Mặt trống đồng Ngọc Lũ với 14 tia đồng tâm
và hình chim hạc (Nguồn: Hình ảnh, Google)
Kỳ 33
QUI MỘI - TIỆM
------
Mở Đầu
Quẻ Qui
Muội
Nội
Dung
Ý Chung
Quẻ Tiệm
Nội
Dung
Ý Chung
Tổng Luận
Mở Đầu
Trong số 16 quẻ của cặp đối tánh
thuần Đoài - Cấn có đến 12
quẻ, theo cách đối tác tánh, tướng đã được đưa vào nhóm
thuần Chấn-Tốn để khảo sát, cho nên nhóm
Cấn-Đoài chỉ còn lại 4 quẻ. Đó là cặp quẻ đối tánh Tiểu Quá-Trung Phu đã được
khảo sát ở kỳ 32 của khảo luận, và trong kỳ 33 này, cuối cùng sẽ tìm hiểu hai
quẻ đối tác hoàn chỉnh là Qui Muội
||:|:: và Tiệm ::|:|| .
Người ta nói : “Sanh tử sự đại”, sống
chết là chuyện hệ trọng của đời
người, nhưng trong đời sống bình thường thì hôn
nhân là chuyện không thể xem thường coi khinh . Một cách
chung, để giải quyết việc trọng đại thì cần phải có đức tin trong đó có trí huệ chỉ
đường, và có tình
yêu thương để vượt khó . Theo cách như vậy, tiếp sau quẻ Trung Phu , với nghĩa “có lòng
tin” , là hai quẻ Qui Muội và Tiệm, đều dùng hình tượng hôn nhân để nói lên tính cách hệ trọng của vấn
đề .
Tuy rằng cùng ẩn dụ bằng hình tượng hôn nhân, nhưng khác nhau giữa hai quẻ Qui Muội
và Tiệm là: (1) Qui Muội: “Con gái nhỏ về nhà chồng” là nêu
ra cái mục đích sau cùng phải đạt đến để hoàn thành bổn phận mà tạo hóa đặt nơi người nữ. Trọng điểm giá trị của Qui Muội là phẩm
tính mục tiêu, hơn là lượng tính không,
thời gian . Nó là cái tức thời nên không
thể hoạch định lâu dài, nhưng tức
thời cũng là chung thủy. Vì vậy sử dụng Qui Muội mà sai mục đích sẽ gây hậu họa. (2) Đằng khác, Tiệm: là tiến dần , là một tiến trình diễn ra có thứ lớp. Nội dung của Tiệm là một chương trình hữu hướng phát triển qua các thời kỳ
, tỉ dụ đặc trưng là nghi thức
hôn lễ thực hiện qua các bước nhất định.
Tự thân của quẻ Tiệm hàm chứa thuộc tánh không, thời gian , do đó sử dụng quẻ Tiệm sai trình tự qui luật sẽ
phát sinh đột biến hủy diệt.
Cuối cùng, trong
nhóm quẻ thuần Cấn-Đoài chỉ còn lại 4 quẻ lần lượt đối ứng nhau là: (1)Tiểu Quá ::||:: trong thực ngoài hư, chỉ cho thời hữu ngã vị
lợi . (2) Trung Phu ||::|| trong hư
ngoài thực, chỉ cho thời vô ngã của đức tin . (3) Qui Muội ||:|:: nội
biến, ngoại định , chỉ có giá trị tạm thời. Và, (4) Tiệm
::|:|| nội định ngoại biến, chỉ cho thực
tại diễn tiến có thứ lớp.
Biến dịch hữu
hướng có chu kỳ, có mục đích nhưng không trùng lặp . Từ hữu ngã vị lợi của Tiểu
Quá đến
vô ngã đức tin của Trung Phu là có đủ trí huệ và tình thương. Trí huệ là sáng tạo tức thời của Qui Muội, và tình thương là giao
ước triển thời của Tiệm. Để kết
thúc “Lược Khảo Kinh Dịch” , kỳ 33 sẽ trình bày nội dung ý nghĩa của hai quẻ sau
cùng là Qui Muội và Tiệm.
63. QUI
MUỘI
Nội
Dung
歸 妹, 征 凶 , 無 攸 利 .
II. Thoán:
1. 彖 曰 : 歸 妹 , 天 地 之 大 義 也 . 天 地 不 交 , 而 萬 物 不 興 . 歸 妹, 人 之 終 始 也 .
2. 說 以 動, 所 歸 妹 也 .
3. 征 凶 , 位 不 當 也 . 無 攸 利 , 柔 乘 剛 也 .
III. Đại tượng:
象 曰 : 澤 上 有 雷 , 歸 妹 . 君 子 以 永 終 知 敝 .
Âm và nghĩa
AI. Lời quẻ:
“Quy muội, chinh hung, vô du lợi.” ( Con gái nhỏ về nhà chồng, tiến xa thì xấu, chẳng có gì lợi cả.)
AII. Thoán
truyện:
1. “Thoán viết: Quy muội,
thiên địa chi đại nghĩa dã. Thiên địa bất giao nhi vạn vật bất hưng. Quy muội,
nhân chi chung thủy dã.” ( Lời thoán: Con
gái về nhà chồng là cái nghĩa lớn của trời đất
vậy. Trời đất không giao nhau thì muôn vật không hưng thịnh. Con gái về nhà
chồng là sự có sau có trước của con người vậy.) Con gái về nhà chồng cho sự sau cùng, và sinh đẻ nuôi nấng chỉ cho sự bắt đầu.
2. “ Duyệt dĩ động, sở Quy muội dã.” (Vui mà hành động là lý do Con
gái nhỏ về nhà chồng vậy.) Nói về quái đồ nội Đoài là vui , ngoại Chấn là năng
động.
3. “Chinh hung, vị bất
đáng dã. Vô du lợi, nhu thừa cương dã.”(
Tiến đi thì xấu bỡi vì ngôi vị không
chánh đáng. Không có lợi gì cả bỡi vì
mềm yếu mà cỡi trên cứng mạnh.) Các hào 2 dương, 3 âm, 4 dương, 5 âm đều không chính vị, và hai hào âm 3 và 5 cỡi
trên hai hào dương 2 và 4.
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết : Trạch thượng hữu lôi, Quy
muội. Quân tử dĩ vĩnh chung chi tệ.” (
Lời tượng: Trên đầm có sấm là tượng Con
gái nhỏ về nhà chồng. Người ưu tú coi đó mà biết sự hư hại lâu
dài về sau .)
B. Hào
I. Hào
từ:
1.
初 九 : 歸 妹 以 娣 , 跛 能 履 , 征 吉 .
2.
九 二 : 眇 能 視 . 利 幽 人 之 貞 .
3.
六 三: 歸 妹 以 須 , 反 歸 以 娣 .
4.
九 四: 歸 妹 愆 期 , 遲 歸 有 時 .
5.
六 五: 帝 乙 歸 妹 , 其 君 之 袂 不 如 其 娣 之 袂 良 ,
月几 望 , 吉 .
6.
上 六 : 女 承 筐 無 實 ,士 囗 羊 無 血, 無 攸 利 .
II.
Tiểu tượng:
1.
象 曰 : 歸 妹 以 娣 , 以 恆 也 ; 跛 能 履, 吉 , 相 承 也 .
2.
象 曰 : 利 幽 人 之 貞 , 未 變 常 也 .
3.
象 曰: 歸 妹 以 須 , 未 當 也 .
4.
象 曰: 愆 期 之 志 , 有 待 而 行 也 .
5.
象 曰 : 帝 乙 歸 妹, 不 如 其 娣 之 袂 良 也 , 其 位 在 中, 以 貴 行 也 .
6.
象 曰 : 上 六 無 實 , 承 虛 筐 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “ Sơ Cửu: Quy
Muội dĩ đệ, bả năng lý, chinh cát.” ( Hào 1
dương: Con gái nhỏ về nhà chồng
làm vợ thứ, chân khập khễnh mà hay đi,
tiến thì tốt. )
2. “ Cửu nhị: Diễu
năng thị, lợi u nhân chi trinh.”( Hào 2 dương:
Mắt chột mà hay thấy, lợi cho sự âm thầm giữ đức trinh chính
.)
