Thứ Tư, 20 tháng 2, 2019

Kỳ 1: Ngôn Ngữ Và Thông Tri















                  NGÔN NGỮ VÀ THÔNG TRI
                                       )()(

 
                               Đàm Khánh Hỷ,
                                        ***


Nội Dung
Mở Đầu

I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm

II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
3. Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ

III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh
2. Học Tập Nói
3. Ký Ức Tiếng Nói
4. Hồi Ức Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ

IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Ý Nghĩa Của Từ
3. Thông Tri Không Lời

Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo

                             I.TIẾN  TRÌNH BIỂU  TRƯNG
                                                               *** 
    Mở Đầu 

    Khả năng học tập và sử dụng những gì đã học của con người được mở rộng qua các tiến trình biểu trưng. Ký hiệu (symbol), căn bản là một biểu thị nội tại của một kích thích hoặc một đáp ứng không hiện diện hay không sẵn có tại nơi và lúc đang nói đến. Một ký hiệu biểu trưng có thể thay cho stand for) một kích thích hay đáp ứng đã xảy ra ,hay sắp xảy ra, như phát biểu tượng trưng “ Hôm qua trời mưa.”. Hoặc, một ký hiệu biểu trưng cũng có thể đặc tính hóa một phương diện của một hoàn cảnh hay một sự cố khi khía cạnh đó không hiển lộ rõ ràng, chẳng hạn nói: “ Giải pháp cho vấn đề là không đúng.” 
    Tiến trình biểu trưng là sử dụng các ký hiệu để tạo ra cách thức giải quyết vấn đề, nói cách khác, là để thích ứng với hoàn cảnh. Các ký hiệu giúp ta có thể nói về Hà Nội đang khi ta ở Sài Gòn, giúp cho người quyết định sẽ mua thứ gì trước khi bước vào chợ, giúp cho người chơi dự đoán đường đi của đối thủ trong một ván cờ. Nói chung, các ký hiệu giúp chuyển giao thông tin , làm cho sự thông tri , học tập của con người tăng tiến thuận lợi. 
    Nếu không có các ký hiệu, chúng ta sẽ bị hạn chế rất nhiều về khả năng thông tri, về giải quyết vấn đề, về phát triển trí sáng(insight), và về khả năng lập các dự án tương lai của chính mình. 
    Sự phát triển ngôn ngữ tùy thuộc các tiến trinh biểu trưng, và các tiến trình này lại chịu ảnh hưởng bỡi cách thức phát triển ngôn ngữ. Liên hệ hổ tương giữa tiến trình biểu trưng, giải quyết vấn đề, phát triển ngôn ngữ, và thông tri sẽ được khảo sát trong các nội dung dưới đây. Sau cùng chúng ta cũng sẽ xét đến bản chất của sự học tập ngôn ngữ và ký ức biểu trưng nơi người. 

