trưng là biểu hiệncho sức mạnh hợp nhất. Nó là cái Một, là nguồn sáng tạo.
Về mặt văn tự thì lời kinh ghi cho 6 vạch quẻ Kiền là: “Kiền: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh.” Ý nghĩa của bốn từ, Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh theo các tác giả cũng có nhiều chỗ khác nhau nhưng sau đây là các khái niệm chung:
Nguyên: Nguồn cội, đầu tiên, lớn mạnh.
Hanh: Trường thịnh, thông suốt không ngăn ngại.
Lợi: Phúc lợi, ích dụng .
Trinh: Chính đáng, bền vững.
Nói chung, quẻ Kiền với bốn thuộc tính Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh chỉ cho nguồn cội lớn mạnh, bền vững của cái đơn nhất vận hành sáng tạo thông suốt trong cái đa tạp đem lại lợi phúc cho sự sống. Ý nghĩa của quẻ Kiền được giải thích theo tư tưởng Nho gia nói ở Văn ngôn, xin xem khảo luận này ở “Kỳ 11- Trích Dẫn Dịch Truyện: Kiền-Văn Ngôn”
2. KHÔN
A. Quái đồ:
Nguyên: Nguồn cội, đầu tiên, lớn mạnh.
Hanh: Trường thịnh, thông suốt không ngăn ngại.
Lợi: Phúc lợi, ích dụng .
Trinh: Chính đáng, bền vững.
Nói chung, quẻ Kiền với bốn thuộc tính Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh chỉ cho nguồn cội lớn mạnh, bền vững của cái đơn nhất vận hành sáng tạo thông suốt trong cái đa tạp đem lại lợi phúc cho sự sống. Ý nghĩa của quẻ Kiền được giải thích theo tư tưởng Nho gia nói ở Văn ngôn, xin xem khảo luận này ở “Kỳ 11- Trích Dẫn Dịch Truyện: Kiền-Văn Ngôn”
2. KHÔN
A. Quái đồ:
坤:元,亨,利, 牝 馬 之 貞。君 子 有 攸 往.先 迷 后 得,
主利, 西 南 得 朋,東 北 喪 朋。安 貞,吉。
II. Thoán truyện:
1.彖 曰: 至 哉 坤 元,萬 物 資 生,乃 順 承 天。
2.坤 厚 載 物,德 合 無 疆。含 弘 光 大,品 物 咸 亨。
3. 牝 馬 地 類,行 地 無 疆,柔 順 利 貞。君 子 攸 行,
4.先 迷 失 道,后 順 得 常。西 南 得 朋,乃 與 類 行﹔東 北 喪 朋,乃 終 有 慶。
5.安 貞 之 吉,應 地 無 疆。
III. Đại tượng:
象 曰: 地 勢 坤,君 子 以 厚 德 載 物。
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Khôn: Nguyên , hanh, lợi, tẫn mã chi trinh. Quân tử hữu du vãng, tiên mê hậu đắc. Chủ lợi. Tây nam đắc bằng, Đông bắc táng bằng. An trinh cát.” ( Khôn có các đức tính là: Nguồn cội lớn mạnh, hanh thông, lợi ích, chính đáng và bền vũng như sự chính bền của con ngựa cái . Người quân tử ra đi, trước thì lầm, sau thì đúng. Lợi ích là chủ yếu . Đi hướng Tây-Nam được bạn, hướng Đông - Bắc mất bạn. Yên tâm với sự chính bền, tốt. )
AII.Thoán truyên: 1.”Thoán viết. Chí tai Khôn nguyên, vạn vật tư sinh, nãi thuận thừa thiên. “ ( Lời thóan: Lớn thay đạo Khôn là nguồn cội lớn mạnh, mọi vật nhờ đó mà sống còn, nên nó thuận theo trời.)
2. “ Khôn hậu tải vật, đức hợp vô cương. Hàm hoằng quang đại, phẩm vật hàm hanh.” (Đất dày chở vật, đức hợp khôn cùng. Rộng lớn sáng suốt, mọi thứ phẩm vật đều hanh thông.)
3. “ Tẫn mã địa loại, hành địa vô cương , nhu thuận lợi trinh. Quân tử du hành. “ ( Ngựa cái tánh đất, đi không giới hạn trên đất, bổn tính nhu thuận, ích lợi chính bển. Người quân tử đi đ mọi nơi.)