3. “ Lục tam: Quy muội dĩ tu, phản quy dĩ đệ.”( Hào 3 âm: Con gái về nhà chồng mà chờ đợi , trở lại làm vợ thứ . )
3. “ Lục tam: Quy muội dĩ tu, phản quy dĩ đệ.”( Hào 3 âm: Con gái về nhà chồng mà chờ đợi , trở lại làm vợ thứ . )
4. “Cửu tứ: Quy muội khiên kỳ, trì quy hữu
thì.” ( Hào 4 dương: Hoãn kỳ cho con gái
nhỏ về nhà chồng ; đợi chờ có ngày về nhà
chồng.)
5. “ Lục ngũ: Đế Ất quy muội, kỳ quân chi duệ bất như kỳ đệ chi duệ lương, nguyệt cơ vọng, cát.” ( Hào 5 âm: Vua Đế Ất gả con gái về nhà chồng, tay áo của chú rể không bằng tay áo đẹp của phụ dâu, trăng sắp tròn, tốt. ) Theo diễn giải cổ truyền thì chữ 君 (quân) chỉ cho cô dâu tức công chúa , ở đây coi chữ 君 là chàng rể , tức là Tây bá Cơ Xương, kém vai hơn công chúa nhà Thương thì hợp lý hơn.
6. “Thượng Lục: Nữ thừa khuông vô thực; sĩ khuê dương vô huyết, vô du lợi.” ( Hào 6 âm: Người nữ bưng cái giỏ không có lễ vật ; người nam cắt con dê không có huyết , chẳng có gì lợi .
5. “ Lục ngũ: Đế Ất quy muội, kỳ quân chi duệ bất như kỳ đệ chi duệ lương, nguyệt cơ vọng, cát.” ( Hào 5 âm: Vua Đế Ất gả con gái về nhà chồng, tay áo của chú rể không bằng tay áo đẹp của phụ dâu, trăng sắp tròn, tốt. ) Theo diễn giải cổ truyền thì chữ 君 (quân) chỉ cho cô dâu tức công chúa , ở đây coi chữ 君 là chàng rể , tức là Tây bá Cơ Xương, kém vai hơn công chúa nhà Thương thì hợp lý hơn.
6. “Thượng Lục: Nữ thừa khuông vô thực; sĩ khuê dương vô huyết, vô du lợi.” ( Hào 6 âm: Người nữ bưng cái giỏ không có lễ vật ; người nam cắt con dê không có huyết , chẳng có gì lợi .
BII. Tiểu tượng truyện:
1.
“Tượng viết: Quy muội dĩ đệ, dĩ hằng dã; bả năng lý, cát, tương thừa dã.” (Lời tượng: Con gái nhỏ về nhà chồng làm vợ
thứ là theo lẽ thường vậy; chân khập khễnh mà hay đi , tốt,
là cùng vâng theo ý với nhau vậy.) Hào 1 dương là hào thế có hào ứng là 4 dương
đồng tánh (Qui Muội là quẻ đời 10 của thuần Đoài), như chân khập khễnh, nhưng nhờ tánh dương và chính vị nên hào 1 có thể tiến đi
được. Chân khập khễnh mà hay đi cũng là
ẩn dụ, phụ tá tuy không đủ quyền lực nhưng
làm được nhiều việc. Trong chế độ đa thê ngày xưa, vợ chánh chọn
vợ thứ cho chồng để thuận theo ý của nhau
mà chung sống. Ngày nay các thủ trưởng cũng có thể chọn các
thứ trưởng để hợp ý nhau mà làm việc.
2. “Tượng viết: Lợi u nhân chi trinh, vị biến thường dã.” (Lời tượng: Lợi về sự âm thầm
giữ đức trinh chính , là chưa biến đổi đạo thường vậy.) Hào 2
dương đắc trung ứng với hào 5 âm yếu mềm, không chính vị như gái có chồng mà bị xa cách, vợ chồng như đôi mắt nay chỉ còn nhìn bằng
một con. Trong sự đơn độc người vợ vẫn giữ sự trinh chính, đó là ánh sáng nhìn
từ con mắt bên trong.
3.
“ Tượng viết:Quy muội dĩ tu, vị
đáng dã.” ( Lời tượng: Con gái về nhà
chồng phải chờ đợi, là ngôi vị không chính đáng vậy.) Hào 3 âm không chính vị
là chủ của nội quái Đoài, ham vui mà
không được như ý nên phải chịu thiệt. Điều này ẩn dụ như việc làm không hợp thời nên bị thua thiệt.
4.
“Tượng viết: Khiên kỳ chi chí, hữu
đãi nhi hành dã.”
(
Lời tượng: Chí hướng hoãn kỳ là có chờ đợi để ra đi lấy chồng vậy.) Hào 4 dương chủ
ngoại quái Chấn như cô gái có bản lĩnh ,
ứng với hào 1 dương đồng tánh, như việc
làm không hợp thời, vậy phải đợi chờ thuận
duyên mới ra đi theo chồng. Điều này ẩn dụ
con người hành động có ý chí tự chủ,
không bị kẻ khác dẫn dụ, và biết chờ đợi
để chọn lựa quyết định tương lai
cho`mình.
5. “Tượng viết: Đế Ất quy muội, bất như kỳ đệ chi duệ lương
dã, kỳ vị tại trung, dĩ quí hành dã.” (
Lời tượng: Vua Đế Ất gả con gái về nhà chồng, mà ‘tay
áo chàng rể’ không
bằng tay áo đẹp của phụ dâu,
bỡi vì cô dâu ở địa vị cao, đắc trung, và
thuộc hạng tôn quý ra đi lấy chồng. ) Trăng sắp tròn chỉ cho mục đích tốt lành của hôn nhân là mong
cầu hòa khí . Vua Đế Ất nhà Thương gả con gái cho Tây bá Chu Văn Vương để kết thân, để hai bên không đánh
nhau, nhưng về sau đẻ ra Chu Vũ Vương Cơ Phát lại chính
là người tiêu diệt nhà Ân Thương để lập ra nhà Chu Trung Hoa.
6.
“Tượng viết: Thượng lục vô
thực, thừa hư khuông dã.” ( Lời tượng:
Tính không thực của hào 6 âm là bưng cái giỏ rỗng không
vậy.) Hào 6 âm ứng với hào 3 cũng là âm, tức là cuối thời Qui muội thì việc cô gái nhỏ về nhà
chồng chỉ còn là hình thức chứ
không có thực chất, như Đại tượng nói “vĩnh chung chi tệ ” là sự tệ hại lâu dài
của việc lạm dụng hôn nhân để mưu cầu nghiệp bá vương.
Ý Chung
Qui
muội ||:|:: là chánh
quái đời 10 của thuần Đoài, đồng thời là trùng quái đời 16 của thuần
Chấn. Điều này có nghĩa là quẻ Qui muội
là hậu quả của thuần Đoài
sau khi biến tánh 10 đời thì
nội quái trở về Đoài, cho nên Kinh Phòng
gọi là quẻ qui hồn; đồng thời Qui muội cũng là hậu quả của thuần Chấn sau khi các hào đã biến qua 16 lần, chỉ biến một lần nữa, tức là hào
2 dương trở thành âm, thì nó sẽ hoàn
nguyên về thuần Chấn. Nói gọn, yếu tính của Qui muội là sự hồi qui trở về hơn là ra đi, cho nên lời thoán nói: “ Con gái về nhà chồng là sự có sau có trước
của con người vậy. “ , và “Tiến xa thì xấu, chẳng có lợi gì.”
Đại
tượng dựa trên quái đồ, nội Đoài ngoại
Chấn mà nói rằng: Sấm động trên đầm khuấy
động mặt nước, dụ như cô gái nhỏ bị rung
động tình cảm đi theo chàng trai lớn để gọi là về nhà chồng. Nhưng xung
động tình cảm vui thích này thiếu thời
gian đắn đo chọn
lựa sẽ đưa
đến hậu quả không tốt sau này.
