Thứ Năm, 22 tháng 12, 2016

Kỳ 26. Lược Khảo Kinh Dịch


                                              



                          
                              

                         










                                                       Kỳ 26

             GIA NHÂN – KHUÊ – KIỂN – GIẢI

                                                      ***   


            Mở Đầu
        Quẻ Gia Nhân
      Nội dung
      Ý chính
  

        Quẻ Khuê
     Nội dung
    Ý chính

      Quể Kiển
    Nội dung
    Ý chính

      Quẻ Giải
    Nội dung
    Ý chính

        Tổng Luận
   
    Mở Đầu

    Khái niệm giao ước và qui luật tự nó thừa nhận sự tồn tại của tội lỗi  khốn khổ. Nếu    không giao ước thì không có bội ước ; luật pháp đã không thì phạm pháp cũng không có. Không bội ước , không phạm pháp thì không cần xét xử, cho nên không có tội , không có công , không thưởng, không, không phạt, Vậy thì phước họa cũngchỉ từ luật lệ mà ra . Tuy nhiên, khó tưởng tượng thế giới đa tạp ( the Manifold)  tồn tại được mà không cần qui luật , hay mọi chuyện   chỉ là ngẫu nhiên . Còn đối với cái đơn nhất tuyệt đối (the Single) nếu có  thì đương nhiên không thể nghĩ bàn được  !
    Luật tự nhiên hay là qui luật khoa học liên hệ đến vật thể trơ nên có thể tiên đoán khách quan, phổ quát, và thường đều; luật pháp hay qui ước xã hội liên hệ đến con người có ý chí tự do nên có tính chủ quan, cá biệt, và thất thường, Con người sống cùng thiên nhiên nên phải tuân theo luật tự nhiên, và con người chung sống với nhau nên phải tuân theo giao ước xã hội. Giao ước xã hội cho dù có dựa trên luật tự nhiên cũng không thể nào buộc con người phải chạy theo nó , bỡi vì con người tuy ở   trong pháp giới nhưng nó là một hữu thể tự do (freedom being). Vì vậy, giao ước xã hội chỉ có tác dụng đối với cái chung, cái giống nhau ; còn cái riêng, cái khác nhau thuộc ý chí tự do thì luật pháp phải chạy theo con người. Vậy thì người ta có thể đồng tình, đồng thuận bỡi cái chung, nhưng không thể   đồng chí bỡi còn có cái riêng.
    Cái khác biệt nếu là đối tác xây dựng thì hậu quả là phúc đức , thuận lợi cho sự sống là đức hiếu sinh; nếu khác biệt là đối đầu hủy diệt thì hậu quả là tai họa theo cùng sự chết, đó là lực vô minh hiếu sát. Giải quyết sống chết là việc trọng đại một    đời người, cho nên các tôn giáo lớn đều lấy nó làm chủ đề chính. Cuộc hòa giải giữa sống và chết, giữa sướng và khổ từ thời sơ khai đến nay vẫn còn đó, và càng ngày càng trở nên gay go bỡi vì  phúc lợi do khoa học ngày nay đem lại  đã không thể chuộc nổi tai họa do nó gây nên.
    Trước đây, Phật đã bảo hãy mau thoát khỏi hai biên sanh tử luân hồi đaukhổ, đừng ham chơi trong ngôi nhà lửa . Chúa Trời đã không cản nổi ông Adam ăn “ Trái cây phân biệt thiện ác “để phải đi cùng sự chết , nhưng lại Ngài còn ra lệnh hãy rào kỹ “Cây sự sống đời đời” ! Vậy thì bất sanh bất diệt, không chết cũng không sống là do ăn cả hai thứ trái cây sống-chết trong hai thời mới cũ, hay là chẳng hề ăn hai thứ trái cây đó của vườn Địa Đàng ?
    Nhìn chung, hòa giải giữa sống và chết, phúc và họa là đem trói buộc chúng lại với nhau, thay vì đặt chúng đối đầu thì người ta coi chúng là đối tác. Tức là, sự vinh quang của hữu thể càng được nâng cao bao nhiêu thì sự đau khổ của nó càng hạ thấp xuống bấy nhiêu. Bỡi vậy người ta chỉ tôn vinh quyền năng huyền nhiệm bằng sự đau khổ, chi lập bàn thờ cho một vị anh hùng dũng mãnh bằng sự  yếu đuối,  khi đã chết, . Nở hoa và héo tàn gắn bó nhau thật chặt chẽ! Theo nghĩa này mà Hölderlin đã nói : “ Ngôn ngữ của Thượng Đế là sự trở thành và sự mất đi của Ngài.”
    Tất cả vấn đề này sẽ được nói đến trong mối tương tác giữa bốn quẻ kinh Dịch là Gia Nhân, Khuê, Kiển, và Giải dưới đây.


               
                          41. GIA NHÂN


    Nội Dung
    A. Quái Đồ:                    
               I. Quái Từ :    
   
         
        家 人, 利 女 貞.

         II. Thoán:
    1. 彖 曰:  家 人, 女 正 位 乎 內,  男 正 位 乎 外. 男 女 正, 天 地 之 大 義 也.
    2. 家 人 有 嚴 君 焉,  父 母 之 謂 也 . 
    3. 父 父 ,子 子. 兄 兄,弟 弟 . 夫 夫, 婦 婦, 而 家 道 正. 正 家 而 天 下 定 矣.

     III. Đại tượng:
    
      象 曰:  風 自 火 出, 家 人.  君 子 以 言 有 物 ,  而 行 有 恆.

