)()(
Biên soạn
Đàm Khánh Hỷ,
***
Nội Dung
Mở Đầu
I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm
II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa
Ngôn Ngữ
3. Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ
III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm
Của Trẻ Sơ Sinh
2.
Học Tập Nói
3. Ký Ức
Tiếng Nói
4. Hồi Ức
Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ
IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Ý Nghĩa Của Từ
3. Thông Tri Không
Lời
Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo
III. KÝ ỨC
NGÔN NGỮ
1/ Phát
Âm Của Trẻ Sơ Sinh
Theo
quan sát của O.C. Irwin và H.P. Chen 1 thì
các âm sớm nhất mà đứa trẻ có được
cho thấy rằng, trong số hơn 40 âm vị (phonemes) khác nhau có trong
Bảng phiên âm mẫu tự quốc tế (IPA), trẻ sơ sinh chỉ dùng chừng 8 âm. Trong số 8 này , có
5 nguyên âm và 3 phụ âm. Nguyên
âm “ a ” chiếm
khoảng 90% tổng số các âm phát ra lúc đầu. Quan sát một nhóm 40 trẻ sơ sinh dưới 10 ngày tuổi, tất cả chúng đều phát ra nguyên âm “a “ như trong từ “cat “ , “ha” trong tiếng Anh. Bốn
nguyên âm khác, chỉ có một số trẻ
dùng là “i”, “e”, “u”, và “oo”
như trong các từ fit, set, up và food trong
tiếng Anh, tương ứng với các âm i, e, ơ, và u trong tiếng Việt . Trong 3 phụ âm có một âm tạo bỡi sức ép gió vào thanh môn đóng, còn lại 2 phụ âm ghi nhận
được là “ h ” và “ l ” , như trong các tiếng “ ha ha”, “la la “ trong tiếng Việt. Dần về
sau, đứa trẻ có thêm các âm
vị khác , cuối cùng mọi âm đều có đủ như người lớn.
Một chuyên gia khác, C.E. Osgood 2 đã theo dõi sự phát âm ban đầu bằng cách dùng
băng ghi lại âm do đứa con phát ra
khi nó được hai tháng tuổi, cho biết
đứa bé
có thể phát ra tất cả các âm mà cơ chế
phát âm con người có thể có được,
bao gồm các nguyên âm tiếng Pháp, các âm run, nguyên âm đồng hóa
(umlaut) tiếng Đức, các âm cổ họng, và
nhiều âm chỉ có thể miêu tả bằng các ký hiệu ngữ âm (Hình III.1) .
Hình III.1: Các âm ban đầu của trẻ sơ sinh 3
Khi đứa
trẻ lớn lên trong một nền văn hóa nào đó thì rất nhiều âm
ban đầu biến mất khỏi kho tàng âm của
nó, chỉ những âm nào được dùng trong
nền văn hóa hiện tại mới còn giữ lại. Về sau người ta rất khó khăn lắm mới lấy lại được các âm đã bị
mất lúc đầu. Điều này thấy rõ ở các học sinh , sinh viên khi họ cố gắng luyện
tập để nắm vững những chỗ tinh tế trong cách phát âm của tiếng nước ngoài .
Các ngôn ngữ khác nhau,
dĩ nhiên, sử dụng các âm vị khác nhau. Một ngôn ngữ
có thể nhấn mạnh trên một số âm
này mà không dùng đến các âm khác. Do
đó, trong việc thủ đắc tiếng nói đứa trẻ
đặt việc
sử dụng các âm vị trên mô
thức đặc thù của nền văn hóa nó đang sống.
Nhưng, trước khi nó phối hợp các âm này
sao cho có ý nghĩa, thì nó đã lặp đi lặp
lại chúng theo một cách riêng napf đó mà
người lớn, với văn hóa của họ, gọi đó
là bập bẹ.
Hành vi
nói là do học tập , nhưng tùy theo
sự trưởng
thành. Số âm vị tăng theo sự lớn lên của
đứa trẻ là do mức độ thành thục các cơ
chế phát âm. Hành vi bập bẹ có thể kéo dài đến tháng thứ ba hoặc trễ hơn là do vùng vận
động ở vỏ não chưa phát
triển đầy đủ. Ngay sau khi đứa trẻ đã nói ra được các từ, chúng ta vẫn thấy nó
bị hạn chế bỡi cơ chế phát âm chưa thành thục . Chẳng hạn, mặc dầu
đứa trẻ nghe nói: “đi làm”,
nhưng nó có thể nói “ i nàm ” . Rõ
ràng sự hệ thuộc giữa trưởng thành cơ thể và học tập
đã tác động đến
tiến trình phát
triển khả năng nói.
2/ Học Tập Nói
1. Sự phát âm bất định
ban đầu :
Người
ta có thể coi sự phát âm ban đầu của trẻ
sơ sinh như là các thao tác, nếu được củng
cố, dần dần chúng sẽ giả lập cho
các dạng thức tạo thành chuỗi âm thích ứng trong thông tri lời nói
. Vì
không thể điều khiển các kích
thích nằm bên trong
sự phát âm ban đầu của đứa bé, chúng ta phải đợi đến lúc đáp ứng phát âm diễn ra mới có thể củng cố chúng được . Tuy nhiên, theo thời gian các đáp
ứng phát âm đó sẽ trở thành tự củng cố(self-reinforcing) cho
chính nó. Qua phản hồi
thính giác và phản hồi vận động ( auditory feedback and kinesthetic feedback) mà đứa trẻ
có thể nghe được các âm chính từ miệng
nó phát ra, theo đó nó sẽ đi dần vào mô thức tự kích thích để phát âm.
Tự củng cố để kích thích phát âm
của đứa trẻ cũng được bổ sung bỡi sự củng cố từ bên ngoài, chẳng hạn, tiếng nói của người mẹ trong khi chăm sóc đứa con. Qua việc thay tã lót, cho ăn, ru
ngủ,…tiếng nói của người mẹ trở thành nguồn củng cố thứ cấp xuất hiện mỗi
khi nhu cầu của đứa bé được đáp ứng. Sau
đó, qua quá trình tổng quát hóa kích thích mà giọng nói của đứa con có các đặc tính như của người mẹ, và đối với đứa con chúng trở thành các “ âm tốt “ như
phần thưởng vật thể.