Hào từ
và tiểu tượng nói đến các ý chính:
Hào 1
dương: Quan hệ đối tác thiếu bình đẳng, không cân xứng giữa quyền lực
và sự vụ thì hoạt động sẽ bị khập khễnh. Đó là tình trạng giao việc mà
chẳng giao quyền, nói theo thông tục ẩn
dụ là “ Vợ bé chân què.”
Hào 2 dương: Vợ chồng có quan điểm trái
khác nhau giống như mắt chỉ nhìn bằng một con, con mắt kia là trí huệ bên trong của mỗi người. Lãnh đạo mà không nhận ra để sử dụng người tài
đức thì nhà nước như người
nhìn bằng một mắt, con mắt kia là sự sáng suốt bên trong người dân. .
Hào 3
âm: Con gái về nhà chồng mà nóng vội thì
dễ bị thua thiệt. Chuyện hệ trọng thì phải suy xét chu đáo để giải quyết đúng thời, không nóng
vội cũng không trì trệ.
Hào 4
dương: Con gái về nhà chồng mà có khả
năng nhận định để chọn đúng người, đúng nơi, đúng lúc
là tự cải thiện giá trị của mình. Người có trí
huệ sáng suốt và đức khiêm nhẫn thì không vì tiểu lợi mà mất đại thành, không vì
lời nói hoa mỹ mà mất ý đạo.
Hào 5 âm: Dùng hôn nhân để hòa giải giao
tranh giữa các nước chỉ có tác dụng đình
chiến tạm thời, không có giá trị hòa
bình lâu dài. Trong các xã hội phụ hệ đa thê, biện
pháp dùng hôn nhân để giải quyết chính sự tiềm ẩn
nhiều hiểm họa cho tương lai bên nữ .
Hào 6 âm: Hôn nhân do phản
ứng nhất thời của tình cảm, hoặc do mưu cầu quyền lợi chính trị xã hội thì nó chỉ còn là hình thức rỗng ,
không có thực chất giá trị
đạo đức vì trái với nguyên tắc cứu cánh của sự sống.
Tóm
lại, Qui muội tỉ dụ như cô gái nhỏ về nhà chồng là trai lớn trong thế hôn nhân bất xứng, chỉ
nhằm giải quyết vấn đề cấp thiết nào đó. Đây là trường hợp hôn nhân không công
khai, không chính thức, không theo
lễ nghi phong tục, không có thời
gian thử thách tình yêu, không có tự do bình đẳng,
nhất là không có giao hòa âm dương nam khiêm nữ thuận
.Do đó, nó chỉ có tác dụng giá trị ngắn hạn , thực chất không thể lâu dài.
Quan hệ
theo hình thức “ Qui muội “ cũng thường thấy áp dụng trong các giao ước xã hội giữa cá nhân, tập thể, hay quốc gia qua các mật ước,
hay hiệp định đình chiến, tránh tăng
cường giao tranh .
Quan
hệ chính thức, công khai và lâu dài, tỉ dụ
như hôn nhân tiến hành từng bước vững chắc theo lễ nghi phong tục ,
được trình bày trong quẻ Tiệm, là đối tác hoàn chỉnh của Qui muội như dưới đây.
64. TIỆM
Nội Dung
漸 , 女 歸 吉 , 利 貞 .
II. Thoán:
1. 彖 曰 : 漸 之 進 也 , 女 歸 吉 也 .
2. 進 得 位 , 往 有 功 也 . 進 以 正 , 可 以 正 邦 也 .
3. 其 位 剛 得 中 也 . 止 而 巽 , 動 不 窮 也 .
III. Đại
tượng:
象 曰: 山 上 有 木, 漸 , 君 子 以 居 賢 德 善 俗 .
Âm và nghĩa
AI. Lời quẻ:
“Tiệm, nữ qui cát, lợi trinh.” ( Tiến dần, con gái về nhà chồng
tốt, chính bền thuận lợi.)
AII. Thoán
truyện:
2. “Thoán viết: Tiệm
chi tiến dã, nữ qui cát dã.” (Lời Thoán:
Tiến dần là con gái về nhà chồng thì tốt vậy. )
3. “Tiến đắc vị, vãng hữu công dã. Tiến dĩ chính, khả dĩ chính
bang dã. “ ( Tiến đi mà đắc vị là ra đi thì có công vậy. Tiến đi bỡi sự công chính thì có
thể trị nước chánh đáng
vậy.) Nói về các hào 2 âm, 3 dương, 4 âm, và 5 dương đều chính vị )
3. “ Kỳ vị cương đắc trung dã. Chỉ nhi tốn, động bất
cùng dã.”( Ngôi vị của nó là cứng mạnh mà
đắc trung vậy. Định tĩnh mà tốn nhập thì hoạt động không cùng vậy.) Nói về hai
hào 2 âm và 5 dương đều đắc trung chính vị, và nội Cấn ngoại Tốn của quẻ Tiệm.
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng
viết: Sơn thượng hữu mộc,Tiệm, quân tử
dĩ cư hiền đức thiện tục. “ (Lời tượng:
Trên núi có cây xanh là tượng của sự tiến dần,
Thiện tri thức coi đó ăn ở hiền đức, làm tốt lành phong tục.)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 六 : 鴻 漸 于 干 . 小 子 厲 , 有 言 , 無 咎 .
2. 六 二 :
鴻 漸 于 磐 , 飲 食 衎 衎
, 吉 .
3. 九 三 : 鴻 漸 于 陸 , 夫 征 不 復 , 婦 孕 不 育 , 凶 ,
利 御 寇 .
4. 六 四 : 鴻 漸 于 木 , 或 得 其 桷 , 無 咎 .
5. 九 五 : 鴻 漸 于 陵 , 婦 三 歲 不 孕 , 終 莫 之 勝 , 吉 .
6. 上 九 : 鴻 漸 于 逵 , 其 羽 可 用 為 儀 , 吉 .
II. Tiểu
tượng:
1. 象 曰 : 小 子 之 厲 . 義 無 咎 也 .
2. 象 曰 :
飲 食 衎 衎 , 不 素 飽 也 .
3. 象 曰 : 夫 征 不 復 , 離 群 丑 也; 婦 孕 不 育 , 失 其 道 也 ;
利 用 御 寇 , 順 相 保 也 .
4. 象 曰: 或 得 其 桷 . 順 以 巽 也 .
5.象 曰 : 終 莫 之 勝 , 吉 , 得 所 願 也 .
6. 象 曰 : 其 羽 可 用 為 儀 , 吉 , 不 可 亂 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ lục: Hồng tiệm vu can,
tiểu tử lệ, hữu ngôn, vô cữu.” ( Hào 1
âm: Chim hồng hạc tiến đến bờ nước, nhỏ bé như chim con thì nguy hiểm , có tiếng quát la , nên không lỗi. )
2. “ Lục nhị: Hồng tiệm vu bàn, ẩm thực khản khản, cát. “ ( Hào 2 âm: Chim hồng hạc tiến lên phiến đá lớn, ăn uống vui vẻ, tốt.)
2. “ Lục nhị: Hồng tiệm vu bàn, ẩm thực khản khản, cát. “ ( Hào 2 âm: Chim hồng hạc tiến lên phiến đá lớn, ăn uống vui vẻ, tốt.)
3.
“Cửu tam: Hồng tiệm vu lục, phu chinh bất phục, phụ dựng bất dục, hung,
lợi ngự khấu.” ( Hào 3
dương: Chim hồng hạc tiến xa đến vùng đất khô cằn, chồng đi xa không trở lại, vợ đẻ con không
nuôi dưỡng, xấu, dùng chống giặc cướp
thì có lợi. )
4. “ Lục tứ: Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giốc, vô cữu.”( Hào 4 âm: Chim hồng hạc bay lên cây, có thể tìm được cành to mà đậu, không có lỗi. )
4. “ Lục tứ: Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giốc, vô cữu.”( Hào 4 âm: Chim hồng hạc bay lên cây, có thể tìm được cành to mà đậu, không có lỗi. )
5.