      Âm và nghĩa:
     
     I. Lời quẻ:
     “Gia nhân: Lợi nữ trinh.” ( Người trong nhà: Đàn  bà   trinh  chính có  lợi.) 

      II. Thoán truyện:
  1. “Thoán viết: Gia nhân, nữ chính vị hồ nội, nam chính vị hồ ngoại. Nam nữ chính, thiên địa chi đại nghĩa dã.” ( Lời thoán: Người trong nhà, nữ chính vị    bên trong;    nam  chính vị   bên ngoài. Nam nữ chính vị  là cái nghĩa lớn của trời đất..) : Đây chỉ  hào  2 âm, hào thế ở nội quái Ly và hào ứng  5 dương ở ngoại quái Tốn,  cả hai đều đắc trung chính vị .
    2. “ Gia nhân   hữu nghiêm quân yên, phụ mẫu chi vị dã.” ( Người trong nhà  có chủ  uy nghiêm  , là chỉ cho bậc  cha mẹ vậy.)
   3. “ Phụ phụ, tử tử. Huynh huynh, đệ đệ. Phu phu, phụ phụ nhi gia đạo chính. Chính gia nhi thiên hạ định hỹ.” ( Cha đáng là cha, con đáng là con. Anh đáng là anh, em đáng là em. Chồng đáng là  chồng, vợ đáng là vợ, như vậy mà đạo nhà được chánh đáng.   Trong  nhà tề chỉnh  mà   thiên hạ định an  .)

     III. Đại tượng truyện:
     “Tượng viết: Phong tự hỏa xuất: Gia nhân, quân  tử dĩ ngôn hữu vật. nhi hành hữu hằng.”  (Lời tượng: Gió từ lửa mà ra, là  tượng chỉ cho Người trong nhà   , người ưu tú  coi đó mà lời nói phải  có  thực chất,  việc làm phải giữ    thường đều.)
    
     B. Hào
     I . Hào từ:
  1.  初 九:  閑 有 家. 悔 亡.
  2. 六 二:    無 攸 遂, 在 中 饋, 貞 吉.
  3. 九 三:    家 人 嗃 嗃, 悔 厲 , 吉.  婦 子 嘻 嘻 , 終 吝. 
  4. 六 四:  富 家, 大 吉.
  5. 九 五 : 王 假 有 家 , 勿 恤  , 吉
 6. 上 九:      有 孚 威 如,   終 吉.

     II . Tiểu tượng

  1.   象 曰:     閑 有 家. 志 未 變 也.
  2.  象 曰:     六 二 之 吉. 順 以 巽 也.
  3.   象 曰:    家 人 嗃 嗃, 未 失 也. 婦 子 嘻 嘻  , 失 家 節 也.
  4.  象 曰: 富 家 大 吉. 順 在 位 也  .
  5.  象 曰 :    王 假 有 家 ,  交 相 愛 也
 6.  象 曰:     威 如 之 吉. 反 身 之 謂 也.

    Âm và nghĩa:

    B. Hào:
     I. Lời hào:
  1.  “Sơ cửu: Nhàn hữu gia, hối vong.” ( Hào 1  dương: Phòng vệ trong nhà  từ  lúc đầu      thì không  có gì hối hận  . )
  2. “ Lục nhị: Vô du toại, tại trung quỹ, trinh cát.”  (  Hào 2  âm:  Không cầu vừa ý nơi nào, chỉ ở trong nhà giỏi việc nấu ăn, trinh  chính   tốt.  ) 
  3.  “Cửu tam: Gia nhân hác hác. hối lệ, cát. Phụ tử hi hi, chung lận.”( Hào 3  dương:  Gia đình  nghiêm ngặt , tuy có hối hận vì  nghiêm khắc nhưng   mà tốt.   Đàn bà   con nít  buông lung   đùa  cợt   thì sau sẽ có  hối tiếc.) 
   4.  “ Lục tứ:  Phú gia, đại cát.” ( Hào 4  âm:  Nhà  giàu có, rất rốt.)
   5.  “Cửu ngũ:  Vương cách  (giá) hữu gia, vật tuất, cát.” ( Hào 5 dương : Vua đến  nhà,  đừng lo, tốt.)
  6.  ”Thượng cửu:  Hữu phu uy như, chung cát.” (Hào 6 dương : Được  tin thành  lại có   oai nghiêm ,  sau  cùng   tốt.)

      II. Tiểu tượng truyện:


    1.  “Tượng viết: Nhàn hữu gia, chí vị biến dã.” ( Lời tượng: Phòng vệ người trong nhà  từ lúc đầu, là   chí  chưa  bị biến đổi vậy.): Hào 1 dương chính vị  chỉ  cho   phép tắc gia đình mà người trong nhà  phải tuân theo để xây dựng và  vệ bảo giá trị   từ lúc đầu ,
  
    2.  “Tượng viết: Lục nhị chi cát, thuận dĩ tốn dã.”  (Lời tượng: Hào 2 âm tốt lành là vì  thuận hòa để  nhịn nhường  . ) Hào 2 âm này do từ hào 2 dương của quẻ  Tiểu Súc |||:|| là  đời 2 của thuần Tốn :||:||,  biến thành nội quái Ly ngoại quái  Tốn là Gia Nhân. Đây là hào chủ đời 3 của thuần Tốn, hào này  đắc trung chính vị, làm chủ bên trong  như  bếp lửa  nấu  ăn và soi  sáng cho mọi người .  

     3.   “ Tượng viết: Gia nhân hác hác, vị thất dã. Phụ tử hi hi, thất  gia tiết dã.” (Lời tượng: Trong nhà  nghiêm khắc, nhưng   chưa hề  lỗi đạo. Đàn bà trẻ con  trêu đùa  náo động  trong nhà    ,   là  mất nền nếp gia phong .)   Hào 3 tánh tướng đều dương chỉ cho luật lệ gia đình  nghiêm  khắc, tuy rằng  hạn chế tự do cá nhân  , nhưng vẫn tốt hơn là đàn bà trẻ con buông lung náo động  làm mất  gia phong,    gia đình  suy  loạn.    
  