4. “ Tiên mê thất đạo, hậu thuận đắc thường. Tây Nam đắc bằng, nãi dữ loại hành. Đông bắc táng bằng, nãi chung hữu khánh.” ( Tiến trước thì lầm đường, theo sau là đạt đạo thường. Phía Tây Nam thì được bạn, bèn đi cùng loại. Phía Đông Bắc mất bạn, nhưng có phúc sau cùng .)
AII.Thoán truyên: 1.”Thoán viết. Chí tai Khôn nguyên, vạn vật tư sinh, nãi thuận thừa thiên. “ ( Lời thóan: Lớn thay đạo Khôn là nguồn cội lớn mạnh, mọi vật nhờ đó mà sống còn, nên nó thuận theo trời.)
2. “ Khôn hậu tải vật, đức hợp vô cương. Hàm hoằng quang đại, phẩm vật hàm hanh.” (Đất dày chở vật, đức hợp khôn cùng. Rộng lớn sáng suốt, mọi thứ phẩm vật đều hanh thông.)
3. “ Tẫn mã địa loại, hành địa vô cương , nhu thuận lợi trinh. Quân tử du hành. “ ( Ngựa cái tánh đất, đi không giới hạn trên đất, bổn tính nhu thuận, ích lợi chính bển. Người quân tử đi đ mọi nơi.)
4. “ Tiên mê thất đạo, hậu thuận đắc thường. Tây Nam đắc bằng, nãi dữ loại hành. Đông bắc táng bằng, nãi chung hữu khánh.” ( Tiến trước thì lầm đường, theo sau là đạt đạo thường. Phía Tây Nam thì được bạn, bèn đi cùng loại. Phía Đông Bắc mất bạn, nhưng có phúc sau cùng .)
5. “ An trinh chi cát, ứng địa vô cương.” ( Tốt lành của sự yên ổn, chính bền là ứng hợp với sức chứa giữ của cõi đất không có giới hạn.)
AIII. Đại tương truyện: “ Tượng viết: Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật.” ( Lời tượng: Đạo Khôn rộng dày như trái đất, nười quân tử coi đó mà lấy trí đức chuyên chở mọi vật)
AIII. Đại tương truyện: “ Tượng viết: Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật.” ( Lời tượng: Đạo Khôn rộng dày như trái đất, nười quân tử coi đó mà lấy trí đức chuyên chở mọi vật)
B. HÀO :
I. Hào Từ
1. 初 六: 履 霜,堅 冰 至。
2.六 二 : 直,方,大,不 習 無 不 利。
3.六 三: 含 章 可 貞。 或 從 王 事,無 成 有 終。
4.六 四 : 括 囊, 無 咎,無 譽。
5.六 五 : 黃 裳,元 吉。
6.上 六: 龍 戰 于 野,其 血 玄 黃。 7.用 六: 利 永 貞。
II. Tiểu tượng:
1.象 曰: 履 霜 堅 冰,陰 始 凝 也。 馴 致 其 道,至 堅 冰 也。
2.象 曰: 六 二 之 動,直 以 方 也。不 習 無 不 利,地 道 光 也。
3.象 曰: 含 章 可 貞, 以 時 發 也。 或 從 王 事,知 光 大 也。
4.象 曰: 括 囊 無 咎,慎 不 害 也。
5.象 曰: 黃 裳 元 吉,文 在 中 也。
6.象 曰: 龍 戰 于 野,其 道 窮 也. 7. 象 曰: 用 六 永 貞,以 大 終 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào: 1. “ Sơ Lục: Lý sương kiên băng chí.” (Hào âm thứ 1:Bước chân lên sương thì biết băng cứng sẽ đến.)
2. “Lục nhị: Trực, Phương, Đại, bất tập vô bất lợi.” ( Hào âm 2: Ngay thẳng, Vuông vắn, To lớn chẳng phải do tập thành nhưng không gì là không lợi.)
3. “Hào âm 3: Hàm chương khả trinh, hoặc tòng vương sự, vô thành hữu chung.” (Hào âm 3: Ngậm sự sáng đẹp bên trong có thể chính bền, hoặc theo giúp vua, một mình không thành, nhưng có chung cuộc.)
4. “ Lục tứ: Quát nang, vô cữu vô dự.” ( Hào âm 4: Cột miệng túi lại, không có sai trái, không có khen ngợi.)
5. “Lục ngũ: Hoàng thường, nguyên cát. “ ( Hào âm 5: Chiếc xiêm màu vàng, hoàn toàn tốt lành.)