     I. TIẾN TRÌNH BIỂU TRƯNG 

      1. Hành Vi Biểu Trưng 
    Như đã nói trên, một ký hiệu biểu trưng (symbol) là một biểu thị bên trong. Những gì được ký hiệu biểu trưng thay mặt có thể là một sự cố kích thích, một đáp ứng, hay một mối liên hệ giữa các kích thích và đáp ứng, mà đương thời chúng không cần có mặt. Những gì chúng ta coi là các ký hiệu biểu trưng thường được gọi bằng thuật ngữ “ các ý niệm”, và tiến trình biểu trưng (symbolic process) được xem là “tiến trình ý niệm hóa” . 
    Trong lịch sử tâm lý học, có lúc các ý niệm được xem như các ảnh tượng ( image) , đó là các kinh nghiệm cảm nhận chúng ta có thể gọi ra mà không cần sự kích thích tương ứng nào bên ngoài. Trong sự tưởng tượng, nhiều khi chúng ta có các ảnh tượng sống động về thị giác, về thính giác, về vận động , hay những kinh nghiệm khác, hoặc do chúng ta cố ý gọi ra, hoặc ta không mời mà chúng vẫn đến . Hầu hết chúng ta đã dùng những ảnh tượng như vậy cho suy nghĩ biểu trưng. Mặc dù thực tế     các ảnh tượng là những sự cố cá biệt, do vậy chúng không có giá trị cho sự nghiên cứu khách quan , quan sát nội quan cho rằng, các ảnh tượng là không cấn có, và nói chung là không hiện diện trong các hoạt động trí tuệ bình thường đòi hỏi các thao tác biểu trưng. Do đó chúng ta phải kết luận rằng, hành vi biểu trưng của chúng ta liên hệ tới một điều gì đó , hơn chỉ là các ảnh tượng. 
     Đối tượng liên hệ đó , chúng ta không khảo sát ở đây, nó có thể hoặc là các mạch thần kinh, hoặc các biến đổi hóa chất trong các đơn vị tế bào thần kinh, hoặc là cả hai sự kiện đó; chúng có thể được định vị xấp xỉ bên trong vỏ não , trong các vùng liên hợp của vỏ não. Vùng trước trán của vỏ não hay thùy thái dương nằm phía trước vùng vận động thường được coi là chủ yếu cho sự hình thành và sử dụng các tiến trình biểu trưng, tuy nhiên theo các dữ kiện thực nghiệm thì chưa hẳn như vậy. Trong các trường hợp, việc sử dụng hữu hiệu các ký hiệu biểu trưng thường gia tăng theo chức năng kích thước và tính phức tạp của vỏ não , hai điều kiện này nằm trong quá trình tiến hóa chủng loại, và theo mức phát triển cá thể. Điều này đã được chứng minh qua sự hảo sát một số công việc thực hiện với thao tác tượng trưng , chẳng hạn như: 

      1. Vấn đề phản ứng trễ (Delayed-reaction problem): 

                     
                  
      Hình I.1: Trắc nghiệm ký ức   phản ứng trễ:
    Cho dứa bé thấy con gà con bật ra khi bóp quả banh, rồi cất đi. Sau một một thời gian, đưa ra một quả banh tương tự nhưng không 
          có con gà con .Nếu đứa bé ngạc nhiên và tìm kiếm con gà thì 
          nó có ký ức đáp ứng trễ tính từ khi không còn thấy con gà đến lúc  tìm kiếm con gà 1     .
                                                          
    Thao tác này yêu cầu cá thể đáp ứng một kích thích đã xảy ra trong quá khứ nhưng  hiện tại không còn nữa. Trong thí nghiệm, chủ thể được đặt đối diện với nhiều đối vật , trong số đó phải chọn ra đúng một đối vật để có phần thưởng. Mỗi lần chọn đúng thì được báo cho biết bằng đèn sáng hoặc bằng tín hiệu khác. Nếu cá thể được phép đáp ứng ngay sau khi có tín hiệu báo đúng xuất hiện thì vấn đề chỉ là đáp ứng phân biệt điều kiện hóa mà các sinh vật đơn giản như giun hay cá cảnh cũng có thể thực hiện được. 
Tuy nhiên, nếu cá thể bị chặn đáp ứng cho hết một khoảng thời gian kể từ lúc tín hiệu báo đúng đã tắt , thì vấn đề trở nên phức tạp hơn. Cái gì đã thu hẹp khoảng thời gian từ khi kích thích của tín hiệu chấm dứt cho đến lúc cá thể đáp ứng trễ hạn? Đó là một tiến trình biểu trưng bên trong cá thể thay cho kích thích vắng mặt. Các trắc nghiệm Phản ứng trễ thực hiện bỡi N. L. Munn cho thấy, các con chim bồ câu rất dễ luyện tập phân biệt phức tạp về thị giác , nhưng không thể đáp ứng trễ trong một giây. Thí nghiệm về trí năng vượt trội cũng cho thấy một con chuột hoàn thành công việc tốt hơn chim bồ câu, nó đáp ứng thành công với thời gian trễ nhiều phút. Đối với các con khỉ và trẻ con có thể đáp ứng trễ trong nhiều giờ (Hình I.1). Trong khi đó,trẻ lớn khôn và người trưởng thành , dĩ nhiên có thể đáp ứng trễ sau một thời gian trôi qua hằng nhiều tuần, nhiều tháng, hoăc cả năm. 