    4.  “Tượng viết:  Phú gia đại cát, thuận tại vị dã.”  ( Lời tượng: Nhà giàu có rất tốt, là tốn thuận chính vị vậy.)   Hào 4 ở vị trí cao,    tánh tướng đều âm nên chủ lợi , có vị ứng với hào 1 dương và tỉ ứng với hai hào 3 dương,và 5 dương  ,  như vai trò quản lý kinh tế của người đàn bà  có điều kiện thuận  lợi làm cho gia đình hưng thịnh. 

     5.  “ Tượng viết: Vương  cách (giá) hữu gia, giao tương ái dã.”( Lời tượng: Vua đến nhà, là ý chỉ  người trong nhà  thương yêu, giúp đỡ  nhau.)  Hào 5 tánh tướng đều dương chỉ cho người  quản trị   gia đình như ông vua trị nước , nó là   ứng của hào 2 âm. Gia hòa vạn sự hưng, cho nên   người chủ    gia đình  lấy  lòng từ  ái khoan dung ,  mà điều khiển làm  cho mọi   người sống hài hòa,  thương yêu giúp nhau  mà làm việc,   thay vì    một mình đảm đang  lo toan mọi việc .  

     6.  “ Tượng viết: Uy như chi cát, phản thân chi vị dã.” (Lời tượng: Có uy nghiêm tốt, là nói do phản tỉnh  tự   tu.)  Hào 6  dương ở cuối quẻ Gia Nhân nhắc lại điều kiện then chốt  để quản trị gia đình là uy tin. Muốn có uy thì phải phản tỉnh tự tu bản  thân; muốn có tín thì phải thành thật, lời nói không trái với việc làm.   

    Ý Chung:
    1. Gia Nhân |:|:|| là chánh quái đời 3 của thuần Tốn  và là trùng quái đời 9 của thuần Cấn  . Với nội quái Ly, ngoại quái Tốn, trong lửa ngoài gió, gió tử lửa ra, là tượng chỉ cho “Người trong nhà” mà trọng tâm của nó là việc “Tạo dựng và trị an một gia đình, trong đó người phụ nữ với đức tánh trinh chính là điều quan trọng. Cũng có thể nói, trên lửa có củi là tượng của bếp lửa đang cháy như thể hơi ấm tình thương và trí huệ sáng suốt của người trong nhà. Hơn nữa Gia Nhân ở rất gần quẻ thuần Tốn cho nên người trong nhà phải lấy sự thương yêu tốn thuận mà chung sống với nhau, nhưng đó tình thương đó có sự sáng suốt.
  
     2. Thoán truyện nhấn mạnh trên sự “chính vị”, tức là các thành viên gia đình tùy theo phái tính và thứ vị của mình mà có bổn phận , việc làm khác nhau , và điều quan trọng nhất là phải sống tương thân tương ái với nhau. Đại tượng dẫn ý từ hiện tượng gió ra từ lửa , nên khuyên người ta, nhất là người chủ gia đình, lời nói phải đúng vật thực , việc làm trước sau phải thường đểu để cho mọi người tin cậy.

   3. Hào từ và Tiểu tượng dựa vào bản tánh âm dương và vị trí 6 hào mà nêu lên các ý:
   Hào 1 dương: Các giá trị gia huấn phải được xây dựng học tập trong gia đình ngay từ thuở ban đầu .
    Hào 2 âm: Vai trò người nữ trong gia đình giống như bếp lửa là : Biến chế thức ăn nuôi dưỡng mọi người, giữ gìn sự ấm áp trong gia đình, và là ánh sáng cho sự giáo dục con cháu .
    Hào 3 dương: Q
ui pháp   gia đình nghiêm khắc tuy có ngăn ngại tình thân. nhưng vẫn còn tốt hơn sự buông lung làm mất gia phong, làm cho gia đình suy loạn.
    Hào 4 âm: Nhà giàu có là nhờ đức tánh nhu thuận được vận dụng để tuân theo gia huấn, gia qui trong điều hành và ứng xử để mọi người trong nhà thương yêu giúp đỡ nhau, và trong cách tích lũy giá trị kinh tế hợp lý.
    Hào 5 dương: "Gia hòa vạn sự hưng," cho nên người chủ gia đình dùng sự khoan dung hòa ái làm cho mọi người thương yêu giúp nhau mà hoàn thành bổn phận, thay vì một mình đảm đang mọi chuyện rồi lại buồn phiền quở tách.
     Hào 6 dương: Uy tín là điều kiện then chốt để quản trị gia đình. Để có lòng tin thì lời nói không trái với việc làm, để có uy nghiêm thì tự mình phải tu sửa bản thân.