Hình III.2: Phát âm ban đầu của trẻ sơ sinh4
2. Nói bập bẹ:
Giai đoạn quan trọng
trong thời tập nói đánh dấu bằng sự chuyển tiếp từ phát âm không phân biệt sang phát âm lặp lại, tức là nói bập bẹ , chẳng hạn lặp lại các âm: la-la-la,
ba-ba, … Bập bẹ xuất hiện sớm ở tháng thứ 3, thông thường là ở tháng thứ
5-6. Các tổ hợp âm lặp lại thường nghe như: a-ha,
la-la, da-da, ma-mam,…
Đặc biệt là chỉ có con người mới sớm phát triển đặc điểm phát âm như vậy. Và, theo
O.H. Mowrer , “Learning Theory and Personality Dynamics, 1950 (Lý
thuyết học tập và động năng nhân cách) thì điều đáng chú ý là, các trẻ con
điếc mặc dầu tạo được các âm nhưng chúng
không bập bẹ. Điều thấy được thì bập bẹ là một dạng tự bắt chước mình, nhưng nó xây dựng như thế nào? Theo lý thyết đã nêu,
đó là chuỗi đáp ứng điều kiện hóa bỡi các âm do chính đứa trẻ phát ra kích thích cho sự
lặp lại của nó. Giả thuyết cho rằng: Một loại kích thích nào đó ở bên
trong khởi sinh đáp ứng đẩu tiên, như “đa”. Một khi đáp “đa” đã xuất hiện thì âm “đa” ấy trở thành
một kích thích bên ngoài để có đáp ứng tiếp theo. Vì đáp ứng và âm liên
hợp diễn ra gắn bó với nhau theo thời
gian , cho nên sự tiếp giáp này làm cho âm “đa” trở thành kích thích thích điều kiện hóa cho chuỗi đáp ứng “đa-đa-đa-…” (Hình III. 3) .
Hình III.3: Vòng phản xạ bập bẹ của trẻ sơ sinh5 .
( Đứa bé trong khi phát ra âm “đa” đã tự kích thích nó theo hai đường:
Đứa bé nghe nó nói “đa” , và trong lúc
đó các xung động từ cơ âm thanh nạp vào hệ thần kinh của nó. Cuối cùng, tạo nên
vòng phản xạ, với âm “đa” dùng như kích thích để tái khởi phát.)
Kích thích tự củng cố
cho vòng đáp ứng âm “đa-đa-đa-…” có thể do
đứa bé nghe âm do nó phát ra giống với âm của người mẹ hoặc người
nó ưa thích. Chuỗi phát âm này cứ tiếp tục cho đến lúc đứa bé cảm thấy mệt mỏi,
hoặc đến lúc có một kích thích khác khởi
đầu cho một loại đáp ứng khác.
3. Thủ đắc từ.
Bước quan trọng tiếp theo
trong học nói là mô phỏng hay cố gắng bắt chước sự phát âm của người khác. Sau khi đã
biết mô phỏng theo mình, đứa bé bây giờ
chú ý bắt chước người khác.
Chẳng hạn, một người nói
“đa”, với một
đứa trẻ đã biết bắt chước âm “đa” của chính nó, thì nó có thể lập lại đáp ứng này dễ dàng . Nhưng,
nếu từ phát ra là “đi”
hay “đâu” thì đứa trẻ phải cố gắng bắt chước theo khả
năng tốt nhất của nó để có thể lặp lại gần
đúng. Khả năng tạo nên âm gần
đúng với âm người lớn, tức là phát ra âm “đi” thay vì “đa”, trải qua tiến
trình học tập thử thách và sửa sai
(trial-and-error). Khả năng này phát triển
dần theo thời gian liên quan đến các yếu tố trưởng thành. Đứa trẻ không thể
bắt chước đúng phát âm của
người lớn cho đến khi các cơ chế
thính âm của nó (auditory vocal mechanisms) , bao gồm các liên kết não của
nó , phát triển đầy đủ.
Tuy nhiên, thủ đắc ký năng vận động nói và học
tập ý nghĩa những gì nói ra là hai việc khác nhau. Điều này vẫn đúng mặc dù kỹ
năng nói và sự đánh giá ý nghĩa từ phát
triển đồng thời tại một mức độ nào đó.
Ở mức độ sơ đẳng, việc
thủ đắc nghĩa từ dựa trên căn bản điều kiện hóa. Một đứa trẻ nói “đa-đa” thì cha nó xuất hiện,
bồng bế mơn trớn với nó , qua một vài lần
như vậy, chẳng bao lâu thì sự phát âm “đa-đa”
biểu thị cho người cha hoặc một người giống như ông
ta. Vào giai đoạn phát triển này, bất cứ
một đối vật gì thường xuất hiện
mỗi khi đứa trẻ phát ra một âm nào đó thì về sau người hay vật ấy có thể
được biều thị bỡi âm đặc biệt ấy. Nhà
tâm lý học John B. Watson đã thử nghiệm, bất cứ khi nào đứa trẻ nói “đa-đa” đều đem đến cho nó một bình sữa.
Kết quả là bình sữa trở thành “đa-đa” và “đa-đa” có nghĩa là “bình sữa”.
Thông thường đứa trẻ
có thể nói được từ đầu tiên sớm nhất vào
khoảng cuối năm thứ nhất. Tuy nhiên, sự
phát triển kỹ năng nói, cũng như các hành vi khác, liên quan tới các điều kiện xã hội kinh tế và di truyền, cho nên
có sự khác biệt cá nhân rất lớn. Đối
với những trẻ em trong các điều kiện thuận lợi có thể nói từ đầu tiên vào tháng 11, nhưng cũng có các
trẻ em mãi đến 2, 3 năm mới nói đươc. Các
trẻ trong các viện
nuôi dưỡng chậm nói hơn các trẻ
được cha mẹ chăm sóc. Mặc dù cùng chia sẻ
các yếu tố di truyền giống nhau, nhưng các đứa trẻ được cha mẹ dành nhiều thời
gian chăm sóc sẽ sớm biết nói.
4. Phát triển từ vựng:
Sau khi đứa trẻ nói được từ đầu tiên thì nó học được các từ khác rất nhanh, cho nên
khó có thể ghi lại đủ số từ mỗi đứa trẻ
nói được. Quan sát sự phát triển từ vựng của trẻ,
người ta thường dùng phương pháp lấy mẫu thống kê cho các nhóm trẻ ở các
lứa tuổi khác nhau rồi tính ra các số đại diện cho tất cả. Chẳng hạn, quan sát số lượng từ đã nói trong 3 giờ của trẻ em từ 2 đến 4 tuổi ghi lại kết quả như trong Bảng
III.4
Bảng III.1: Tổng số
từ nói và số từ dùng khác nhau
trong 3 giờ của các nhóm trẻ từ 2 đến 4 tuổi trong một
trường mẫu giáo 6.