    2. Vấn đề nhiễu đạo hay đường vòng: 

              
                                
      Hình I.2: Trắc nghiệm đáp ứng đường vòng:
     Đứa bé không thể đưa thẳng tay tới trước để lấy đối vật, 
cho đến khi nó biết rút tay lại đưa   vòng  theo gương để  
llấy được vật2   

    Một loại thao tác biểu trưng khác là yêu cầu đáp ứng theo đường rẽ hay đương vòng. Trong trắc nghiệm này, sự củng cố hay phần thưởng cho chủ thể thấy ngay trước mặt, nhưng chỉ lấy được nó bằng cách đi theo nhiều lần rẽ hay vòng theo rào chắn. Rõ hơn là, cá thể phải biết di động ra xa mục tiêu nếu muốn đạt được nó. Hầu hết các cá thể đều có thể học cách giải quyết vấn đề theo đường vòng, nhưng phải trải qua nhiều lần thử thách và sai lầm , chỉ một vài cá thể nhận ra giải đáp đường vòng ngay trong lần đầu. 
    Các thử nghiện cho thấy, động vật cấp thấp, các linh trưởng non, và trẻ con có đáp ứng là cố gắng theo đường thẳng để đạt mục tiêu trước mặt , và động thái đó kéo dài trong một thời gian lâu, cho đến khi hoặc do tình cờ, hoặc do học tập chúng mới có được đáp ứng đường vòng (Hình I.2). Rõ ràng khả năng nhanh chóng nhận ra giải đáp đúng phụ thuộc trên một dạng xếp đặt biểu trưng giữa mục tiêu trước mặt và lối mở đằng sau, chỉ một trong hai điều đó được thấy vào một lúc bất kỳ . Các giải đáp đột xuất cho một vấn đề theo cách như vậy gọi là sự “Sáng trí ” (insight). 
Nói chung, hoạt động biểu trưng của con người liên quan đến việc sử dụng ngôn ngữ, nhưng ngôn ngữ không phải là tất yếu. Để dùng bữa ăn chiều, một người trước khi bước vào tiệm ăn có thể thử nghĩ ra trong đầu các món ăn sẽ dùng . Anh ta có thể nghĩ đến các từ như “Cơm tấm”, “Canh chua”, “Đậu xào”, “Sữa nóng”,…Hoặc anh ta cũng có thể nghĩ đến hình sắc, mùi vị ngon lành của các đĩa thức ăn , và có thể cảm nhận như tiết nước bọt đáp ứng lại các kích thích điều kiện hóa bỡi các ý tượng như vậy. Trong cả hai trường hợp, người ấy đã thay món ăn bằng ký hiệu biểu trưng thích ứng, và đi vào sự biến đổi của phản ứng trễ. Trong trường hợp khác, một người đang lái xe nhận ra bảng báo kẹt đường trước mặt, anh ta tự bảo mình: “ Có một đường song song đã chặn hai đầu , trên đó có thể rất ít xe, vậy ta có thể đi lối này bằng cách rẽ trái ở đây.” Thay vì nghĩ đến các từ, anh ta có thể có các hình ảnh trực quan của bản đồ vùng miền, địa điểm biểu trưng cho đường đi ngay trong trí tưởng của mình để tìm ra đường đi. 
Cả hai cách dùng từ ngữ và dùng ảnh tượng, người ta đều làm việc với các ký hiệu biểu trưng để giải quyết vấn đề nhiễu đạo đường vòng trong hoạt động thương ngày.  