    4. Quẻ Gia Nhân nói về việc trị an và phát triển giá trị gia đình, trong đó các điều kiện then chốt là:
  (1) Chủ quản bên trong gia đình là người nữ hiền đức và trí huệ thông sáng.
  (2) Điều khiển trị an gia đình là người nam có từ tâm và uy tín. Uy nghiêm là do phản tỉnh tu thân,  tin cậy là do ngôn hành hợp nhất
  (3) Ngoài luật hôn nhân do hiến pháp qui định, người trong mỗi gia đình phải tuân theo gia huấn gia qui, sống hài hòa, tương thân tương ái, cùng nhau xây dựng , phát triển các giá trị đặc trưng của gia đình về vật chất lẫn tinh thần

    Tóm lại, gia đình là đơn vị cơ bản của xã hội, là một thực thể vừa có tính thế tục vì nó phải tuân theo luật pháp, văn hóa xã hôi, vừa có tính linh thiêng do ràng buộc bỡi huyết hệ, và giao ước của đôi nam nữ tự do chọn lựa hôn nhân thực hiện trong nghi lễ thành hôn .
    Sự sống là có cứu cánh , mỗi cá thể hướng đến mục đích sau cùng của riêng nó, cho nên  muôn loài  là  đồng cư và cộng sinh . Luật lệ và huyết thống chỉ có thể giúp người ta đồng tình , đồng thuận chứ không  là đồng chí. Sự khác biệt ý hướng trong cộng sinh sẽ được nói đến trong quẻ Khuê là đối tướng của Gia Nhân dưới đây.




                        42. KHUÊ 
      Nội dung:


    A. Quái đồ:                    

       I. Quái từ:                                                                    

           睽,  小 事 吉.

     II. Thoán:
    1.  彖 曰: 睽. 火 動 而 上,  澤 動 而 下,  二 女 同 居,  其 志 不 同 行. 
  2.   說 而 麗 乎 明 , 柔 進 而 上 行,  得 中 而 應 乎 剛,  是 以 小 事 吉. 
  3.   天 地 睽,  而 其 事 同 也,  男 女 睽,  而 其 志 通 也,  萬 物 睽,  而 其 事 類 也,  睽 之 時 用 大 矣 哉.

     III. Đại tượng
      象 曰: 上 火 下 澤,  睽,  君 子 以 同 而 異.

    Âm và nghĩa:
   
     I. Lời quẻ:
      “ Khuê, Tiểu sự cát.” ( Trái khác, việc nhỏ thì tốt.)

    II. Thoán truyện:
   1. “ Thoán viết:  Khuê, hỏa động nhi thượng, trạch động nhi hạ; nhị nữ đồng cư, kỳ chí bất đồng hành. “ (Lời thoán: Trái khác, lửa bếp cháy   hướng   lên, nước đầm chảy hướng xuống; hai người nữ cùng ở một nơi, nhưng chí hướng của họ trái ngược nhau.)
    2. “Duyệt nhi lệ hồ minh, nhu tấn nhi thượng hành, đắc trung nhi ứng hồ cương, thị dĩ tiểu sự cát. “ ( Vui  hòa mà tùy theo sự sáng, mềm yếu    tiến mà được lên cao, đắc trung đạo mà ứng hợp với cứng mạnh, cho nên sự việc nhỏ thì tốt .)  Đây là nói  về quan hệ giữa nội quái Đoài và ngoại quái Ly,   hào 5 âm đắc trung  và  ứng với   hào 2 dương. Nhìn quái đồ từ hào 2 dương đến 6 dương là tượng hai quẻ Ly liền nhau.
   3. “ Thiên địa Khuê, nhi kỳ sự đồng dã, nam nữ Khuê, nhi kỳ chí thông dã, vạn vật Khuê, nhi kỳ sự loại dã. Khuê chi thời dụng đại hỹ tai.”( Trời đất trái khácnhưng sự dụng giống nhau, trai gái khác nhau nhưng ý chí  cùng thông nhau, vạn vật khác nhau nhưng sự dụng thì    cùng loại.  Thời của sự trái   khác  có   công  dụng  rất lớn. )

    III. Đại tượng truyện:
    “ Tượng viết: Thượng hỏa hạ trạch, Khuê,  quân tử dĩ đồng nhi dị.”
 ( Lời tượng: Lửa đi lên   nước đầm đi xuống, là tượng của sự Trái khác  người  tôn quý coi đó mà chung  đồng với mọi người nhưng chí hướng của mình   thì trái khác.)

     B. Hào

    I. Hào từ:
   1.  初 九:    悔 亡,  喪 馬 勿 逐  , 自 復  . 見 惡 人 ,  無 咎.
   2.  九 二:      遇 主 于 巷. 無 咎.
  3.  六 三:     見 輿 曳, 其 牛 掣,  其 人 天 且 劓. 無 初 有 終.
   4.  九 四:    睽 孤 , 遇 元  夫 , 交 孚 ,  厲 , 無 咎.
  5.  六 五:     悔 亡,  厥 宗 噬 膚, 往 何 咎.
   6. 上 九:    睽 孤, 見 豕 負 涂,  載 鬼 一 車. 先 張 之 弧, 后 說 之 弧. 匪 寇 婚  媾,  往 遇 雨 則 吉.

     II. Tiểu tượng:

  1.  象 曰:     見 惡 人  ,  以 辟 咎 也  .
   2.  象 曰:     遇 主 于 巷, 未 失 道 也.
  3.   象 曰:      見 輿 曳,  位 不 當 也.  無 初 有 終, 遇 剛 也. 
  4.   象 曰:      交 孚 無 咎 ,  志 行 也.
   5.   象 曰:     厥 宗 噬 膚, 往 有 慶 也. 
  6.   象 曰:   遇 雨 之 吉,  群 疑 亡 也. 