Tháng
tuổi
|
Số
trẻ
|
Tổng số từ đã nói
|
Tổng số từ nó
khác nhau
|
||
Hàng số
|
Trung
vị
|
Hàng
số
|
Trung
vị
|
||
24- 29
|
11
|
236 - 729
|
402
|
60 - 142
|
94
|
30- 35
|
20
|
99 - 1 067
|
763
|
32 - 298
|
153
|
36- 41
|
22
|
396 - 1 990
|
1 296
|
111 - 394
|
254
|
42- 47
|
26
|
332 - 3 084
|
1 772
|
117 - 552
|
309
|
Bảng liệt kê có thể giúp ta biết được : (1) Các số trung vị cho thấy số từ các trẻ đã nói và số từ dùng khác nhau tăng theo lứa tuổi của chúng. (2) Các hàng số
cho thấy có sự khác biệt cá nhân đáng kể.
Chẳng hạn, trong 11 đứa trẻ ở lớp 24-29 tháng tuổi, qua 3 giờ, có đứa nói ít nhất là 236 từ, và có đứa dùng ít
nhất 60 từ khác nhau . Trong khi đó , trong 20 trẻ ở lớp
30-35 tháng tuổi, có đứa nói ít
nhất là 99 từ, và có đứa dùng ít nhất
là 32 từ khác nhau. (3) Độ rộng của
hàng số cũng cho thấy trong cùng một nhóm tuổi khả năng nói của mỗi đứa trẻ khác nhau.…
Trong giai đoạn đầu một
số từ đặc biệt được trẻ dùng có nghĩa như một
câu, hoặc một ngữ ( word sentences
or holophrases). Ví dụ: “Mama “ theo nghĩa như “
Mama, đến đây. “ hoặc “Đi “ theo nghĩa
“Chúng ta cùng đi .” Đứa
trẻ sẽ nói câu gồm 2, 3, từ từ trở lên
cho đến khi vốn từ vựng của nó tăng đến một số nào đó , đối với ngôn ngữ đa
âm tiết thì khoảng 100 từ, đối với ngôn ngữ đơn âm như tiếng Việt
con số này có thể ít hơn.
Đứa trẻ học các từ theo nhiều cách, trong
đó có những cách chẳng hạn, người
ta lần lượt đưa cho đứa trẻ các vật đồng
thời nêu tên mỗi vật để nó nói theo. Hoặc dùng tay lần lượt chỉ
vào các vật đồng thời gọi tên mỗi
vật. Đứa trẻ cũng thu thập được các tên gọi do nghe
nói chuyện, xem hình vẽ hoặc do học được ở trường. Biết được cách học (learning to learn “ cũng giúp đứa
trẻ sớm dùng ngôn ngữ để học ngôn ngữ.
Nói chung, ý nghĩa quan trọng về mặt tâm lý của sự phát triển ngôn ngữ
trong một cá thể là sự lớn lên về trình độ trí năng của con người.
5. Phân tích hành vi nói:
Các từ đầu
tiên đứa trẻ có được phần lớn là danh từ, tiếp đến là động từ, rồi tính từ. Trước khi biết xếp đặt
từ để nói câu theo cú pháp, đứa trẻ
dùng các
từ theo cách thông dụng của
chúng hơn là hoàn toàn theo ngẫu nhiên. Điều
này có thể thấy ở những câu do tự nó
nói ra bị lỗi cú pháp. Chẳng hạn, một đứa bé hỏi : “Thưa ông
tên là ai?”, “Ai muốn gặp ông ?”, … Các tổ hợp từ như vậy không phải là ngẫu nhiên, nhưng là có chủ ý
xây dựng theo cú pháp mặc dầu chưa hoàn chỉnh.
Đằng khác, B. F. Skinner7
đã phân biệt thói quen nói của trẻ
về mặt chức năng hơn
là về ngữ pháp. Có hai loại khác nhau về chức năng là lời nói yêu cầu và lời nói
giao tiếp ( mands and tacts).
Lời yêu cầu (mand) gồm các từ, ngữ, và câu có chứa yếu tố khiển cầu
hay đòi hỏi, ví dụ: “Cho” ( Có nghĩa “Hãy cho tôi.”), “Đi”, “Lại đây”, “ Coi nè”, “ Đừng cho nó uống
“, …. Đáng chú ý là lời cầu khiển nói ra là do động lực bên trong thúc đẩy,
chúng được củng cố bỡi đáp ứng tích cực
của người nghe, cho nên chúng được coi là thao
tác nói (operants), vì do tự phát hơn là do bên
ngoài kích khởi mà nói ra. Tuy nhiên, cũng
có trường hợp sự kích thích bên ngoài có thể đưa đến lời cầu khiển, chẳng hạn, khi nhìn thấy bánh kẹo,
đứa bé nói để đòi ăn.
Lời giao tiếp là lời nói để gọi tên, để biểu trưng,
hay để trình bày các đặc điểm môi trường
. Chức năng của nó là tạo sự tiếp xúc với sự vật hay sự cố. Do đó, lời
nói giao tiếp đem lại phúc lợi cho người
nghe, vì nó mở rộng sự tiếp xúc với môi
trường chung quanh , nghĩa là nói lời
giao tiếp tạo nên
thông tri ngôn ngữ.