      2. Sự Sáng Trí (Insight) 
    Sáng trí chỉ cho sự “ nhìn thấy từ bên trong” mà hiểu thấu một quan hệ không trực tiếp hiện ra rõ ràng, là bỗng chốc nhận ra một giải pháp mới cho một tình huống khó khăn. Sáng trí khác với thói quen vốn là đáp ứng tự động hoặc theo ước vọng dựa trên tập luyện. Do đó, Sáng Trí có thể hiểu theo hai nghĩa khác nhau, tùy theo chúng ta coi nó là hành vi khả kiến, hoặc coi nó là thao tác biểu trưng tạo ra hành vi đó. Theo quan điểm hành vi khả kiến thì Sáng Trí là một giải đáp bất chợt cho một vấn đề, hay sự tiến bộ đột xuất trong học tập không thể giải thích theo cách luyện tập. Theo quan điểm biểu trưng thì Sáng Trí là sự phối hợp các thành phần lúc đầu không thấy liên hệ, nó được mô tả theo cách biểu trưng khi nhận ra mối liên hệ đó.
    Theo nghĩa hành vi khả kiến thì Sáng trí hiếm khi thấy ở động vật cấp thấp, nhưng thường thấy ở loài khỉ và tinh tinh, và nó liên quan nhiều đến khả năng giải quyết vấn đề và học tập nơi người.
W. Köhler, nhà tâm lý hình thái (Gestalt psychology) người Đức, nghiên cứu về khả năng giải quyết vấn đề ở loài tinh tinh nêu thí dụ về sự Sáng trí của nó như sau: Đặt một con tinh tinh trong lồng và bên ngoài lồng đặt một quả chuối quá tầm tay vói của nó, Con tinh tinh được cấp cho hai cái gậy với chiều dài mỗi gậy đều không thể vói tới quả chuối, nhưng có thể ráp hai đầu gậy để có một cái gậy dài. Lúc đầu, con tinh tinh vô tư ngồi xổm trên cái hộp,… rồi nó đứng lên, nhặt hai chiếc gậy, lại ngồi xuống và tùy ý chơi với hai chiếc gậy . Trong lúc làm như vậy , bỗng nhiên nó tự nhận thấy mỗi tay cầm một gậy rồi dang ra theo cách làm cho chúng nằm dài theo một đường thẳng. Nó bắt đầu đẩy đầu gậy nhỏ vào rãnh hở của đầu gậy lớn, rồi nhảy lên, chạy đến bờ rào, dùng cây gậy dài đã chắp kéo quả chuối về phía nó  (Hình I.3).

                 


      Hình I.3: Trắc nghiệm sáng trí.
     Con khỉ thấy một cây gậy không thể khều lấy được thức ăn, nó cầm  hai cây gậy nối lại với nhau để đạt mục đích 3 .


    Điều bắt buộc ở đây là sự phối hợp hai mặt khác nhau của một hoàn cảnh. Đó là, cây gậy ghép đôi và khoảng cách đến nải chuối, hai mặt này đã được biểu hiện theo cách tượng trưng trong ý nghĩ bất chợt của con tinh tinh.
…
    Một ví dụ về sự Sáng Trí trong hành vi con người được nêu ra bỡi nhà tâm lý hình thái M. Wertheimer 4, ông ta quan sát một lớp học khi thầy giáo bảo học sinh cộng các số từ 1 đến 10. Trong khi các học sinh đều chậm rải theo thứ tự cộng : 1+2= 3, 3+3=6,… thì một học sinh nhanh nhẹn giơ tay với một đáp số đúng. Thầy giáo hỏi bằng cách nào tìm ra đáp số, cậu học sinh trả lời cậu ta nhận thấy 1+10=11, 2+9=11, 3+8=11, … và có 5 cặp như vậy, cho nên 5x11=55, là đáp số đúng     .Thực ra, chúng ta thấy sự sáng trí của cậu học có sự chuyển di khái niệm đã học đến một hoàn cảnh mới, nhưng các khái niệm được chuyển di tinh tế và phức tạp hơn là thao tác biểu trưng đơn giản trong sự sáng trí chắp đôi cây gậy ở con tinh tinh.
     Sáng trí tùy thuộc vào khả năng thao tác biểu trưng , nhưng căn bản của các hành vi “sáng trí” là dựa trên một tiến trình học tập đã có trước có liên hệ đến sự phát triển các khái niệm.