“ Cửu ngũ: Hồng tiệm vu lăng, phụ tam tuế bất dựng, chung
mạc chi thắng, cát.” ( Hào 5 dương: Chim hồng hạc tiến đến gò cao,
như vợ ba năm không sinh con,
cuối cùng không gì thắng được trung chính, tốt. )
6.
“Thượng Cửu: Hồng tiệm vu quì, kỳ vũ khả dụng vi nghi, cát.”( Hào 6 dương: Chim hồng hạc bay
nơi đường mây, lông nó còn có thể
dùng làm vật dụng trong lễ nghi , tốt.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Tiểu tử chi lệ, nghĩa vô cữu dã.” ( Lời tương: Nguy hiểm của kẻ nhỏ mọn như
chim non, theo nghĩa có tiếng quát la thì
không có lỗi vậy.) Hào thế 1 âm hào ứng
là 4 âm (TIệm là quẻ đời 10 của thuần Cấn), cả hai đều
âm, yếu mềm như chim non, dễ bị
nguy hiểm bên vực nước. Bỡi có
lời kêu la cảnh giới cho nên không có lỗi.
2. “Tượng viết: Ẩm
thực khản khản, bất tố bão dã.” (Lời
tượng: Ăn uống vui vẻ , tức không phải là không no, mà còn được vui vẻ nữa vậy.” Hào 2 âm đắc trung chánh vị, chánh ứng
với hào 5 dương cũng đắc trung chánh vị, chỉ cho bước tiến vững chắc , no đủ và yên vui.
3. “Tượng viết: Phu
chinh bất phục, ly quần xú dã; phụ dựng bất dục; thất kỳ đạo dã; lợi dụng ngự
khấu, thuận tương bảo dã.” (Lời tượng:
Chồng đi xa không trở lại là rời bỏ đồng loại vậy; vợ đẻ con không nuôi dưỡng là lỗi đạo vậy; có lợi để chống giặc cướp là đồng
thuận cùng giữ gìn vậy.) Hào 3 tánh tướng đều dương, ứng là hào 6 cũng dương,
tức là chim hồng hạc đến chỗ quá khô cạn, không phải địa vực hợp với sự sống của loài chim ở nước.
Quá cứng mạnh thì không nên tiến xa để rồi không trở lại được, và cũng không thể tự nuôi dưỡng mình được. Nhưng, nó có lợi
cho việc hiệp lực ngăn chống giặc cướp. Hào
3 dương có hổ thế là hào chủ quẻ Khảm nằm bên trong quái đồ,
chỉ cho bước khó khăn, hiểm trở khi tiến từ nội đến
ngoại quái. Nhưng, nó là đỉnh cao của
nội quái Cấn nên có ưu thế về sự ngăn chặn
giặc ngoài để bảo vệ giá trị bên
trong.
4.
“ Tượng viết: Hoặc đắc kỳ giốc, thuận dĩ tốn dã.” (Lời tượng: Có thể tìm được cành to mà đậu, là tùy thuận để yên ổn vậy.) Hào 4
âm ứng với hào thế 1 âm nên không phải là chỗ nương tựa, tỉ như cây cao không phải là chổ ở của hồng hạc
vốn ở nước. Nhưng, hào 4 âm cỡi trên hào 3 dương cứng mạnh, và nó
là hào chủ của ngoại quái Tốn , lại còn tỉ ứng với
hào 5 dương nên giống như hồng hạc trên cây mà chọn được cành đậu yên
ổn. Sự phát triển của con người cũng vậy, có khi lâm vào
hoàn cảnh bất lợi, tốt
nhất là phải tùy nghi chọn cho mình một
tư thế thích đáng an toàn .
5.
“Tượng viết: Chung mạc chi thắng cát, đắc sở nguyện dã.” ( Lời tượng: Cuối cùng không gì thắng được đức trung chính, tức là đạt được sở nguyện
vậy.) Hào 5 đắc trung, chính vị , ở ngôi dương cao nhất trong quẻ như chim hồng hạc trên gò cao. Hào 2 âm là chính ứng cũng
đắc trung chính vị, nhưng nó bị trở lực bỡi các tỉ ứng giữa các hào liên
tiếp từ 2 âm đến 5 dương, lời giải dụ như đôi vợ chồng nhiều năm không gặp nhau, nên không có con.
Nhưng cuối cùng không gì thắng được lực
chính ứng giữa hai hào 2 âm và 5 dương cho nên mọi sự đều tốt đẹp. Những người trung chính, trên đường
tiến thân dẫu bị trở lực, cuối cùng vẫn thắng vượt và đạt
sở nguyện.
6.
“Tượng viết: Kỳ vũ khả dụng vi nghi cát, bất khả loạn dã.”
( Lời tượng: Lông nó có thể dùng trong vật
dụng lễ nghi bỡi nó không hề rối loạn vậy.) Hào 6 dương cuối quẻ Tiệm dụ như chim hồng hạc tiến dần từ nước lên đất cạn , rồi lại rời khỏi đất để tiến lên
trời mây . Chữ lục ( 陸) dùng như chữ quỳ (逵) là “vân lộ”, là đường mây . Nó
đã vút lên tận trời mây , nhưng lông còn lại của nó dưới đất có thể dùng cho trang phục lễ hội. Sao vậy? Bỡi vì bản tánh
của hồng hạc tượng trưng cho qui luật trật tự sống
trong vũ trụ, là tiến dần từng bước không hề bị rối loạn. Xưa
nay những vị thành đạo, tuy
không còn trụ thế gian, nhưng cách
sống và lời giáo huấn của họ còn
lại là qui tắc dẫn đường cho đời sau.
Ý Chung
Tiệm ::|:||
là chánh quái đời 10 thuộc phả hệ
thuần Cấn, cũng là trùng quái đời 16 của
phả hệ thuần Tốn, tức là nó chứa cả hai đặc
tánh Cấn
và Tốn. Vì Tiệm ở gần Tốn hơn Cấn, nên tánh của nó nặng vế tốn nhập và ích dụng hơn tính ngăn chặn, ngưng tĩnh.
Dựa
trên ý niệm nội tĩnh ngoại tốn, nhất là
sự chính vị của 4 hào bên trong quái
đồ và sự chính ứng giữa hai hào 2 âm và
5 dương mà Thoán truyện cho rằng: quẻ Tiệm là biểu trưng cho vũ trụ vận hành có qui luật thứ lớp, đặc trưng trong xã hội là
hôn nhân tiến hành từng bước theo phong tục, lễ nghi, hợp
pháp để bảo đảm quyền lợi và giá trị lâu
dài cho đôi nam nữ trưởng thành.
Đại
tượng dựa trên quái đồ, “thượng Tốn hạ
Cấn” mà nói rằng: Cây xanh trên núi cao, tuy lớn chậm
nhưng thân cây chắc chắn, nó sẽ trở
thành cổ thụ ích dụng, và ở xa cũng nhìn
thấy cái tốt đẹp của nó . Hình tượng đó
mang ý nghĩa thông tin đạo đức rằng:, Thiện tri thức từng bước tu tâm dưỡng tánh, nêu cao giá trị tốt lành cho mọi
người nhìn thấy mà noi theo .
Hào từ và Tiểu tượng nói đến các ý chính:
Hào 1
âm: Việc hôn nhân từ lúc đầu phải tiến
hành dè dặt
để tránh hậu họa. Những người trẻ mới vào đời,
muốn tiến xa phải dè dặt tiến từng
bước, và nhờ sự giúp đỡ của người khác.
Hào 2 âm: Cơ sở hôn nhân vững
chắc bảo đảm về vật
chất và an vui về tinh thần. Trung chính là đức tính chủ yếu tạo nên
giá trị lâu dài cho quan hệ giữa các chủ thể.
Hào 3 dương: Hôn nhân gặp bước khó khăn khi
người chồng phải rời xa gia đình, và
người vợ không đủ sức giải quyết các vấn đề của mình. Vũ
lực dùng để chống giặc ngoại xâm thì
kết quả tốt hơn là dùng để đoàn kết sự chia rẽ bên trong.