 Âm và nghĩa:
     
     I. Lời hào:
  1.  “ Sơ Cửu:  Hối vong, táng mã vật trục, tự phục. Kiến ác nhân, vô cữu.” ( Hào 1 dương:  Không còn hối tiễc,  mất ngựa đừng truy tầm   , tự nó trở về. Thấy  kẻ ác ,  không  lỗi .) 
   2.  “ Cửu nhị: Ngộ chủ vu hạng, vô cữu.” ( Hào 2 dương: Gặp chủ nơi ngõ hẹp , không   lỗi. )
   3.  “ Lục tam:  Kiến dư duệ, kỳ ngưu xệ, kỳ nhân thiên thả nhị .  Vô sơ hữu chung.” 
( Hảo  3 âm: Thấy dắt xe đến,   con bò  thì bị  cản không tiến tới được   ,   con  người  thì   bị  phạt  bôi mặt cắt  mũi .  Lúc đầu không tốt, về sau tốt. )
   4.  “ Cửu tứ: Khuê cô, ngộ nguyên phu, giao phu, lệ, vô cữu. (  Hào 4 dương: Trong thời Trái  khác  một mình,  gặp   thiện  nam tử  ,  tin nhau mà  kết giao , dẫu  gặp  hiểm  cũng không có lỗi. )
    5. “  Lục ngũ: Hối vong, quyết tông  phệ phu, vãng hà cữu.” ( Hào 5 âm: Không còn hối hận,  người  cùng thân tộc  cắn   da  mà  hợp nhau,   tiến đi thì  có lỗi gì đâu. )
   6.  “ Thượng Cửu: Khuê cô, kiến thỉ phụ đồ, tải quỉ nhất xa. Tiên trương chi hồ, hậu thoát chi hồ. Phỉ khấu hôn cấu, vãng ngộ vũ tắc cát.” ( Hào 6 dương: Trái khác một mình, thấy con heo đội đầy bùn đất, thấy một xe chở đầy  loài quỉ. Lúc đầu giương cung để bắn,  sau  lại  ném  bỏ cung đi.  Không phải là giặc cướp,  nhưng  là người    cầu hôn phối. tiến đi gặp mưa, tốt lành.)

     II. Tiểu tượng truyện:
  1.  “Tượng viết: Kiến ác nhân, dĩ tỵ cữu dã.” (Lời tượng: Thấy kẻ    ác là để  tránh     lỗi lầm của mình. )  Khuê là chính quái đời 5 của thuần Cấn, trong đó hào 1 tánh tướng đều dương, là  ứng của  hào thế 4 dương . Hào 1  khởi đầu thời Trái khác,  gặp  không tốt là      để  xét  lại mình  mà  tránh lỗi lầm nên không  có  hối tiếc. Hai hào  1 và 4 đồng tánh dị tướng, đều do từ hào 1 âm và 4 âm của thuần Cấn biến  thành dương, chúng   ứng hợp thể  tánh  với  nhau   như   con ngựa bỏ đi rồi  tự  tìm về  với cùng loài .

  2.  “ Tượng viết: Ngộ chủ vu hạng, vị thất đạo dã.” ( Lời tượng: Gặp chủ nơi ngõ hẹp, là chưa  mất đạo. ) Hai hào 2 dương và 5 âm đều đắc trung,  tuy không chính vị nhưng   ứng hợp thể tánh âm dương với nhau.   Khuê là thời chống đối nên  chúng không thể hợp  tác công khai  , nhờ đắc trung mà chúng  có thể   đối kết từ bên trong, và  nói  "Gặp nhau ở ngõ hẹp ."

  3. “ Tượng viết: Kiến dư duệ, vị bất đáng dã. Vô sơ hữu chung,  ngộ cương dã.” (Lời tượng: Thấy dắt xe đến, là ngôi vị không chánh đáng. Ban đầu không tốt, về sau tốt là gặp được cứng mạnh vậy.)  Hào 3 thể tánh âm mà ngôi  vị   dương là không chính vị, nó ứng với hào 6 thể tánh dương  ở ngôi vị   âm, cũng không chính vị. Trong thời  Trái khác, bị  lực  ngoài đối kháng  và  tướng vị không chánh  đáng nên  khó mà tiến theo ý mình được.  Đến như việc dùng  xe để đi vẫn   cảm thấy như bị cản trở,  gây rối,  bôi bác . Tuy nhiên ,   do ứng hợp thể tánh  âm dương với bên trên nên còn nội lực để  hào 2 âm  gặp được 6 dương ,

  4. “ Tượng viết: Giao phu vô cữu, chí hành dã.” (Tượng viết: Tin nhau mà  kết giao không có lỗi, là chí  được thi hành vậy. )  Hào thế 4 dương và hào ứng 1 dương là  từ hai hào 4 âm và 1 âm  của thuần Cấn biến thành dương trong quẻ Khuê. Hào 4 dương bị cô lập giữa hai hào 3 âm và 5 âm tạo thành quẻ Khảm, là bị hãm hiểm nằm giữa quẻ Khuê.  Tuy nhiên, hào 4 nhờ có vị  ứng với  hào 1 dương chính vị như một  thiện nam tử để kết giao với nhau  trong lúc nguy khốn,   cùng thể tánh  nên   chí  được thi hành, chẳng có lỗi gì.     

  5.   “ Tượng viết: Quyết tông phệ phu, vãng hữu khánh dã.” ( Lời tượng: Người cùng dòng tộc cắn da để hợp nhau, là tiến đi thì được phúc vậy. )  Hào 5 ở ngôi dương cao nhất nhưng thể tánh âm, không chính vị là điều đáng tiếc. Nhưng  nó  ứng hợp   với hào 2 dương,  và cả hai hào  đều đắc trung  cho nên không còn hối tiếc nữa. Trong thời Trái khác , do bị  tấm màn  đối kháng che phủ  , dẫu cho người thân cũng khó nhận mặt nhau. Hào từ 2 âm nói: “Gặp chủ nơi ngõ hẹp,”  và  hào 5 này   nói “ Cắn da để hợp nhau”         hay cởi bỏ  cái  lớp giả tướng bên ngoài để ứng hợp thể tánh  bên trong chẳng những không có lỗi  mà còn là điều có phúc. 