3. Các Khái Niệm

    Khái niệm là một tiến trình biểu hiện các điểm giống nhau trong các đối vật, hoàn cảnh, sự cố theo các cách khác nhau. Khái niệm là sản phẩm của lý luận, và một khi đã phát triển, nó giữ vai trò quan trọng trong tiến trình suy tư xa hơn. Phần lớn các từ trong một ngôn ngữ biểu thị cho các khái niệm. Chẳng hạn, các từ Cây xanh, Con chó, Chất lỏng, Đẹp, và rất từ khác trong ngôn ngữ biểu thị cho khía cạnh giống nhau của các sự vật , nhưng chúng hoàn toàn khác nhau về nhiều mặt khác .

    Trong sự học tập của con người, Khái Niệm phát triển qua kinh nghiệm được lặp lại, nhưng nó cũng có thể nhanh hơn qua sử dụng ngôn ngữ. Sự hình thành Khái Niệm giống như tiến trình học tập phân biệt, trong đó cá thể đáp ứng đối với chuỗi phân biệt cùng loại nhưng diễn ra trong các hoàn cảnh khác nhau. Chẳng hạn, Tập một đứa trẻ chọn ra một hình tam giác theo cách đối chiếu với hình vuông bằng khẩu lệnh: “ Hãy chỉ cho tôi cái hình tam giác.”; tiếp theo, cũng có thể tập nó chọn một tam giác khác theo cách đối chiếu với một vòng tròn, cũng dùng khẩu lệnh như trước. Tuy nhiên, việc phát triển Khái Niệm về tính tam giác cần phải trải qua nhiều lần phân biệt, bằng cách dùng các tam giác trong các tình huống khác nhau.
Chúng ta đã biết, trong luyện tập phân biệt thì sự biệt nhận đối vật có thể qua trung chuyển của kinh nghiệm quá khứ. Ở đây, sự tạo thành Khái Niệm cũng có thể qua liên thông hoặc được nối tắt bỡi kinh nghiệm quá khứ dưới dạng ngôn ngữ. Một học sinh chưa từng phân biệt các tam giác khác với các hình không phải tam giác, cũng có thể được chỉ cho biết khái niệm về tam giác, bằng cách định nghĩa: “ Tam giác là một hình khép kín bỡi ba cạnh thẳng.” Trắc nghiệm phát triển khái niệm đúng về tam giác là ước lượng khả năng của nó chọn đúng một hình tam giác trong bất cứ các hình khác, hoặc dùng từ ngữ thích hợp cho các trường hợp khác, tức là đứa trẻ có khả năng tổng hoát hóa một khái niệm cho một hoàn cảnh mới.
    Như vậy, các khái niệm rất biến đổi về tính phức tạp và mức trừu tượng . Các động vật như chuột, khỉ chỉ luyện tập được các khái niệm đơn giản, đáp ứng đúng trong hoàn cảnh mới có một thành phần giống như trước. Các khái niệm quan trọng đối với hành vi con người rất phức tạp, chẳng hạn, khái niệm về “Hàm số Parabol”, về “Phản vật chất”, về “Thành thực”.
    Thuật ngữ liên thông (mediation) thường dùng để giải thích cho tính đặc thù trong sự tổng quát hóa, sự biệt nhận đối tượng, và hình thành khái niệm. Khi một người đã có đáp ứng điều kiện hóa đối với đèn xanh , rồi họ có cùng đáp ứng như vậy đối với từ “Xanh”, ta nói sự tổng quát hóa ở người ấy đã được liên thông bỡi học tập có trước. Đó là, khái niệm “Màu Xanh” đã hình thành khả thể liên thông. Chúng ta cũng thấy rằng, nhớ một danh sách các từ như: Máy hát, tivi, radio, mi-cờ-rô-phôn, ăm-pờ-li, loa thùng, … ít tốn thời gian hơn là nhớ một danh sách từ như : Số đếm, trọng tội, ống khói, thịnh hành, xoắn ốc, cà tìm,… Và,  chúng ta nói rằng, việc học thuộc danh sách trước được liên thông bỡi sự học tập  phía  trước , nghĩa là các từ có liên kết khái niệm với nhau.