Hào
4 âm: Chim hồng ở nước mà lên cây cao thì nó tìm cành chắc mà đậu; Trên bước đường xây dựng sự nghiệp, một
người khi gặp
nghịch cảnh phải biết chọn tư thế ứng xử thích đáng để tránh bị ngã đổ.
Hào 5 dương: Chim hồng hạc, tuy ở trên gò đất cao cũng có thể tìm mồi dưới trũng nước thấp; hôn nhân chính ứng có thể vượt trở lực để hợp nhất. Đức trung chính giúp cho quan hệ xã
hội có hiệu quả lâu bền .
Hào 6 dương: Chim hồng hạc bay lên trời,
nhưng lông còn rơi lại dưới đất dùng nó trong nghi
thức lễ hội . Giá trị của hôn nhân chính đáng là sự thăng tiến tuần tự theo lễ nghi từ thấp
lên cao. Đời sống đức hạnh của thiện tri thức là kim chỉ đường giúp cho xã hội
không bị rối loạn.
Tóm
lại, nội dung quẻ Tiệm được giải dụ qua hình tượng di trú của loài hồng hạc, nó
tuần tự tiến từ môi trường nước, lên
cạn, lên đồi cao, cây xanh, rồi bay vút lên trời mây.
Hình tượng này mô tả sự
sống phát triển bình thường phải trải
qua các giai đoạn nhất định. Hơn nữa, khi
di chuyển hồng hạc
luôn bay theo từng cặp trống mái, và nếu chẳng may vì một lý do nào đó
mà bị lẻ đôi, thì con còn lại không tiếp tục kết cặp với con khác phái. Hiện tượng này mang rất
nhiều ý nghĩa về sự giao ước xã hội và niềm tin tôn giáo. Đó là phẩm
tánh chủ
yếu trong hôn
nhân mà quẻ Tiệm muốn nói đến. Sự công chính
và hợp tác để tiến bộ cũng được thể hiện trong lễ nghi, phong tục của một nền văn hóa tương ái, tương sinh giúp nhau cùng tiến bước không hề loạn
động. Mỗi thời kỳ phát triển trong cuộc sống đều có những thuận lợi và trở
ngại của nó, điều quan trọng là phải hiểu rõ
đặc tánh nội dung của chúng để tránh sự can thiệp bất lợi vào
tiến trình phát triển tốt đẹp
tự nhiên..
Tổng Luận
1/
Tiệm và Qui muội là hai quẻ sau cùng thuộc nhóm
Cấn-Đoài đã được nói đến, chúng cũng là cặp quẻ đối tác tánh tướng sau
cùng được khảo sát trong sơ khảo này. Xin nhắc lại rằng: Nếu
theo cách xếp đặt của Tự quái truyện Chu Dịch
hậu thiên thì Tiệm và Qui Muội là hai quẻ thứ 53 và 54. Cách này không
căn cứ trên quái đồ mà chỉ dựa theo nội dung diễn giải
các quẻ. Tính theo nhị phân thì Tiệm ::|:|| và Qui muội
||:|:: là hai quẻ thứ 11 và 52 (đếm từ Khôn :::::: = 0)nằm
trên quái đồ tiên thiên. Thứ tự này chỉ dựa trên quái đồ mà không
căn cứ vào nội dung của quẻ. Cách xếp thứ tự các quẻ trong khảo luận này
dựa trên sự đối tác tánh âm dương giữa các quẻ do sự biến
động các hào của chúng, tức là nó tổng hợp hai
cách trên, vừa tùy thuộc quái đồ vừa dựa trên nội dung ý nghĩa quẻ.
2/ Trong kinh Dịch có bốn quẻ dùng hình tượng hôn nhân để nói đến các tính chất khác nhau
là:
a) Quẻ Hàm ::|||: , dưới
Cấn trên Đoài. Về tình cảm thì nó diễn tả
sự tương ưng phái tánh, sự đối cảm nam - nữ
trẻ trung mở đầu cho hôn nhân. Quái đồ cho thấy
âm dương giao hòa, nam kính nữ vui, các hào âm dương đều ứng
nhau, nhất là hào dương của Cấn nam và hào âm của Đoài nữ đều chính vị . Quái
từ nói: “Thú nữ cát” :Cưới con gái tốt, ẩn dụ mở đàu cho sự giao kết tốt đẹp.
Về trí huệ thì hình tượng đầm nước ở trên núi, hay
trong tĩnh ngoài vui diễn tả sự cảm tri, Nội tánh
tĩnh, ngoại tướng vui trực nhận chân lý hiện tiền.
b) Quẻ Hằng :|||:: ngoại Chấn động, nội Tốn
thuận, như sấm và gió
luôn theo nhau là lẽ thường hằng. Quái tự quẻ
Hằng nói: “Phu phụ chi đạo bất khả dĩ bất cửu dã. ”( Quan hệ
vợ chồng không thể không lâu dài được). Điều phải nói ở đây
là, dưới Tốn âm hướng xuống, trên
Chấn dương hướng lên hai đàng không gặp nhau thì làm sao đạo vợ chồng lâu
dài được? Tuy nhiên, sự ổn định thường hằng này thấy
được bỡi: (1) Sự ứng hợp âm dương giữa các
hào nội và ngoại quái. (2) Sấm là dương động, gió là âm động, đây
là ứng tác âm dương ở thế động. (3) Chấn trưởng nam bên
ngoài, Tốn là trưởng nữ ở trong, nam tính hiển lộ, nữ tánh ẩn tàng là thế
ổn định của cấu trúc tự nhiên, cũng là sự
phân công xã hội hợp lý của đôi vợ chồng ở tuổi trưởng
thành, khác với quan hệ nam nữ dựa trên đối cảm
tình yêu còn đang chuyển biến ở tuổi
trẻ nói ở quẻ Hàm.
Theo nghĩa
tương liên thì Hàm ::|||: và Hằng :|||:: là hai quẻ đối tác
tướng, nghĩa là tĩnh thế là trực cảm
tri nhận , và động thế là lực
hổ tương thường hằng. Đó là đối tác tướng của giác tri và thường
hằng. Nói rõ hơn là cảm năng và trí năng không tách rời nhau, và thường hằng là
một biến dịch hổ tương .
c)
Qui muội ||:|:: , nội Đoài ngoại Chấn, trong vui ngoài
động, là một đáp ứng tức thời của tình cảm
bên trong đối với sự kích thích bên ngoài.
Hiện tượng tình cảm này có diễn giả ẩn dụ như thiếu nữ theo về nhà
trưởng nam để làm thứ thiếp. Ý tượng này muốn nói rằng tình
cảm nam nữ ở đây chỉ là phản ứng nhất thời, không có giá trị hôn nhân lâu
dài. Quái đồ cho thấy tính bất định: (1) Các hào bên trong từ
2 đến 5 đều không chính vị, nhất là hào âm của Đoài nữ
và hào dương của Chấn nam đều bất chính vị. (2)
Thượng Chấn hạ Đoài là không có giao hội âm dương, quan
hệ hôn nhân ở đây không theo lẽ tự
nhiên, nhưng chỉ là do áp đặt, cưỡng ép. (3) Nội quái Đoài còn có
nghĩa là “hủy triết”( gãy đổ) ,
nên nó tiềm ẩn nhiều hiểm họa hư nát
về sau.