  6.  “Tượng viết:  Ngộ vũ chi cát, quần nghi vong dã.” (Lời tượng: Gặp mưa được tốt lành, là   đám mây nghi    tan mất. ) Hào 6 không chính vị,   tánh dương   tướng âm, ở ngôi vị   cao nhất,   có ứng với hào 3   tánh âm mà tướng dương, cũng không chinh vị. Do vị tướng  bất chính,  trong thời ngang trái , lại càng sinh  nhiều hình trạng đối kháng.  Thoạt đầu hào   6 dương nhìn sự tỉ ứng giữa hào 3 âm    với hai hào  2 dương và  4 dương -  cả 4 hào này đều không chính vị - như con heo đội đầy    bùn đất.  Nó còn nhìn thấy sự kết hợp giữa  ba hào 3 âm, 4 dương,và 5 âm – là tượng quẻ Khảm-  như một chiếc xe huyển hoặc  chở đầy loài  quỉ, cho nên nó  định trương cung bắn bỏ. Nhưng  sau đó,  nhờ ánh sáng của ngoại quái Ly xóa bỏ  ảo ảnh  nghi hoặc,  hào   6 dương  nhận ra  được sự  ứng hợp thể tánh âm dương giữa nó và  hào 3 âm  như người phối kết chánh đáng,  nên vứt bỏ cung mà đón tiếp, Thì ra thù nghịch  chỉ là  ảo  tướng của mây mù nghi hoặc , và  sự ứng  tác thể tánh  bên trong mới thực sự  tạo được phước báu.   

    Ý Chung: 

    Khuê ||:|:| là chính quái đời 5 của thuần Cấn, với nội quái Đoài ngoại quái Ly, bên dưới thì nước đầm chảy xuống, bên   trên thì lửa cháy bốc lên, hai bên không gặp nhau là tượng của sự Trái khác   Đang thời Trái khác  việc lớn khó thành, nhưng quái từ nói , " tốt cho việc nhỏ." Khuê là quẻ đối tướng của Gia Nhân,  nghĩa là, sự trái ý khác hướng, và cộng sinh đồng thuận của người trong nhà là hai trạng huống đối nhau, nhưng chúng chỉ là hai mặt của một thực tại.
    Thoán truyện nói theo quái đồ: "Vui vẻ (Đoài) mà tùy theo sự thông sáng (Ly) ". Địa vị bên ngoài bất đáng nhưng có đối tác tánh xứng hợp bên trong (hào 5 âm và hào 2 dương) thì dẫu có đối kháng cũng có thể giải quyết vấn đề tốt đẹp. Trời đất muôn vật mỗi loài mỗi khác, càng ở mức tiến hoá cao thì sự khác biệt giữa các cá thể càng rõ,
    Đại tượng nói: “ Quân tử dĩ đồng nhi dị”. Các chủng sinh phụ thuộc vào điều kiện huyết hệ di truyền nên có thể đồng tình ; và phụ thuộc điều kiện hoàn cảnh, đồng cư và cộng sinh nên có thể đồng thuận với nhau, Nhưng đà sống có tiến hóa và suy thoái nên  mỗi cá thể hướng đến mục đích của riêng nó, 
 vì vậy không thể đồng chí đồng hướngđược. Nói gọn, con người chỉ có thể đồng tình, đồng thuận hợp tác cùng nhau  chứ không thể là đồng chí. 
    
      Hào từ và Tiểu tượng dựa trên thể tánh và vị tướng của các hào mà nói đến các ý:
     Hào 1 dương: Phát khởi chống đối làm nảy sinh lực phân tán nên các cá thể đồng tánh tách rời nhau,   sau đó  do sự phân cực mà các cá thể đồng tánh sẽ lại hội tụ về cùng nhóm.
  Hào 2 dương: Đang thời  chống đối  , quan hệ đối tác tánh giữa các trung tâm quyền lực không bị tuyệt giao, nhưng nó thực hiện theo cách đặc biệt không công khai.

    Hào 3 âm: Trong thời chống đối , một người ở ngôi vị bất chánh sẽ có mặc cảm xem các hoạt động bình thường chung quanh như là đang chống lại mình, và cảm thấy đau khổ như bị trừng phạt,  nhưng nếu có ứng tác tánh âm dương thì sau cũng tốt lành.
    

    Hào 4 dương: Đang thời trái khác , người chủ bên trên bị hãm hiểm cô lập nên kết giao với kẻ thiện hảo bên dưới cùng thể tánh với mình,   để hợp lực giải quyết vấn đề.
    

    Hào 5 âm: Trong thời trái khác, sức ly tán mạnh hơn sức hội tụ, sự tách biệt dễ hơn sự hội ngộ. Kẻ dưới chỉ gặp được người trên ở “ngõ hẹp” ; kẻ trên phải “cắn da” mới nhận ra người thân bên dưới. Trong thời ngang trái nhiễu nhương người ta phải xả bỏ giả tướng tạp dị bên ngoài để nhận ra ứng tác thể tánh đồng bộ bên trong , đó mới là phước báu.
    Hào 6 dương: Hậu quả của độc tôn ngã vị là mặc cảm cô đơn và tâm  nghi hoặc, hoang tưởng . Vô vị ngã tiêu trừ mặc cảm cô đơn, trí định tỉnh xóa bỏ đối kháng hoang tưởng . 