3. Ký Ức Tiếng Nói
1. Trắc nghiệm ký ức của
H. Ebbinghaus8
Sự quan trọng của ngôn ngữ trong hành vi con người là đưa đến nhiều lợi
thú cho việc học tập và ghi nhớ tiếng nói. Nhà vật
lý Đức H. Ebbinghaus (1850-1909) , cảm hứng
từ công trình tâm vật lý học (Psychophysics) của G.T. Fechner, đã khởi đầu nghiên
cứu thực nghiệm về học tập và ký ức ngôn ngữ bằng cách dùng các danh sách dài
ghi các vần vô nghĩa (nonsense syllables), chẳng
hạn: boq, tuv, … ( Vần vô nghĩa trong tiếng Việt như: coa, duê,
uyn , …), chúng là các âm tiết thiếu liên kết nghĩa. Ông tự học lấy các danh
sách vần vô nghĩa như vậy cho đến
khi đã thuộc lòng thì thôi . Sau đó một thời gian ông đọc lại để kiểm
định số vần nhớ và
số vần quên. Cứ như vậy, các danh sách dài khác nhau được kiểm nghiệm qua các thời gian khác nhau. Kết quả Ebbinghaus cho thấy: Sau 20 phút đầu có chừng 47 % số
vần bị quên, sau một ngày có 66 % bị
quên, sau 2 ngày có 72 % , sau 6 ngày có
75 %, và sau một tháng có chừng 79 % số vần bị quên ( Hình III. 4). Như vậy, sự
quên lúc đầu rất nhanh: 47 % trong 20 phút, về sau giảm dần: 32% (79% - 47%) trong 1 tháng .
Hình
III.4: Đường cong ký ức Ebbinghaus9
Về sau các nhà nghiên cứu cũng thử nghiệm bằng cách đó,
nhưng dùng nhiều chủ thể rồi lấy
số trung bình chung. Kết quả cho thấy
sự quên lúc đầu cũng có khuynh hướng cao, nhưng với tỉ số quên nhỏ hơn rất nhiều so với kết quả của Ebbinghaus.
2. Ký ức ngôn ngữ và
điều kiện hóa thao tác
Các tiến trình ghi nhớ ngôn ngữ và điều
kiện hóa thao tác cơ bản (basic operant conditioning) có nhiều điểm chung , mặc
dầu thuật ngữ dùng khác nhau. Tiến trình điều kiện hóa làm tăng xác suất đáp ứng mong muốn trong một hoàn cảnh thích đáng, trong
khi đó tiến trình ghi nhớ ngôn ngữ làm tăng khả
năng xuất hiện một từ hay một nhóm từ theo
tín hiệu đã cho, hay trong một bối cảnh thích hợp. Điều kiện
hóa thao tác (The operant conditioning) là một tiến trình chủ động, trong đó cá
thể phải phát sinh đáp ứng
trước khi đáp ứng đó được điều kiện hóa;
ký ức cũng yêu cầu có sự tham gia chủ động tích cực của cá thể. Điều này rõ ràng đối với bất cứ một người
thấy rất khó mà nhớ được một đoạn văn chỉ bằng cách đọc thầm, nhưng nếu họ chép
nó ra, đọc rõ từng tiếng, suy nghĩ vể nó, thuật
lại cho người khác nghe,…, nói chung là với
sự chủ động tích cực sẽ cải
thiện rất nhiều cho sự ghi nhớ đoạn văn ấy.
Thêm vào đó, mô thức củng cố tích cực rất cần
cho điều kiện hóa thao tác, cũng cần
cho ký ức ngôn ngữ. Thông thường, sự củng cố có thể tự thực hiện, như khi học sinh tự kiểm
tra mức thuộc lòng của mình đối với một đoạn văn. Tuy nhiên, thực hiện với người khác, hoặc với một máy dạy học tự
động thì hiệu quả củng cố
tốt
hơn.
Các yếu tố quan trọng khác đối với ký ức ngôn ngữ cũng như đối với điều kiện hóa gồm có
nguyên động lực và sự thực hành
(motivation and practice).
(1) Như nói trên, ký ức
đòi hỏi phải có sự tham gia chủ động của
người nhớ, do đó mà nguyên động lực hay sự năng động của chủ thể càng nhiều thì càng có tác dụng cho người đó
tham gia vào công việc ghi nhớ. Tuy nhiên, nếu sự năng động vượt quá mức tối ưu thì ảnh
hưởng của nó không tốt.
(2) Câu
nói “Thực hành trở thành thông thạo” đã được kiểm nghiệm là đúng trong nhiều thí nghiệm về học tập ngôn ngữ: Càng thực hành
thì càng nhớ đủ. Tuy nhiên, lượng thực
hành để cho ký ức được hoàn chỉnh còn phụ
thuộc vào các yếu tố đã nói, là nguyên
động lực, sự củng cố tích cực, và sự tham gia chủ động của chủ thể. Ngoài ra nó
còn phụ thuộc vào sự học tập ngôn ngữ có trước
của chủ thể. Đối với các dữ liệu có ý nghĩa , vì chúng đã được liên thông một phần với sự
học trong quá khứ, cho nên việc ghi nhớ
chúng đòi hỏi ít thực hành hơn là để nhớ các vần vô nghĩa.
Các trợ giúp khác đối
với ký ức ngôn ngữ là tiết tấu và âm vận (rhythm and rhyme).
Do vậy mà học thuộc thơ ca , văn vần mau
nhớ hơn văn xuôi, học văn xuôi có ý
nghĩa nhanh hơn các từ vô nghĩa, và học các tài liệu thích thú - đánh thức nguyên động lực và sự tham gia tích
cực - nhanh hơn các tài liệu chán ghét, không ưa.
4/ Hồi ức và
quên lãng.
Yếu tố thứ hai trong học tập tiếng nói là hồi ức và quên lảng các
dữ liệu đã học. Sự hồi ức hay nhớ lại được nghiên cứu sâu rộng nơi người hơn là nơi động vật cấp thấp,
bỡi vì ký ức liên hệ đến thực hành hơn
là với lý thuyết về lợi thú .
1. Các loại
ký ức
Các vấn đề liên quan đến
ký ức gồm hai loại chủ yếu là các vấn đề
thuộc lưu trử thông tin, và các vấn đề
truy hồi thông tin. Vấn đề lưu trử liên quan tới số lượng thông tin có thể được đồng hóa, hay
được thẩm nhập trong một thời gian ngắn.
Và, thông tin ấy được lưu trử như thế nào,
ở đâu ? Vấn đề truy hồi liên quan
đến câu hỏi : Thông tin đã lưu trử có thể được truy hồi hay nhớ lại như
thế nào? Các yếu tố nào ngăn trở hay hạn chế sự nhớ
lại hữu hiệu? Một sinh viên nào nào
cũng có thể nhận biết rằng mình có rất nhiều kiến thức được lưu trử
hơn chỉ là các kiến thức nhớ lại tại
một thời điểm nào đó, chẳng hạn trong lúc
làm bài thi.