6. “Thượng Lục: Long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng.” (Hào âm thứ 6: Rồng đánh nhau trên cánh đồng, máu trộn lẫn vàng đen.)
7. “Dụng Lục: Lợi vĩnh trinh.” (Cách dùng hào âm ( con số 6):Phúc lợi, thường hằng, và chính đáng và bền vững.)
BII. Tiểu tương truyện
1. “ Tượng viết : Lý sương kiên băng, âm thủy ngưng dã, tuần chí kỳ đạo, chí kiên băng dã. ( Lời tượng: Bước lên sương biết băng cứng sẽ đến, là khí âm khởi đầu ngưng đọng, con đường đi tới cùng sẽ có băng rất cứng.)
2. “Tượng viết: Lục nhị chi động, trực dĩ phương dã. Bất tập vô bất lợi, địa đạo quang dã.”(Lời tượng: Hoạt động của hào âm 2 là thẳng để được vuông. Không phải tập thành mà không có gì bất lợi là địa đạo (đường lối quẻ Khôn) thông sáng vậy.)
3. “Tượng viết: Hàm chương khả trinh, dĩ thời phát dã. Hoặc tòng vương sự, trí quang đại dã.” (Lời tượng: Ngậm chứa sự sáng đẹp có thể chính bền, là để theo hoàn cảnh thời gian mà phát ra. Hoặc theo giúp vua, là trí huệ đã sáng suốt to lớn .)
4. “Tượng viết: Quát nang vô cữu, thận bất hại dã.” ( Lời tượng: Thắt miệng túi lại, không lỗi, là thận trọng thì không bị hại.)
5. “ Tượng viết: Hoàng thường nguyên cát, văn tại trung dã.” ( Lời tượng: Chiếc xiêm màu vàng, hoàn toàn tốt lành, là văn vẻ sáng láng ở bên trong vậy.)
6. “ Tượng viết: Long chiến vu dã, kỳ đạo cùng dã.” ( Lời tượng: Rồng đánh nhau trên cánh đồng, là đạo đã đến chỗ cùng.)
7. “Tượng viết: Dụng lục, vĩnh trinh, dĩ đại chung dã.” ( Lời tượng: Cách dùng hào âm ( con số 6,) thường hằng, chính đáng bền vững , là để có cái chung cuộc to lớn.)
Ý chính:
Đồ hình quẻ thuần Khôn 6 vạch đứt , nội quái, ngoại quái đều là Khôn. Tùy theo phạm trù áp dụng mà quái đồ này được giải thích theo các nội dung ý nghĩa khác nhau. Nói chung, tượng của nó đất, tánh của nó là lực tiếp nhận vô hạn ( receptive original power). Vạch đứt ▬ ▬ chỉ cho khí âm, nhưng đặc trưng là tượng của sự phân biệt, là cái "Khác", nên nó có khả năng tiếp nhận (receptive capacity) vô hạn .
Lời kinh ghi cho quẻ thuần Khôn này là: “Khôn: Nguyên , hanh, lợi, tẫn mã chi trinh. Quân tử hữu du vãng, tiên mê hậu đắc. Chủ lợi, Tây nam đắc bằng, Đông bắc táng bằng. An trinh cát.”( Khôn có các đức tính là: Nguồn cội lớn mạnh, hanh thông, lợi ích, chính đáng bền vũng như sự vững bền của con ngựa cái . Người quân tử ra đi, trước thì lầm, sau thì đúng. Lợi ích là chủ yếu . Đi hướng Tây-Nam được bạn, hướng Đông - Bắc mất bạn. Yên tâm với sự chính bền, tốt.)
Tùy theo quan điểm người dịch cũng có sự khác nhau về ý nghĩa khi dịch quái từ này bằng cách ghép nhóm từ khác nhau. Thường thấy là ghép , “lợi tẫn mã chi trinh” ( lợi của con ngựa cái chính bền), “ tiên mê hậu đắc chủ” (trước lầm sau được chủ), và “ lợi Tây nam đắc bằng” (có lợi phía Tây nam được bạn). Tuy nhiên cách hiểu ý nghĩa quái từ quẻ Khôn như trên là phản ánh đúng theo tướng và tánh của nó. Và, các hào từ của quẻ Khôn diễn tả bản chất và đặc tính nhận thức bằng sự phân biệt qua các khái niệm như:
Hào âm 1: "Lý sương kiên băng chí." chỉ luận lý suy diễn.