    Nên nhớ rằng, các khái niệm hình thành xuyên qua kinh nghiệm, nhưng thiết yếu là đòi hỏi cá thể phải có đáp ứng giống nhau đối với một số sự cố, kích thích, hay hoàn cảnh khác nhau, nhưng chúng chia xẻ cùng một đặc điểm chung. Bản chất của kinh nghiệm xác định hai đặc tinh chủ yếu của một khái niệm là ngoại trương và tính phân minh . Ngoại trương hay độ rộng của một khái niệm là sự bao hàm của nó, tức là sự biến thiên của kinh nghiêm từ đó phát triển khái niệm. Ví dụ: Độ rộng của khái niệm “ màu “ lớn hơn khái niệm“đỏ”, của khái niệm “người” lớn hơn khái niệm “cha”, nhưng   có lẽ, ngoại trương cuả khái niệm “mọi vật” không rộng bằng khái niệm “chẳng có gì” . Tính phân minh của một khái niệm là độ sắc nét ranh giới của nó , giúp dễ dàng sử dụng đúng một khái niệm không gây nhầm lẫn. Chẳng hạn, khái niệm “Cái bàn” phân minh hơn khái niệm “Cảm ơn”, và khái niệm “Hắt hơi” rõ nét hơn “Đau bụng”.
Các bình diện nào của một hành vi được xem như thuộc bản chất khái niệm? Có thể hiểu, đó là các hành vi thuộc loại động năng như ở động vật cấp thấp, hoặc chủ yếu thuộc sinh lý học như các phản ứng tự động bất an của nhiều sinh viên khi bước vào một cuộc khảo hạch, hoặc cũng có thể chủ yếu là hành vi biểu trưng như phải trả lời khẩu vấn: “Hãy định nghĩa tâm lý học.” Chúng ta thấy, các đáp ứng khái niệm có thể phát triển theo các mức độ tiến hóa sinh loại khác nhau. Nhưng, việc sử dụng khái niệm ở người khác với các động vật cấp thấp, không phải chỉ ở chỗ con người có nhiều khả năng tạo ra các khái niệm , nhưng chủ yếu ở chỗ con người sở hữu một cơ chế rất thuận lợi cho sự diễn tả và lưu giữ vô số các loại khái niệm mà ở các chủng loại khác không thể có được .Cơ chế đặc biệt đó chính là Ngôn ngữ .
                                      ( Xem tiếp: II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ)
                                                                  
 Phú Yên, Tháng Mười Một, Mậu Tuất - 2018
                                                     Đ.Khánh Hỷ
_____________________________

     
1   C. Bühler  and  H.  Hetzer, Testing Children’s Development from Birth to School Age, cited by N.L. Munn, Psychology The Fundamentals of Human Adjustment, 1966, p. 376
2  Demonstration given by   Dr. Lois Bellinger, photo by Martha Holmes, cited by N.L. Munn, op. cit. p.324         

3  W. Köhler, The Mentality of Apes. Harcourt Brace, 1925, cited by N.L. Munn, Ibid.


4   M. J. Moskowitz and  A. R.  Orgel, General Psychology.        1969, p. 137.