Các nhà tâm lý học trước đây đã nói
đến hai loại trí nhớ: Đó là ký ức ngắn hạn, và ký ức dài hạn (Short-term
memory (STM) and Long-term memory (LTN)) , tuy còn
có nhiều bất đồng
về sự khác biệt
chủng loại , hay chỉ khác biệt về
mức độ trí nhớ mà thôi.
Ký ức ngắn hạn (STM) nói đến vấn đề lưu trử và truy hồi các dữ liệu trong vài
giây sau khi học. Đằng khác, ký ức dài
hạn (LTM) nói đến các vấn đề tổng quát
hơn về khả năng ghi nhớ lâu dài.
Thí nghiệm về ký ức
ngắn hạn và dài hạn bằng cách trình bày nhanh
một dãy kích thích do hình ảnh, tiếng nói, danh sách từ,
hoặc các tín hiệu để cung cấp một lượng lớn thông tin cho một chủ thể. Trong số các dữ liệu đó ,
chủ thể có thể tạm ghi nhận nhiều thông tin, và có thể nhớ lại chúng dưới các điều kiện nào
đó. Tuy nhiên, hầu hết các thông tin này có xu hướng tự biến mất trong vài giây
đầu, và trong kho ký ức chỉ còn lại một lượng thông tin rất hạn chế dưới dạng
các mảng (chunks) ký ức khác nhau.
Mặc dầu số mảng còn lưu giữ
rất hạn chế, nhưng dung lượng
mỗi mảng khác
nhau. Chẳng hạn, một người đọc cho bạn nghe danh sách các mẫu tự không liên hệ nhau, trong số đó,
sau vài phút bạn có thể nhớ được chừng
7 mẫu tự. Tuy nhiên, bạn cũng có thể nhớ được 7 từ (tổ hợp mẫu tự)
không liên hệ với nhau. Theo cách đó, bạn
cũng có thể nhớ chừng 7 khái niệm (tổ hợp các từ). Tóm lại, sau khi trình bày
dãy kích thích, mặc dầu bạn chỉ có thể
nhớ được vài mảng thông tin, nhưng bạn cũng có thể mở rộng số lượng thông
tin lưu trử bằng cách đặt nhiều thông tin vào mỗi mảng.
Theo cách này, các sinh viên có thói quen học tập tốt thường lập dàn bài tổng quát chứa các dữ liệu cần nhớ, hoặc tạo
các khái niệm có ý nghĩa liên kết với nhau để dễ dàng nhớ lại chúng.
2. Ký ức theo cấu
trúc và chức năng
Năm 1968, R. Atkinson và R. Shiffrin đưa ra
“Mô hình đa cấu trúc ” (Multi-store
model) để giải thích ký ức như là một chuỗi gồm 3 giai đoạn: từ ký ức cảm quan dến ký ức ngắn hạn rồi đến ký ức dài
hạn, hơn chỉ là một tiến trình đồng nhất
. Mô hình đa cấu
trúc này gồm ký ức cảm quan ghi nhận thông tin, ký ức ngắn
hạn lưu trử thông tin với sự chú ý, và ký
ức dài hạn
tàng trử thông tin đã mã hóa.
Đây cũng là mô hình phổ
biến nhất cho các nghiên cứu
về ký ức con người (Bảng III.2) .
______________
│ Kích thích │
│_ từ môi
trường │
║
_____ ▼__________
│Kích nhập giác quan│
│(Thấy,
nghe, ngửi…) │ (Duy trì qua trau luyện)
║
║
║
_____▼___ ___ ▼__║ (Hồi ức ________
│ Ký Ức │ │Ký Ức │ Giải mã) │Ký Ức │
│Cảm Quan │ (Chú ý) │Ngắn Hạn│◄▬▬ │DàiHạn │
│________│▬▬► │________│▬▬▬►│______│
║
║ (Lưu trử ║
║
║ Mã hóa) ║
▼____ _▼______ ▼______
│ Quên │ │Quên do biến │ │Quên docan │
│hoại, hoặc đã │ │thiệp, hoặc hồi│
│dịch chuyển │ │ức thất bại │
Bảng III.2: Mô hình ký ức đa cấu trúc Atkinson-Shiffrin 10
Đến năm 1972, Fergus Craik và Robert Lockhart lại đề xuất “Mô
hình đa chức năng của tiến trình ký ức” ( The levels-of-processing
), cho rằng hồi ức (recall), và mức độ
ghi nhớ một sự kiện là một chức năng chiều sâu của tiến trình tâm trí trên bậc thang liên tục từ nông cạn đến
sâu xa, từ cảm giác đến khái niệm
ngữ nghĩa (Bảng III.3).
K Ý Ứ
C C O N N G Ư Ờ I
|
||||
Ký Ức Cảm
Giác
( Cảm nhận dưới
1 giây )
|
Ký Ức Ngắn
Hạn hay Ký Ức Hoạt Động
(Lưu trử dưới 1
phút )
|
Ký Ức Dài
Hạn
(Tàng
trử cả đời)
|
||
Ký Ức Hiện Thế
( Có ý thức )
|
Ký Ức Tiềm Thế
(Vô ý thức)
|
|||
Ký Ức Về
Diễn Tả
(Các sự kiện, biến
cố)
|
Ký Ức Về
Phương Cách
(Các kỹ năng ,
việc làm )
|
|||
Ký Ức
Về Tiết Đoạn
(Các biến cố, kinh
nghiệm)
|
Ký Ức Về
Ngữ Nghĩa
(Các sự kiện,
Khái niệm)
|
|||
Bảng III.3: Mô hình ký ức đa chức năng Craik- Lockhart 11
Theo mô hình chức năng đa cấp này thì không có cấu trúc thực về ký ức, và cũng không thể tách biệt giữa ký ức ngắn hạn và ký ức dài hạn.
Đây cũng chính là điểm bất đồng
giữa các nhà nghiên cứu , hoặc dựa
trên cấu trúc để phân loại ký ức theo mô
hình Atkinson-Shiffrin, hoặc dựa trên chức năng phân biệt mức độ nông sâu của
ký ức theo mô hình Craik-Lockhart này.