Đại
tượng cũng lưu ý đến sự hư hại về sau ở quẻ Qui Muội. Và, hào
từ 5 âm nêu ra trường hợp Vua Đế Ất nhà Thương
gả con gái nhỏ cho Tây bá Cơ Xương để kết thân hòa giải
, nhưng về sau lại đẻ ra Cơ Phát chính là người tiêu diệt nhà Ân
Thương để lập ra nhà Chu Trung Hoa. Và, Khí phần Qui tàng
Dịch nói về Qui Muội ||:|:: là :
“Sát- Động can qua”( Sát khí
kim của Đoài cùng với phong dương khí động
của Chấn gây ra xô sát tranh chấp ).
d)
Quẻ Tiệm ::|:|| Nội Cấn tĩnh , ngoại Tốn
nhập , ẩn dụ như cây xanh mọc trên núi, chậm lớn nhưng rễ bám chặt,
thân rắn chắc, và tàng lá xanh tạo thành cảnh đẹp
nhìn thấy từ xa. Về hôn nhân, ý tượng này chỉ cho hôn
lễ tiến hành từng bước theo phong tục tốt
đẹp của một nền văn hóa. Quái từ nói: “Nữ qui cát.”(Con gái về
nhà chồng, tốt). Ưu điểm này thấy được qua đặc điểm quái đồ: (1) Các
hào từ 2 âm đến 5 dương đều chính vị. (2) Hào 3
dương của Cấn nam và hào 4 âm của Tốn nữ đều chính vị.
(3) Thượng Tốn hạ Cấn là có giao hội âm dương nên có sự biến thông .
Theo
ý nghĩa chung, quẻ Tiệm dùng hình ảnh di trú của loài chim hồng
hạc từ môi trường nước lên cạn, lên cây, rồi lên trời để mô tả sự
phát triển bình thường phải tuần tự trải qua các thời kỳ
nhất định. Trong quá trình tiến hóa tự nhiên mô thức
này thấy được qua sự phát triển của mỗi cá thể đều phải tuần tự lặp
lại các giai đoạn mà tổ tiên chúng đã trải qua. Trong văn hóa xã hội,
tính trật tự thứ lớp này thể hiện trong các
nghi thức lễ hội, nhất là là hôn nhân phải
tiến hành từng bước theo phong tục, lễ nghi và luật pháp.
3/
Quan hệ giữa hai quẻ Qui muội ||:|:: và Tiệm ::|:||
a/ Trong phả hệ 16 đời thì, Qui Muội vừa là quẻ đời 10, qui hồn của thuần Đoài, vừa là quẻ đời 16 của thuần Chấn. Và, Tiệm vừa là quẻ đời 10, qui hồn của thuần Cấn, vừa là quẻ đời 16 của thuần Tốn. Các quẻ mẹ Đoài ||:||: - Cấn ::|::| và Chấn |::|:: - Tốn :||:|| đối tác tánh với nhau từng cặp cho nên Qui Muội và Tiệm là hai quẻ con tương ứng ở các đời chúng cũng đối tánh nhau. Hơn nữa, nếu lật trên mặt phẳng hay quay 180 0 thì quái đồ của Qui Muội và Tiệm trùng nhau, ta gọi hai quẻ này là đối tướng. Như vậy, Qui Muội và Tiệm là hai quẻ đối tác hoàn chỉnh cả tánh lẫn tướng.
b/ Đối tác tánh, tướng giữa Qui Muội và Tiệm cho biết:
Ở thế tĩnh thì thể tánh âm dương hai quẻ đối nhau. Qui Muội chứa trong nó nhân dữ, các hào bên trong đều bất chính vị, dự báo cho sự rối loạn, hư hại về sau, Qui Tàng dịch nói, nội Đoài, ngoại Chấn ||:|:: là: “Sát-Động can qua”. Đằng khác, ở quẻ Tiệm ::|:|| , nội Cấn ngoại Tốn là : “Chỉ-Sinh mạo” , tự chứa trong nó nhân lành, các hào bên trong đều chính vị, tạo phong cách tốt đẹp cho tương lai, .
Ở thế động, khi quái đồ quay 1800 thì hai quẻ trùng nhau , tức là đối hướng động dụng của hai quẻ giống nhau nên chúng cùng diễn tả bằng hình tượng hôn nhân . Tuy cùng là hiện tượng phối kết âm dương , nhưng Qui Muội xảy ra tức thời như sấm nổ trên mặt nước đầm , còn Tiệm hiện thực dần dần như cổ thụ lớn lên trên đỉnh núi. Nói gọn, Qui Muội là hiện thực đốn thời (Instantaneous realization), còn Tiệm là hiện thực tiệm thời . (Gradual realization.).
a/ Trong phả hệ 16 đời thì, Qui Muội vừa là quẻ đời 10, qui hồn của thuần Đoài, vừa là quẻ đời 16 của thuần Chấn. Và, Tiệm vừa là quẻ đời 10, qui hồn của thuần Cấn, vừa là quẻ đời 16 của thuần Tốn. Các quẻ mẹ Đoài ||:||: - Cấn ::|::| và Chấn |::|:: - Tốn :||:|| đối tác tánh với nhau từng cặp cho nên Qui Muội và Tiệm là hai quẻ con tương ứng ở các đời chúng cũng đối tánh nhau. Hơn nữa, nếu lật trên mặt phẳng hay quay 180 0 thì quái đồ của Qui Muội và Tiệm trùng nhau, ta gọi hai quẻ này là đối tướng. Như vậy, Qui Muội và Tiệm là hai quẻ đối tác hoàn chỉnh cả tánh lẫn tướng.
b/ Đối tác tánh, tướng giữa Qui Muội và Tiệm cho biết:
Ở thế tĩnh thì thể tánh âm dương hai quẻ đối nhau. Qui Muội chứa trong nó nhân dữ, các hào bên trong đều bất chính vị, dự báo cho sự rối loạn, hư hại về sau, Qui Tàng dịch nói, nội Đoài, ngoại Chấn ||:|:: là: “Sát-Động can qua”. Đằng khác, ở quẻ Tiệm ::|:|| , nội Cấn ngoại Tốn là : “Chỉ-Sinh mạo” , tự chứa trong nó nhân lành, các hào bên trong đều chính vị, tạo phong cách tốt đẹp cho tương lai, .
Ở thế động, khi quái đồ quay 1800 thì hai quẻ trùng nhau , tức là đối hướng động dụng của hai quẻ giống nhau nên chúng cùng diễn tả bằng hình tượng hôn nhân . Tuy cùng là hiện tượng phối kết âm dương , nhưng Qui Muội xảy ra tức thời như sấm nổ trên mặt nước đầm , còn Tiệm hiện thực dần dần như cổ thụ lớn lên trên đỉnh núi. Nói gọn, Qui Muội là hiện thực đốn thời (Instantaneous realization), còn Tiệm là hiện thực tiệm thời . (Gradual realization.).
Nói chung,
Qui Muội ẩn dụ cho giải pháp mở
đầu để giải quyết một vấn đề , nó chỉ có giá trị tạm thời . Và, Tiệm là
lộ trình ổn đinh để phát triển bền vững và nâng cao các giá trị.
Lời Kết
Một cách chung, 64 quẻ kinh Dịch gồm 4 nhóm, mỗi nhóm có 16 quẻ. Trình bày theo quan hệ đối tác tánh tướng âm dương thì theo thứ tự:
(1) Nhóm Kiền-Khôn: Gồm 16 quẻ, thêm vào đó 4 quẻ của nhóm Ly- Khảm thành ra 20 quẻ . Trong nhóm này có Thái :::||| và Bỉ |||::: là hai quẻ đối tác tánh tướng theo phương Nam-Bắc, diễn tả tương giao định vị của hai khí âm dương và các hệ quả của nó.
(2) Nhóm Ly- Khảm: Gồm 16 quẻ , 4 quẻ đã khảo sát ở nhóm Kiền-Khôn nên còn 12 quẻ , trong đó có Ký Tế |:|:|: và Vị Tế :|:|:| là 2 quẻ đối tác tánh tướng theo phương Đông - Tây, chúng nói về cấu trúc và chức năng của hai nguồn năng lượng nước , lửa trong quá trình tạo sinh và biến dịch .
(3) Nhóm Chấn-Tốn: Gồm 16 quẻ, thêm vào đó có 12 quẻ của nhóm Cấn-Đoài thành ra 28 quẻ được khảo sát , trong đó có 2 quẻ Cổ :||::| và Tùy |::||: đối tác tánh tướng lệch phương Tây Nam - Đông Bắc, nói về việc tu sửa cái xấu ác đồng thời tùy thuận cái tốt lành.