    Tóm lại, Khuê ||:|:| là quẻ đối tướng của Gia Nhân |:|:|| , tức là chí hướng trái ngược là đối tướng của sự đồng tình, đồng thuận của người   cùng trong một nhà, trong một tập thể. Hiện tượng “ đồng sàng dị mộng “ , “ đồng hành  dị chí “ này   là do sự sống có nguyên tắc cứu cánh. Chủng hữu tình tuy dồng cư và cộng sinh nhưng mỗi cá thể theo xu hướng tiên thiên (a priori) hướng đến một cứu cánh đặc thù. Nói cách khác, phẩm chất  đời sống mỗi các thể tùy thuộc các điều kiện cộng nghiệp và biệt nghiệp thiện hoặc ác  mà nó đã tạo ra.
    Trong 6 hào của quẻ Khuê chỉ có hào 1 dương là chính vị, 5 hào trên đều không chính vị, tánh tướng âm dương không ứng hợp nhau. Đó cũng là lý do để nói Khuê là sự trái khác, và hào 1 dương được coi như một ‘Nguyên phu’ hay thiện nam tử. Vậy sự chống đối trái nhau  chỉ là vị tướng tổng quan bên ngoài , thực ra thể tánh âm dương các hào đều có sự ứng hợp, cho nên  quái từ nói:     
Việc nhỏ hay việc bên trong đều tốt. 
    Tánh tướng bất đồng, ngôi vị bất chính gây ra chống đối , rơi vào cô độc, còn nếu tánh tướng ứng hợp, ngôi vị chánh đáng thì sao? Để trả lời chúng ta hãy tìm hiểu đối tánh của Khuê qua quẻ Kiển  dưới đây.


                               43. KIỂN
    Nội Dung

    A. Quái đồ:                            


       
   I. Quái từ:                                                         

     蹇: 利 西 南, 不 利 東 北,  利 見 大 人,  貞 吉.

     II. Thoán:
    1. 彖 曰:  蹇,  難 也 ,  險 在 前 也 . 見 險 而 能 止,  知 矣 哉 .
     2. 蹇 利 西 南,  往 得 中也 . 不 利 東 北, 其 道 窮也 . 利 見 大 人,  往 有 功 也. 當 位 貞 吉,  以 正 邦 也. 蹇 之 時 用 大 矣 哉 ! ” 

     III. Đại tượng:

      象 曰:  山 上 有 水,  蹇. 君 子 以 反 身 修 德.

     Âm và nghĩa:
     AI. Lời quẻ:
     “ Kiển: Lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc, lợi kiến đại nhân. Trinh cát.” ( Hiểm Trở:  Thuận lợi  Tây Nam , bất  lợi   Đông   Bắc,  tìm gặp  đại nhân   có lợi;  Chính bền    tốt lành.)

     AII. Thoán truyện:

     1. “Thoán viết:  Kiển, nạn dã, hiểm tại tiền dã. Kiến hiểm nhi năng chỉ, trí hỹ tai.”
( Lời thoán: Kiển, là khổ nạn  vậy, là   hiểm trở   ở đằng trước. Thấy   hiểm  mà   dừng lại là  rất khôn ngoan vậy.”
     2. “ Kiển lợi Tây Nam, vãng đắc trung dã. Bất lợi Đông Bắc, kỳ đạo cùng dã. Lợi kiến đại nhân,  vãng hữu công dã. Đáng vị trinh cát, dĩ chính bang dã. Kiến chi thời dụng đại hỹ tai! ” ( Hiểm trở mà thuận lợi ở     Tây Nam là  tiến đi thì đắc trung vậy. Không lợi ở   Đông Bắc là đã  hết   đường rồi. Tìm gặp đại nhân thì có lợi, là để tiến đi thì được     nên công . Ngôi vị chính đáng , chính bền tốt lành là để an trị   nước nhà . Sự dụng của thời hiểm trở lớn lắm thay! )

      AIII. Đại tượng truyện:
    “ Tượng viết: Sơn thượng hữu thủy, Kiển. Quân tử dĩ phản thân tu đức.” ( Lời tượng: Trên núi có nước là tượng của Hiểm trở. Kẻ tôn quý coi đó mà tu tâm tích đức.)

    B. Hào:

     I. Hào từ:
    
    1. 初六: 往 蹇, 來 譽。
    2. 六二: 王 臣 蹇  蹇,匪 躬 之 故。
     3. 九 三:  往 蹇  來 反。
     4.  六 四:  往 蹇 來 連。
     5.  九 五: 大 蹇 朋 來。
    6. 上六:  往 蹇 來 碩,吉.  利 見 大 人。

    II. Tiểu tượng
    
    1. 象 曰:往 蹇 來 譽,宜 待 也。
   2.  象 曰:王 臣 蹇 蹇,終 无   尤 也。
    3. 象 曰:往 蹇 來 反,內 喜 之 也。
    4. 象 曰:往 蹇 來 連,當 位 實 也。
    5.   象 曰:大 蹇 朋 來,以 中 節 也。
    6.   象 曰:往 蹇 來 碩,志 在 內 也. 利 見 大 人,以 從 貴 也。

    Âm và nghĩa:
     BI. Lời hào:
    1. “Sơ lục:Vãng kiển, lai dự. “ ( Hào 1 âm: Tiến đi  bị  hiểm trở, quay lại  là đáng  khen.” 
    2. “ Lục nhị: Vương thần kiển kiển, phi cung chi cố” ( Hào 2 âm : Quan trung chính     bị hiểm trở  liên tiếp, nhưng không phải do  mình gây ra.” 
    3. “ Cửu tam: Vãng kiển,  lai phản.” ( Hào 3 dương: Tiến đi bị hiểm trở ,  quay lại là an lành.” 
    4. “ Lục tứ: Vãng kiển lai liên.” ( Hào 4 âm:  Tiến đi bị hiểm trở , quay lại  thì có  liên hiệp .” 
    5. “ Cửu ngũ: Đại kiển bằng lai.” ( Hào 5 dương:  Gặp hiểm trở lớn, có bạn tốt  đến giúp. )  
    6. “ Thượng lục:   Vãng kiển  lai thạc, cát. Lợi kiến đại nhân. “ ( Hào 6 âm:  Tiến đi thì hiểm trở,  quay lại thì   được việc lớn, tốt lành.  Tìm gặp đại nhân  thì  có lợi.) 