3. Quên lảng
a/ Quên ngắn hạn và
quên dài hạn
Các thông tin nhanh
chóng biến mất
trong ký ức ngắn hạn, và chỉ mất dần dần trong ký ức dài hạn, đó là các vấn đề chủ yếu của sự quên lảng nơi người. Quên ngắn hạn (Short-term forgetting )có thể một phần
do tiến trình biến hoại xảy ra
nhanh chóng trong hệ thần kinh. Nhà
thần kinh tâm lý học D. O. Hebb coi ký ức ngắn hạn
là hậu quả của các biến đổi tạm
thời của khớp thần kinh tạo bỡi
một kinh nghiệm trực tiếp nhưng nhanh
chóng qua đi. Nhưng, nếu bản chất của biến hoại
theo
thời gian là chủ yếu trong sự
quên ngắn hạn, thì trong sự quên dài hạn
(long-term forgetting) thời gian không có tác dụng rõ ràng. Nhiều nhà tâm lý học
tin rằng các tư liệu được học và được
nhớ kỹ hơn một tiếng đồng hồ thì sẽ được lưu trử thường xuyên, tức là
chúng được hòa nhập
trong ký ức cá nhân. Tuy nhiên,
các dữ liệu như vậy vẫn còn có
thể bị lảng quên. Nên nhớ rằng, để được lưu trử, dữ liệu phải được học và được thực hành nhiều (overlearned and practiced) .
Các dữ liệu đó có xu hướng hòa nhập
trong các lần thực hành và không bị ảnh
hưởng bỡi quá trình biến hoại của sự quên ngắn hạn. Một thông tin tưởng chừng không
thể nhớ
lại cũng có thể truy hồi nếu nó được kích hoạt. Chẳng hạn, trong trắc nghiệm nhiều chọn lựa, một thông
tin sinh viên tưởng rằng quên hẳn, lại được truy hồi khi vừa bắt
đầu nhắc lại.
Sự quên dài hạn (Long-term forgetting) có các đặc điểm giống như sự
dập tắt các đáp ứng điều kiện hóa
(Extinction of conditioned responses). Tác dụng dập tắt này không
phải đơn giản
chỉ làm cho hành vi mất đi
theo thời gian , nhưng các đáp ứng đã được điều kiện hóa bị thay thế dần bỡi các đáp ứng cấm chỉ hoặc bỡi các loại
đáp ứng khác đạt được trong thời
kỳ dập tắt. Cũng theo cách như vậy, sự quên dài hạn là do hậu quả của
một sự học tập khác can thiệp vào
sự truy hồi ký ức đã có được lúc đầu.
b/ Sự cấm chỉ tiến tới và cấm chỉ thoái lui
Sự can thiệp gây ra
quên lảng do từ hai nguồn: (1) Các dữ liệu
đã học trước khi sự học
được truy hồi , và (2) các dữ liệu học được
sau khi sự học
được truy hồi. Sự cản trở nhớ lại
dữ liệu đã học do những gì đã học tập trước đó,
gọi là cấm chỉ tiến tới
(proactive inhibition). Sự cản trở nhớ lại dữ liệu đã học do những gì học tập sau đó, gọi là cấm chỉ
thoái lui (retroactive inhibition). Ví
dụ: Nếu một sinh viên mất hai năm để học tiếng Đức, rồi mất hai năm nữa để học tiếng Nga, thì khả năng
của anh ta ghi nhớ các cấu trúc
chi tiết của tiếng Nga sẽ bị giảm do kiến thức có sẵn về tiếng Đức, đó là cản
trở tiến tới. Trong khi đó, sự ghi nhớ tiếng Đức của
anh ta cũng bị giảm do sự học tiếng Nga
về sau, đó là cản trở thoái lui.
Nhận thức về sự cấm chỉ tới và cấm
chỉ lui là chủ yếu
của nghiên cứu về tiêu
cực chuyển di kiến thức trong học tập (negative transfer of learning) .
c/ Ảnh hưởng chuyển di
trong quên lảng
Như trong
trường hợp chuyển di , mức độ cản trở
sự nhớ lại tùy thuộc tính
tương đồng giữa hai nội dung học tập. Nếu hai công việc hoàn toàn khác nhau thì sẽ có rất ít chuyển
di, tức là cũng có rất ít mức độ cản trở
trí nhớ. Nếu chúng chỉ có một phần giống
nhau, thì sẽ có nhiều chuyển di tiêu cực, tức là có cản trở hướng tới hoặc hướng lui với mức độ
lớn. Nếu hai công việc hầu như hoàn toàn giống nhau, thì sẽ có chuyển di tích cực
, từ đó thay vì bị cản trở
trí nhớ, người ta thấy mức độ duy trì sức nhớ của cả hai công việc tăng
lên.
Quên lảng sinh ra do bị ngăn trở là hậu quả của sự gián đoạn đương thời trong các đường dẫn điện hóa phức tạp
(electrochemical pathways) của vỏ não. Sự học tập phức tạp đòi hỏi dạng thức các đường dẫn như vậy, và một dạng thức của hệ thống mới có thể làm rối loạn
sự tồn tại hệ thống dựa trên sự học quá khứ. “ Nhiều bằng chứng cho thấy rằng, cấm
chỉ hướng lui (retroactive inhibition) không những cản trở sự nhớ lại thông tin đã học từ trước, nhưng
còn phá vỡ sự lưu trử các thông tin đó, tức là sự học phía sau có thể làm mất các thông tin đã học được phía trước.( Moskowistz
& Orgel, Op.cit. footnote 3. p.153))
Nội dung
học trước nhiều lúc cản trở việc ghi nhớ nội dung học sau (proactive
inhibition), nhưng nó cũng thường có thể
tạo thuận lợi cho sự ghi nhớ ấy. Thuật ngữ “liên
thông” ( mediation) mà chúng ta đã
nói trước đây , có nghĩa là các
liên kết hay các khái niệm đã thủ đắc từ trước có tác dụng trên hành vi hiện thời. Chúng ta
cũng đã biết rằng, sự lưu giữ thông tin học tập có thể mở rộng bằng
cách gói chúng vào dạng các liên hợp (chunks)
hay các khái niệm đã thủ đắc từ
trước.
Truy hồi thông tin
cũng được cải thiện bằng cách liên
thông các kết hợp để cung cấp
thêm dấu tích chỉ cho
thông tin không có cách để dễ
dàng nhớ lại. Điển hình về sự liên thông như vậy là “Phương
cách nhớ ” hay “ Hổ trợ ký ức” thường được nhiều sinh viên và doanh nhân sử
dụng, và thông thường người ta cũng dùng để tạo mật khẩu hay từ khóa cho hộp
thư điện tử hoặc Website cá nhân.