(4) Nhóm Cấn-Đoài: Gồm 16 quẻ nhưng có 12 quẻ đã khảo sát ở nhóm Chấn - Tốn chỉ còn lại 4 quẻ , trong đó có hai quẻ Qui Muội ||:|:: và Tiệm ::|:|| đối tác tánh tướng lệch phương Đông Nam - Tây Bắc chúng nói về hiện thực đồng thời và dị thời .
Tóm lại, trên quái đồ tiên thiên, theo hướng Nam - Bắc có hai quẻ Thái và Bỉ là cặp đối tác hoàn chỉnh mô tả các trạng huống an lạc thông suốt đối ứng với phiền não bế tắc, và theo hướng Đông-Tây có hai quẻ Ký tế và Vị tế đối tác hoàn chỉnh, theo cấu trúc của năng lượng nước - lửa mô tả sự hoàn thành và chưa hoàn thành . Tiếp đó, theo hai chiều lệch phương Tây Nam - Đông Bắc và Đông Nam - Tây Bắc có bốn quẻ Cổ và Tùy , Qui muội và Tiệm là hai cặp đối tác hoàn chỉnh lần lượt diễn tả việc tu sửa cái xấu và tùy thuận cái tốt, và diễn giải các điếu kiện lợi hại theo thời gian tức thời hoặc lâu dài.
Các quẻ còn lại, từng cặp chỉ đối tác tánh hoặc tướng, cũng diễn tả các vấn đề nhân sinh quan trọng trong vòng biến dich 64 quẻ . Vậy, nội dung chính của 64 quẻ kinh Dịch đã dược khảo sát, phân tích trên căn bản đối đãi nhị phân theo quái đồ Tiên thiên. Tuy rằng ý nghĩa thông tri mỗi quẻ khác nhau, nhưng chúng cùng thể hiện phương pháp nhận thức theo sự đối đãi của thực tại , phản ảnh tư tưởng lưỡng nguyên biến dịch ” (changeability dualistism) .
Phần các truyện Hệ từ, Thuyết quái, Tự quái, và Tạp quái như ghi trong kinh Chu Dịch là diễn giải, nhận định của các tác gia ngày xưa, khảo luận chỉ tham khảo mà không bình luận . Điều muốn nói ở đây là một số vấn đề cần các nghiên cứu khác để có thể mở rộng và hoàn chỉnh hơn. Các chủ đề như vậy có thể là:
1. Về mặt sinh học , kinh Dịch và di truyền học ( Book of Change and Genetics) : Đối chiếu quái đồ 64 quẻ kinh Dịch từ hai tánh âm dương với cấu trúc của 64 codons từ 4 loại nitríc acids trong di truyền học. Cách xếp đặt 6 hào, 8 quẻ trong kinh Dịch đối chiếu với con số 14 (= 6+8) lóng tay, với 14 huyệt đạo trên cơ thể người, với chu kỳ sống của trứng 28 (=2.6+2.8) ngày, …có liên hệ gì về mặt sinh học ?
2. Về mặt nhận thức: Giá trị thông tri (Information valuability) của kinh Dịch qua việc diễn tả thực tại bằng hệ nhị phân. Các thông tin phi vật thể (soft part) được tải trong phần tượng (hard part) của kinh Dịch ? t
3. Tình cảm thông tri và giá trị đạo đức xã hội của kinh Dịch: Các khái niệm: Lưỡng nghi, Tứ tượng, và “ lục hào bát quái “ có quan hệ gì với thể ca dao và thơ “ lục bát “ ViệtNam ?
Các quãng 6 và quãng 8 trong nhạc ngũ cung và trong tân nhạc, các nhạc khí sánh
cặp có tánh âm - dương, số 14 (6+8) tia đồng tâm trên mặt trống đồng Ngọc Lũ, …
tác dụng thông tri tình cảm như thể nào ? Thường hằng biến chuyển, có chu kỳ
nhưng không trùng lặp ảnh hưởng gì đối với xã hội hóa giá trị đạo dức và tính
sáng tạo nghệ thuật?
Tự quái truyện dùng quẻ Vị Tế để kết thúc kinh Dịch, tức là dùng cái “ Chưa xong” để cho biết rằng kinh đã hết , nhưng sự biến dịch vẫn còn diễn biến . Trong khảo luận này, kinh Dịch kết thúc ở quẻ Tiệm cũng cho biết rằng kinh đã chấm dứt, nhưng sự biến dịch vẫn còn và càng lúc càng tiến gần đến các thực tại phẩm tính cao hơn.
Người viết , một lần nữa xin chân thành cảm ơn các tác giả có tác phẩm được tham khảo, và cảm ơn các nhận xét, góp ý cũng như sự giúp đỡ của các ân nhân trong thời gian biên khảo tập tài liệu này.-
Lời Kết
Một cách chung, 64 quẻ kinh Dịch gồm 4 nhóm, mỗi nhóm có 16 quẻ. Trình bày theo quan hệ đối tác tánh tướng âm dương thì theo thứ tự:
(1) Nhóm Kiền-Khôn: Gồm 16 quẻ, thêm vào đó 4 quẻ của nhóm Ly- Khảm thành ra 20 quẻ . Trong nhóm này có Thái :::||| và Bỉ |||::: là hai quẻ đối tác tánh tướng theo phương Nam-Bắc, diễn tả tương giao định vị của hai khí âm dương và các hệ quả của nó.
(2) Nhóm Ly- Khảm: Gồm 16 quẻ , 4 quẻ đã khảo sát ở nhóm Kiền-Khôn nên còn 12 quẻ , trong đó có Ký Tế |:|:|: và Vị Tế :|:|:| là 2 quẻ đối tác tánh tướng theo phương Đông - Tây, chúng nói về cấu trúc và chức năng của hai nguồn năng lượng nước , lửa trong quá trình tạo sinh và biến dịch .
(3) Nhóm Chấn-Tốn: Gồm 16 quẻ, thêm vào đó có 12 quẻ của nhóm Cấn-Đoài thành ra 28 quẻ được khảo sát , trong đó có 2 quẻ Cổ :||::| và Tùy |::||: đối tác tánh tướng lệch phương Tây Nam - Đông Bắc, nói về việc tu sửa cái xấu ác đồng thời tùy thuận cái tốt lành.
(4) Nhóm Cấn-Đoài: Gồm 16 quẻ nhưng có 12 quẻ đã khảo sát ở nhóm Chấn - Tốn chỉ còn lại 4 quẻ , trong đó có hai quẻ Qui Muội ||:|:: và Tiệm ::|:|| đối tác tánh tướng lệch phương Đông Nam - Tây Bắc chúng nói về hiện thực đồng thời và dị thời .
Tóm lại, trên quái đồ tiên thiên, theo hướng Nam - Bắc có hai quẻ Thái và Bỉ là cặp đối tác hoàn chỉnh mô tả các trạng huống an lạc thông suốt đối ứng với phiền não bế tắc, và theo hướng Đông-Tây có hai quẻ Ký tế và Vị tế đối tác hoàn chỉnh, theo cấu trúc của năng lượng nước - lửa mô tả sự hoàn thành và chưa hoàn thành . Tiếp đó, theo hai chiều lệch phương Tây Nam - Đông Bắc và Đông Nam - Tây Bắc có bốn quẻ Cổ và Tùy , Qui muội và Tiệm là hai cặp đối tác hoàn chỉnh lần lượt diễn tả việc tu sửa cái xấu và tùy thuận cái tốt, và diễn giải các điếu kiện lợi hại theo thời gian tức thời hoặc lâu dài.
Các quẻ còn lại, từng cặp chỉ đối tác tánh hoặc tướng, cũng diễn tả các vấn đề nhân sinh quan trọng trong vòng biến dich 64 quẻ . Vậy, nội dung chính của 64 quẻ kinh Dịch đã dược khảo sát, phân tích trên căn bản đối đãi nhị phân theo quái đồ Tiên thiên. Tuy rằng ý nghĩa thông tri mỗi quẻ khác nhau, nhưng chúng cùng thể hiện phương pháp nhận thức theo sự đối đãi của thực tại , phản ảnh tư tưởng lưỡng nguyên biến dịch ” (changeability dualistism) .