Hào âm 2: " Trực, phương, ...." chỉ sự chính xác của lý trí.
Hào âm 3: " Hàm chương, khả trinh." chỉ cái đẹp ẩn chứa chân lý thường đều bên trong.
Hào âm 5: "Hoàng thường nguyên cát." chỉ cho trí tuệ viên mãn thông sáng không phân biệt.
Hào âm 6: "Long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng." chỉ cho tri thức phân biệt nhị biên dẫn đến chỗ đánh nhau mờ ám. Ý nghĩa của quẻ Khôn được chú giải theo quan điểm Nho gia nói ở Văn ngôn, xin xem khảo luận này “Kỳ 11: Trích Dẫn Dịch Truyện- Khôn -Văn Ngôn.”
Nhận Xét:
Hai quẻ thuần Kiền , thuần Khôn là một cặp đối tánh (opposite substance) biểu thị bằng hai loại ký hiệu khác nhau. Tượng vạch liền ▬▬ chỉ cho dương tính, là tính năng của sự hợp nhất trọn vẹn, bao dung không ngăn ngại. Nó là cái "Một", không có sự phân chia, cho nên quẻ Kiền có tượng là trời. Hợp nhất trọn vẹn là bản chất của tình yêu thương hay lực từ bi . Mọi tạo vật đều từ cái “Một” mà ra, vì vậy tình thương yêu có tính dương (positive) là tính khẳng định và sáng tạo . Vậy thông tin của quẻ Kiền là lực yêu thương và nguồn sáng tạo ( loving and creative energy). Điều này thấy rõ nơi:
5. “ Tượng viết: Hoàng thường nguyên cát, văn tại trung dã.” ( Lời tượng: Chiếc xiêm màu vàng, hoàn toàn tốt lành, là văn vẻ sáng láng ở bên trong vậy.)
6. “ Tượng viết: Long chiến vu dã, kỳ đạo cùng dã.” ( Lời tượng: Rồng đánh nhau trên cánh đồng, là đạo đã đến chỗ cùng.)
7. “Tượng viết: Dụng lục, vĩnh trinh, dĩ đại chung dã.” ( Lời tượng: Cách dùng hào âm ( con số 6,) thường hằng, chính đáng bền vững , là để có cái chung cuộc to lớn.)
Ý chính:
Đồ hình quẻ thuần Khôn 6 vạch đứt , nội quái, ngoại quái đều là Khôn. Tùy theo phạm trù áp dụng mà quái đồ này được giải thích theo các nội dung ý nghĩa khác nhau. Nói chung, tượng của nó đất, tánh của nó là lực tiếp nhận vô hạn ( receptive original power). Vạch đứt ▬ ▬ chỉ cho khí âm, nhưng đặc trưng là tượng của sự phân biệt, là cái "Khác", nên nó có khả năng tiếp nhận (receptive capacity) vô hạn .
Lời kinh ghi cho quẻ thuần Khôn này là: “Khôn: Nguyên , hanh, lợi, tẫn mã chi trinh. Quân tử hữu du vãng, tiên mê hậu đắc. Chủ lợi, Tây nam đắc bằng, Đông bắc táng bằng. An trinh cát.”( Khôn có các đức tính là: Nguồn cội lớn mạnh, hanh thông, lợi ích, chính đáng bền vũng như sự vững bền của con ngựa cái . Người quân tử ra đi, trước thì lầm, sau thì đúng. Lợi ích là chủ yếu . Đi hướng Tây-Nam được bạn, hướng Đông - Bắc mất bạn. Yên tâm với sự chính bền, tốt.)
Tùy theo quan điểm người dịch cũng có sự khác nhau về ý nghĩa khi dịch quái từ này bằng cách ghép nhóm từ khác nhau. Thường thấy là ghép , “lợi tẫn mã chi trinh” ( lợi của con ngựa cái chính bền), “ tiên mê hậu đắc chủ” (trước lầm sau được chủ), và “ lợi Tây nam đắc bằng” (có lợi phía Tây nam được bạn). Tuy nhiên cách hiểu ý nghĩa quái từ quẻ Khôn như trên là phản ánh đúng theo tướng và tánh của nó. Và, các hào từ của quẻ Khôn diễn tả bản chất và đặc tính nhận thức bằng sự phân biệt qua các khái niệm như:
Hào âm 1: "Lý sương kiên băng chí." chỉ luận lý suy diễn.