5 . Não bộ và ký ức ngôn ngữ:
1. Các liên kết ký ức
Ngày nay nhiều nghiên
cứu cho thấy rằng tiến trình ký ức ngữ nghĩa ở
mức độ sâu có liên kết với hoạt động
thần kinh tại các vùng giữa bên trong vỏ
não của thùy tráng trước bên trái. Vai trò của vỏ não trước trán (prefrontal cortex) cho thấy sự mã hóa thông
tin ở mức độ sâu là do tự phát, và tiến trình trọng yếu không thể diễn
tiến nếu không có vùng phát triển cao độ này. Trong trường hợp hồi ức (retrieval) thì hoạt động liên quan đến
cả hai phía của tráng trước thay vì chỉ một bên. Nghiên cứu của F. Craik cũng cho thấy
các vùng vỏ não phía sau là vùng trách nhiệm về tiến trình ký ức ở mức độ
thấp hơn.
Quên lảng có thể xảy
ra do không có kích thích tương ứng để
nhớ lại. Bạn có thể quên một kinh nghiệm từ
trước, nó không thể nhớ được
từ tuổi thơ. Nhưng bỗng nhiên bạn nhớ lại nó. Ghi nhận các trường hợp
cho thấy rằng, một mùi hương, một cái
tên gọi, hoặc một kích thích nào đó có thể làm cho nhớ lại một thông tin đã bị quên. Tác
dụng của sự liên kết tự do đánh thức các
kích thích kích hoạt sự nhớ lại các sự cố dường như đã quên rồi.
2. Kích thích não và sự nhớ lại
Wilder Penfield, bác
sĩ phẩu thuật đặc sắc đã cho thấy cách kích
thích để đánh thức
các ký ức dường như đã mất qua cách
phẩu thuật não để làm giảm các cơn
động kinh(epileptisc seizure). Ông dùng dòng điện yếu kích thích tại các điểm
khác nhau trên vỏ não bệnh nhân. (Hình III.5)
Hình III.5: Vỏ não phải của nữ bệnh nhân 26 tuổi trong
khi
phẩu thuật để giảm các cơn động kinh. Các
thẻ ghi số vị trí điện kích
12.
Tại một số vùng được kích thích, bệnh nhân cho biết có các cảm nhận về thị
giác, thính giác, vận động , như thấy lóe
sáng, đang nghe nhạc, …Nhưng, khi Penfield kích thích thích tại vùng
liên kết vỏ não thùy thái dương (the
assortative temporal cortex) thì ghi nhận có các kinh nghiệm trí nhớ về quá khứ hơn là về hiện tại . Khi kích thích tại điểm 11 (Hình
II.7) thì bệnh nhân nói rằng bà ta nghe một người mẹ gọi đứa con trai cuả bà, không phải
hiện tại nhưng là chuyện trước đây nhiều
năm. Bà nói rằng có lẽ kích thích đã lặp lại, nhưng thực ra không có, nên chẳng có gì
nói. Rồi cũng tại điểm đó được kích thích trở lại, thì người bệnh
kể thêm về tiếng kêu, và các chi
tiết của kinh nghiệm ngày trước. Kích
thích chỗ gần điểm 12 (Hình II.7), thì bệnh nhân còn nhớ lại kinh nghiệm thời thơ ấu. Kích thích về
phía thùy trán (điểm 13) thì làm nhớ lại các giọng nói thấy xe chở đoàn xiếc. Còn kích thích
tại điểm 17 thì làm nhớ lại văn
phòng mà bệnh nhân đã từng làm việc ở đó với tư cách một tốc ký viên, và kỷ niệm
xem một vở kịch. Penfield tin rằng các sự
cố ký ức này không bao giờ xuất hiện nếu không có sự kích điện trợ giúp,
3. Vùng ngôn
ngữ não bộ
Từ năm 1861, Pierre Paul Broca, nhà giải phẩu người Pháp, đã quan sát não bộ của hai bệnh nhân câm. họ chỉ nói được vài từ, Ông nhận thấy vùng thùy
trán bên bàn cầu trái của họ bị tổn thương. Từ đó vùng chứng năng
này gọi là vùng Broca, và sự mất
khả năng tiếng nói gọi là “Broca’s
aphasia.”
Sau đó, năm 1874, Karl Wenicker, nhà thần kinh tâm
bệnh học người Đức, nghiên cứu về bệnh não và chứng mất khả năng cảm nhận ngôn ngữ
(Encephalopathy and receptive aphasia), giả định có sự liên
kết giữa vùng trái phía sau thùy thái dương và khả năng cảm
nhận ngôn ngữ, trên cơ sở định vị các
tổn thương não gây ra chứng mất ngôn ngữ. Và,
tên gọi “vùng Wenicke” hay “vùng ngôn ngữ Wenicke” cũng được dùng cho các nhà khoa học (Hình
III.6).
Hình III.6: Vùng Broca giúp diễn tả lời nói mạch lạc; vùng Wenicke giúp tiếp
nhận lời nói và hiểu được ngôn ngữ 13.
Công
trình nghiên cứu của Wenicke và Broca đã
làm cơ sở cho các hiểu biết đột phá về
định vị chức năng não, đặc biệt là về ngôn
ngữ. Các kết quả nghiên cứu về hai vùng này tóm tắt như trong Bảng III.4 dưới đây.
Vùng
BROCA
|
Vùng
WENICKE
|
|||
Vị
trí
|
Vùng ở thùy trán
(frontal lobe) bán cầu não trái , gần với
vùng vận động
của vỏ não
|
Vùng ở thùy thái
dương (temporal lobe) bên trái, rất gần với vùng thính giác của vỏ não.
|
||
Chức
năng
|
Giúp cho người nói
phát ra lời rõ ra
rõ ràng
mạch lạc để người nghe có
thể hiểu được. Thuộc chức
năng diễn tả ngôn ngữ
|
Giúp nghe hiểu được
những gì do người nói phát
ra. Thuộc chức năng tiếp nhận
ngôn ngữ
|
||
Tầm quan
trọng
|
Nhờ vùng Broca
hoạt động tốt chúng ta mới có thể nói
những
lời đúng lúc và có ý
nghĩa.
|
Nhờ vùng Wenicke
hoạt động tốt giúp chúng ta hiểu được
ý nghĩa
ngôn ngữ khi nghe
nói.