Phần các truyện Hệ từ, Thuyết quái, Tự quái, và Tạp quái như ghi trong kinh Chu Dịch là diễn giải, nhận định của các tác gia ngày xưa, khảo luận chỉ tham khảo mà không bình luận . Điều muốn nói ở đây là một số vấn đề cần các nghiên cứu khác để có thể mở rộng và hoàn chỉnh hơn. Các chủ đề như vậy có thể là:
1. Về mặt sinh học , kinh Dịch và di truyền học ( Book of Change and Genetics) : Đối chiếu quái đồ 64 quẻ kinh Dịch từ hai tánh âm dương với cấu trúc của 64 codons từ 4 loại nitríc acids trong di truyền học. Cách xếp đặt 6 hào, 8 quẻ trong kinh Dịch đối chiếu với con số 14 (= 6+8) lóng tay, với 14 huyệt đạo trên cơ thể người, với chu kỳ sống của trứng 28 (=2.6+2.8) ngày, …có liên hệ gì về mặt sinh học ?
2. Về mặt nhận thức: Giá trị thông tri (Information valuability) của kinh Dịch qua việc diễn tả thực tại bằng hệ nhị phân. Các thông tin phi vật thể (soft part) được tải trong phần tượng (hard part) của kinh Dịch ? t
3. Tình cảm thông tri và giá trị đạo đức xã hội của kinh Dịch: Các khái niệm: Lưỡng nghi, Tứ tượng, và “ lục hào bát quái “ có quan hệ gì với thể ca dao và thơ “ lục bát “ Việt
Tự quái truyện dùng quẻ Vị Tế để kết thúc kinh Dịch, tức là dùng cái “ Chưa xong” để cho biết rằng kinh đã hết , nhưng sự biến dịch vẫn còn diễn biến . Trong khảo luận này, kinh Dịch kết thúc ở quẻ Tiệm cũng cho biết rằng kinh đã chấm dứt, nhưng sự biến dịch vẫn còn và càng lúc càng tiến gần đến các thực tại phẩm tính cao hơn.
Người viết , một lần nữa xin chân thành cảm ơn các tác giả có tác phẩm được tham khảo, và cảm ơn các nhận xét, góp ý cũng như sự giúp đỡ của các ân nhân trong thời gian biên khảo tập tài liệu này.-
Phú Yên, Tháng Chạp, Kỷ Hợi - 1019
------------------------------------------------------------
Đàm Khánh Hỷ
------------------------------------------------------------
Đàm Khánh Hỷ
PHỤ LỤC
HAI MƯƠI VÒNG ĐỐI
TÁC CỦA 64 QUẺ KINH DỊCH
A. Kiền - Khôn
Vòng 1: 1. Kiền |||||| 2. Khôn ::::::
Vòng 1: 1. Kiền |||||| 2. Khôn ::::::
Vòng 2: 3. Phục |::::: 4. Bác :::::| 5. Quải |||||: 6. Cấu :|||||
Vòng 3: 7. Lâm ||:::: 8.Quan ::::|| 9.Đại Tráng ||||:: 10.Độn ::||||
Vòng 4: 11.Thái |||::: 12. Bỉ :::|||
Vòng 5: 13. Nhu |||:|: 14.Tụng :|:||| 15.Minh Di |:|::: 16.Tấn :::|:|
(Ly7) (Khảm7)
Vòng 6: 17.Tỵ ::::|:18.Sư :|:::: 19.Đồng Nhân |:|||| 20.Đại Hữu ||||:|
(Khảm8) (Ly8)
Vòng 3: 7. Lâm ||:::: 8.Quan ::::|| 9.Đại Tráng ||||:: 10.Độn ::||||
Vòng 4: 11.Thái |||::: 12. Bỉ :::|||
Vòng 5: 13. Nhu |||:|: 14.Tụng :|:||| 15.Minh Di |:|::: 16.Tấn :::|:|
(Ly7) (Khảm7)
Vòng 6: 17.Tỵ ::::|:18.Sư :|:::: 19.Đồng Nhân |:|||| 20.Đại Hữu ||||:|
(Khảm8) (Ly8)
B. Khảm-Ly
Vòng 7; 21. Khảm :|::|: 22. Ly |:||:|
Vòng
8: 23. Lữ ::||:|
24.Phong |:||:: 25. Hoán :|::|| 26.Tiết ||::|:
Vòng 9: 27. Đỉnh :|||:| 28. Cách |:|||: 29.Mông :|:::| 30. Truân
|:::|:
Vòng 10: 31.Ký Tế |:|:|: 32. Vị Tế :|:|:|
Vòng 10: 31.Ký Tế |:|:|: 32. Vị Tế :|:|:|
C. Chấn – Tốn:
Vòng 11: 33. Chấn |::|:: 34 . Cấn ::|::| 35. Đoài ||:||: 36 . Tốn :||:||
(Cấn 1) (Đoài 1)
Vòng 12: 37.Tiểu Súc |||:|| 38.Lý ||:||| 39.Khiêm ::|::: 40. Dự :::|::
(Cấn 6) (Đoài 6)
Vòng 13: 41.Gia Nhân |:|:|| 42.Khuê ||:|:| 43.Kiển ::|:|: 44.Giải :|:|::
Vòng 11: 33. Chấn |::|:: 34 . Cấn ::|::| 35. Đoài ||:||: 36 . Tốn :||:||
(Cấn 1) (Đoài 1)
Vòng 12: 37.Tiểu Súc |||:|| 38.Lý ||:||| 39.Khiêm ::|::: 40. Dự :::|::
(Cấn 6) (Đoài 6)
Vòng 13: 41.Gia Nhân |:|:|| 42.Khuê ||:|:| 43.Kiển ::|:|: 44.Giải :|:|::
(Cấn 5)
(Đoài 5)
Vòng 14: 45. Ích |:::|| 46. Tổn ||:::| 47.Hàm ::|||: 48. Hằng :|||::
(Cấn 4) (Đoài 4)
Vòng 15: 49.Vô Vọng |::||| 50.Đại Súc |||::| 51. Tụy :::||: 52.Thăng :||:::
(Cấn 3) (Đoài 3)
Vòng 16: 53.Phệ Hạp |::|:| 54.Bí |:|::| 55.Khốn :|:||: 56 Tỉnh :||:|:
(Cấn 2) (Đoài 2)
Vòng 17: 57. Di |::::| 58.Đại Quá :||||:
Vòng 14: 45. Ích |:::|| 46. Tổn ||:::| 47.Hàm ::|||: 48. Hằng :|||::
(Cấn 4) (Đoài 4)
Vòng 15: 49.Vô Vọng |::||| 50.Đại Súc |||::| 51. Tụy :::||: 52.Thăng :||:::
(Cấn 3) (Đoài 3)
Vòng 16: 53.Phệ Hạp |::|:| 54.Bí |:|::| 55.Khốn :|:||: 56 Tỉnh :||:|:
(Cấn 2) (Đoài 2)
Vòng 17: 57. Di |::::| 58.Đại Quá :||||:
Vòng 18: 59. Cổ :||::| 60.Tùy
|::||:
D. Cấn-Đoài
Vòng 19: 61. Tiểu Quá ::||:: 62. Trung Phu ||::||
Vòng 20:
63. Qui Muội ||:|:: 64. Tiệm ::|:||
--------------------
Ghi chú: Trong ngoặc ( ) cho biết đời thứ mấy của quẻ đó so với bảng I. Nhóm Cấn-Đoài gồm 16 quẻ ,nhưng từ đời 1 đến 6 gồm 12 quẻ đã xuất hiện trong nhóm Chấn-Tốn nên chỉ ghi 4 quẻ còn lại.
Ghi chú: Trong ngoặc ( ) cho biết đời thứ mấy của quẻ đó so với bảng I. Nhóm Cấn-Đoài gồm 16 quẻ ,nhưng từ đời 1 đến 6 gồm 12 quẻ đã xuất hiện trong nhóm Chấn-Tốn nên chỉ ghi 4 quẻ còn lại.