Hào âm 2: " Trực, phương, ...." chỉ sự chính xác của lý trí.
Hào âm 3: " Hàm chương, khả trinh." chỉ cái đẹp ẩn chứa chân lý thường đều bên trong.
Hào âm 5: "Hoàng thường nguyên cát." chỉ cho trí tuệ viên mãn thông sáng không phân biệt.
Hào âm 6: "Long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng." chỉ cho tri thức phân biệt nhị biên dẫn đến chỗ đánh nhau mờ ám. Ý nghĩa của quẻ Khôn được chú giải theo quan điểm Nho gia nói ở Văn ngôn, xin xem khảo luận này “Kỳ 11: Trích Dẫn Dịch Truyện- Khôn -Văn Ngôn.”
Nhận Xét:
Hai quẻ thuần Kiền , thuần Khôn là một cặp đối tánh (opposite substance) biểu thị bằng hai loại ký hiệu khác nhau. Tượng vạch liền ▬▬ chỉ cho dương tính, là tính năng của sự hợp nhất trọn vẹn, bao dung không ngăn ngại. Nó là cái "Một", không có sự phân chia, cho nên quẻ Kiền có tượng là trời. Hợp nhất trọn vẹn là bản chất của tình yêu thương hay lực từ bi . Mọi tạo vật đều từ cái “Một” mà ra, vì vậy tình thương yêu có tính dương (positive) là tính khẳng định và sáng tạo . Vậy thông tin của quẻ Kiền là lực yêu thương và nguồn sáng tạo ( loving and creative energy). Điều này thấy rõ nơi:
(1) hào Dụng cửu: “ Dụng cửu: Kiến quần long vô thủ, cát” ( Cách dùng hào dương: Như thấy bầy rồng không có đầu, tốt.). “Không có đầu” tức là không có sự phân biệt, không có sự khác nhau. Tính năng của tình thương là hợp nhất, không ngăn ngại, nó làm cho mọi thứ trở về cái “Một”. Trong chế độ quân chủ đức trị, vua là biểu tượng của cái “Một”, sức mạnh tình thương yêu của nhà vua chính là quyền lực của ông mà tài năng, trí tuệ của các quan và mọi người phải vâng theo.
(2) Hào dương thứ 5 của quẻ Kiền :"Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân." ( Con rồng bay lên trời cao, có lợi gặp bậc đại nhân.) Sự mô tả hành trình của con rồng, tuy nó thuộc lòai trời nhưng phải ẩn tàng dưới vực sâu, rồi hiện ra trên cánh đồng, ngày đêm lo toan, nhảy lên khỏi vực, rồi bay thẳng lên trời. Có lợi là gặp được đại nhân. Như vậy rõ ràng nó đã nối liền đất thấp với trời cao, không còn phân chia ngăn ngại, tất cả trở về với cái " Một", biểu tượng là gặp được" Đại nhân ". Hào dương 5 của quẻ Kiền gọi hào “Cửu ngũ”, tức là ngôi vua cũng là ý chỉ này .
Tuy nhiên, nếu chỉ chú ý vào tính hùng mạnh, cương kiện của quẻ Kiền mà không thấy sức mạnh của đại đức tình thương là lớn nhất, và nếu chỉ chú ý đến giá trị phân chia đẳng cấp mà không thấy sự hiệp nhất trong cái một là nguồn sáng tạo mọi giá trị khác, thì ý nghĩa nguyên thủy của quẻ Kiền có thể bị giải thích khác đi. Đó cũng chính là kinh nghiệm thất bại của các chế độ độc tài dùng bạo lực để thống trị hơn là dùng đại đức tình thương để bính an hợp nhất thiên hạ.
Tượng của vạch đứt ▬ ▬ có hai cách hiểu:
(1) Nó chỉ cho cái “Không” , ý nghĩa tập trung ở chỗ trống giữa hai vạch , cho nên quẻ Khôn có tượng là đất, là sức chứa đựng. Cái "không" mới chứa dược cái "có", phải có chỗ trống mới có thể tiếp nhận, chứa đưng sự vật. Điều này ẩn dụ ở quái từ quẻ Khôn với hình ảnh chuyên chở bền bỉ vững chắc của con ngựa cái. Đó là tính tùy thuận," vô ngã" , không đề cao "cái tôi" mới tùy thuận theo người ta được . Và, ở hào 3 âm “…vô thành hữu chung.” , tức là một mình cái “Không” thì nó không thành cái gì cả, nhưng nó chứa được cái khác không, đó là chung cuộc trọn vẹn.