|
||
Bị
rối
loạn
|
Vùng Broca bị tổn
thương gây ra “ Mất ngôn ngữ dạng Broca hay mất ngôn ngữ diễn tả”(Broca’s
aphasia or expressive aphasia). Trong đó bệnh nhân không thể nói trôi chảy nên gặp khó
khăn về thông tri ngôn ngữ bằng lời nói hoặc viết chữ. Mặc dù biết phải nói
điều gi nhưng bệnh nhân nói cà lăm
không thể diễn tả hết ý. .Bênh nhân dùng từ có nghĩa nhưng thường sai ngữ pháp, với cách nói chậm chạp ,
đứt quãng,
ngừng lâu giữa các từ.
|
Vùng Wenicke bị rối loạn gây ra “ Mất ngôn ngữ dạng Wenicke hay mất ngôn ngữ tiếp nhận ”, (Wenicke aphasia or receptive aphasia ). Trong đó bệnh nhân có thể nói
trôi chảy,nhưng không thể hiểu nghĩa của lời
nói hay chữ viết. Bệnh nhân có
thể nghe rõ lời nói nhưng không hiểu nói gì. Bênh nhân có xu hướng nói nhiều nhưng lộn
xộn, không có thực nghĩa, từ dùng mơ
hồ. Khả năng hiểu nghĩa chữ viết cũng giảm nhiều.
|
||
Đầu
ra
r
|
Đầu ra của vùng
Broca, là
vùng tạo lời nói rõ ràng, được truyền dẫn xuống vùng vỏ não vận động để
điều khiển cử độngcủa lưỡi
và môi. Cử động môi và lưỡi phối hợp nhau theo đầu vào
cho bỡi vùng Broca dẫn
đến vỏ não vận động(motor cortex).
|
Đầu ra của vùng Wenicke, liên quan tới tiến trình ngôn
ngữ, đi đến vùng Broca. Như vậy tiếng nói
sinh ra đồng bộ với đầu ra của vùng Wenicke.
Tức là sự phát sinh lời nói sẽ
cùng ở trong bối cảnh với đầu vào cung cấp bỡi vùng
Wenicke
|
||
Bảng
III.4 : Đối chiếu vùng Broca và vùng Wenicke. 14
Trong hoạt động bình thường, khi nói thì
:
(1) Trước hết chúng ta hình thành trong vùng Wenicke những gì phải nói . (2) Tiếp đến nội dung
thông tin phải nói được chuyển từ vùng
Wenicke đến
vùng Broca. (3) Sau đó vùng Broca thực hiện nội dung nói qua
vùng vận động vỏ não để điều khiển cơ chế tiếng nói .
Tóm lại,
cấu trúc chức năng của hệ thần kinh não bộ rất tinh vi
phức tạp hơn chỉ là nhớ lại một điều nào
đó. Não bộ được dẫn
truyền theo các liên kết chạy khắp cơ thể, từ đầu ngón chân cho đến
đỉnh đầu . Chúng ta bắt đầu với hàng triệu liên kết dẫn đến não và chúng sẽ
thưa mỏng dần khi chúng ta già đi, nhưng
càng lúc lại được thêm vào khi chúng ta học và dùng bộ não. Khi các liên kết bị
hư hại, chẳng hạn do bị tổn thương ở đầu, bị bệnh, hoặc do chúng ta già đi, các
tế bào não cố gắng tìm một con đường khác
để tạo các liên kết mới. Nếu không thể tạo lập được liên kết mới thì các tế bào chết đi, và
trí nhớ chủa chúng ta bắt đầu suy giảm.
Ký ức crất quý giá nhưng qua mất theo thời gian. Chúng ta có thể gìn giữ chúng bằng cách tập trung và lặp
lại, hoặc dùng các công cụ hổ trợ ký
ức. Mỗi năm có thêm nhiều nghiên cứu liên quan đến ký ức ngôn ngữ tiếp
tục gây hứng thú cho các nhà thần kinh tâm lý học. Và, hoạt động của tâm trí và
trí nhớ của con người có thể không bao
giờ được hiểu đầy đủ.
(Xem tiếp: IV. Ngôn
Ngữ và Thông Tri)
Phú Yên, 28 tháng Chạp,
Mậu Tuất- 2019
Đàm
Khánh-Hỷ
____________________________
1 O.C. Irwin and H.P. Chen ,
Developement of Speech During Infancy , 1946, cited by N.L.
Munn, Psychology The Fundamentals of
Human Adjustment, Boston ,1966,
p. 439.
2 C.E. Osgood
, “Method and Theory in Experimental
Psychology”. Oxford University
Press, 1953, cited by N.L. Munn, Ibid.
3 Baby-talk-Toshimasa-Ishibashi-flickr,<<https://www.flickr.
com/photos/ iandeth/2039630293
>>
4 Bích
Thành, Khi nào trẻ biết nói và cha mẹ cần làm
gì để giảm nguy cơ trẻ bị chậm nói? Báo Mới: <<https://baomoi.com/khi-nao-tre-biet-noi-va-cha-me-can-lam-gi-de-giam-nguy-co-tre-bi-cham-noi/c/27381856.epi
>>
5 Photo from F. H. Allport cited by N.L. Munn, op. cit. p. 440.
6 A.T.Jersil & R. Ritzman , Aspects of Language Development:
The Growth of Loquacity an Vocabulary
- Child Development, 1938. cited by N.L.Munn, op. cit. p.442.
7 B. F. Skinner , Verbal Behavior. Appleton-
Century-Crofts, 1957, p. 85.
8
N. L. Munn, op,cit. p.
387
9 “The Ebbinghaus Forgetting Curve,” http://odclick.com/tai-nguyen/chuyen-san/follow-up-
training/attachment/the-ebbinghaus-forgetting-curve/)
10 “Model of Memory”, https://slideplayer.com/slide/11906403/
11 “ Type of Memory “,http://www.humamemory.net/types.html
12 W. Penfield,The
Excitable Cortex in
Conscious Man,Thomas, 1958, p.27. cited by L.N.Munn, Ibid. pp.391-393 .
Conscious Man,Thomas, 1958, p.27. cited by L.N.Munn, Ibid. pp.391-393 .
13.
“Khám Phá Mới Vùng Ngôn ngữ Của Não” (Tuổi Trẻ
), httpstuoitre.vnkham-pha-moi-ve-vung-ngon-ngu-cua-nao-89050.htm.