(2) Tượng vạch đứt cũng chỉ cho sự phân biệt, ngăn ngại, nó chỉ cho cái "Khác” , cái phủ định. Phân biệt (differentiate) là bản chất của nhận thức, nếu mọi thứ đều giống nhau thì sẽ không biết được cái gì cả. Do đó trí tuệ có tính âm (negative) là tính phủ định, phân biệt. Điều này nói rải rác ở quái từ và các hào từ của quẻ Khôn. Các phân biệt như : mê, tỉnh, trước, sau. Tây Nam, Đông Bắc, đắc bằng, táng bằng,… Các hào âm 3: “Hàm chương khả trinh…”, hào âm 5: “Hoàng thường, nguyên cát.” đều là ẩn dụ miêu tả sự sáng suốt của trí tuệ bên trong. Đặc biệt hào thượng lục : “ Long chiến vu dã, kỳ huyết huyền hoàng. “ là nói đến sự cực đoan của nhận thức phân biệt cuối cùng sẽ dẫn đến đánh nhau, màu vàng sáng của trí tuệ đổi thành màu vàng đen.
Vậy ý nghĩa của quẻ Khôn là sức tiếp nhận tàng trử thông tin của trí năng ( knowing and receptive energy), nó là cái đẹp vì nó ẩn dấu chân lý bên trong, nó có tính thường đều và thuận tùng phổ quát đó chính là đặc tính của qui luật khoa học. Nhưng, nhận thức bằng phân biệt là mới chỉ đứng trên hai vạch ngắn hai biên, tức là biên chấp sẽ đưa đến xung đột đánh nhau. Trí huệ
viên dung hay " Trí Bát Nhã " là khoảng không giữa hai vạch đó. Văn ngôn gọi chỗ này là " Hoàng trung thông lý." màu vàng Bát nhã ở bên trong thông suốt mọi chân lý.
Trong cách xếp đặt 64 quẻ thành một tổng thể có liên hệ đồng bộ thì hai quẻ Kiền, Khôn có số thứ tự cách nhau. Chẳng hạn, ở tiên thiên đồ thì Khôn, Kiền là mở đầu và kết húc của chuỗi 64 quẻ. Tài liệu khai quật ở Mã Vương Đôi thì thứ tự 1. Kiền, …33. Khôn,.. 64. Ích. Còn ở Chu Dịch thì thứ tự này là : 1.Kiền, 2. Khôn đi liền nhau, có lẽ chủ ý của tác giả là muốn làm nổi bật tính đối đãi tương ứng về bản chất của hai quẻ thuần dương và thuần âm cũng như sự phối kết của hai thực thể này là một chỉnh thể trong vận hành đồng bộ. Giống như Từ Bi và Trí Huệ, Tình Thương và Trí Linh không thể tách rời trong tiến trình hợp nhất.
Tóm lại hai quẻ mẹ thuần Kiền và thuần Khôn chỉ là mẫu điển hình cho các bản chất khác nhau tại hai cực chuyển biến từ cái này sang cái kia. Trong thực tế thì không có sự vật hay hoàn cảnh nào thuần túy là dương hay âm, cũng như trong các quẻ kinh Dịch, ngoại trừ Kiền, Khôn, luôn có sự xen kẽ giữa các hào âm và dương. Vạch liền và vạch đứt tuy biểu thị cho hai bản tánh khác nhau nhưng chúng luôn có mặt, hoặc ít hoặc nhiều, trong một thực thể. Trí tuệ và tình thương tuy là bản chất khác nhau nhưng luôn có mặt, hoặc mạnh hoặc yếu, trong mỗi sinh linh. Sự phối kết giữa hai bản chất này sẽ được trình bày trong nhóm
tiếp theo của các quẻ con của hai quẻ Kiền, Khôn này.
(Còn nữa )
-----------------------------
Phú Yên, Quý Tỵ - 2013
Đàm Khánh Hỷ
Xin thưởng thức nhạc phẩm: "Đa Tạ" của Anh Việt Thu
ca sỹ: Quang Lê
-----------------------------
Phú Yên, Quý Tỵ - 2013
Đàm Khánh Hỷ
Xin thưởng thức nhạc phẩm: "Đa Tạ" của Anh Việt Thu
ca sỹ: Quang Lê