     BII.Tiểu tượng truyện

    1. “Tượng viết: Vãng kiển, lai dự nghĩa đãi  dã .” ( Lời tượng: Tiến đi  bị  hiểm trở, quay lại  thì đáng khen,  nghĩa là  nên đợi vậy. )  Kiển ::|:|: là chính quái đời 5 của thuần Đoài  ,   cho nên tiến tới là Kiển, là hiểm trở, quay lại là Đoài là vui vẻ. Thấy hiểm mà cứ tiến tới là tự hủy hoại, nhưng lui lại để có thời gian  tìm cách     khắc phục là đáng khen. 

    2. “Tượng viết: Vương thần kiển kiển, chung vô vưu dã.” ( Lời tượng: Quan trung chính  bị hiểm trở liên tiếp, cuối cùng chẳng có lỗi gì.)   Hào 2 âm đắc trung chinh  vị như một  trung thần   ứng hợp với hào 5 dương bên trên cũng đắc trung chính như một ông vua. Trong lúc  hiểm trở mà hào 2 tánh tướng đều âm nên  chỉ biết  thụ nhận   thêm   hiểm trở từ bên trên giao xuống , cho nên khổ nạn chất chồng. Gánh nặng đó không do  tự thân nên không có lỗi gì. Trong quái đồ Kiển ::|:|:   liên tiếp từ hào 2 âm đến 6 âm là tượng của hai quẻ Khảm dính liền, nên nói là “kiển kiển”.

    3. “ Tượng viết: Vãng  kiển lai phản, nội hỷ chi dã.” ( Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở,    quay lại thì yên lành, là   vui mừng ở  bên trong vậy.)  Hào 3 dương nằm giữa hai hào âm 2 và 4 là giữa quẻ Khảm, tuy nó chính vị và ứng hợp  với hào  6 âm. nhưng ba hào 4 âm, 5 dương, và 6 âm lại cũng là  một quẻ Khảm,  cho nên hào 3 đang hiểm trở mà tiến lên nữa thì lại  gặp hiểm trở thêm. Nội quái Cấn của quẻ Kiển là do   nội quái Đoài của  quẻ thuần Đoài biến thành, cho nên khi gặp hiểm trở  mà lui lại thì được   yên vui.

     4. “ Tượng viết: Vãng kiển lai liên, đáng vị thực dã.” ( Lời tương: Tiến đi bị hiểm trở , quay lại  thì có  liên hợp , là   đáng ngôi vị thực. ) Kiển ::|:|: là chính quái đời 5 cuả thuần Đoài, trong đó 4 âm chính vị là hào thế, và 1 âm là hào ứng  của nó, cho nên  mối liên  kết với  hào 1 là đáng ngôi vị thực, còn liên kết với hai hào 5 dương và 6 âm bên  trên sẽ là  ngoại quái Khảm càng  thêm  hiểm trở  .

    5. “ Tượng viết: Đại kiển bằng lai, dĩ trung tiết dã.” ( Lời tượng: Gặp hiểm trở lớn, có bạn tốt cứu giúp,   do vì    trung tiết vậy . )   Hào 5 tánh tướng đều dương, ở ngôi  dương cao nhất trong thời hiểm trở,  lại  là hào  giữa   của ngoại quái  Khảm,  nên nói bị “Hiểm trở lớn”. Tuy nhiên nó tỉ ứng với hào  thế 4 âm chính vị, và chính  ứng với hào 2 âm đắc trung chính vị. Các hào này tuy trên dưới tánh tướng khác nhau nhưng ứng hợp nhau như những người bạn trung chính  có khả năng hóa hiểm trở thành bình yên.   

    6. “Tượng viết: Vãng kiển lai thạc, chí tại nội dã. Lợi kiến đại nhân, dĩ tùng  quí dã.” 
( Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở,  lui lại thì   nên  công lớn,  là chí  ở  bên trong vậy.  Tìm gặp đại nhân  có lợi, là để thuận theo bậc tôn quí vậy. )  Hào 6 âm  ở cuối  thời Kiển nạn , tiến tới thì chẳng còn ai nên vẫn trong vòng hiểm trở. Nhưng, quay lại thì gặp hào 5 dương chính vị đắc trung nó  tỉ ứng với hào 6 như một đại thiện tri thức  cùng nhau tìm cách cứu thoát.   

      Ý Chung

    1. Kiển ::|:|:   là chính quái đời 5  của bát thuần  Đoài, với nội quái Cấn ngoại  quái Khảm, sau lưng  núi chặn, trước mặt sông ngăn, đó  là tượng của sự  gian nan hiểm trở. Đối chiếu với  quái đồ Khuê ||:|:| chỉ có hào 1  dương là chính vị, còn  5 hào trên đều là tánh tướng bất đồng. Ở quái đồ Kiển ::|:|: chỉ có hào 1 âm là tánh tướng bất đồng, còn 5 hào trên đều chính vị.   Kiển   là quẻ đối tánh của Khuê ,    nghĩa là ,  ý hướng trái khác và gian nan hiểm trở là hai trạng huống đối tác thể tánh với nhau.   

    2. Thoán truyện   và Đại tượng nói đến các  ý:

    a/  Quái đồ Kiển ::|:|: có nghĩa: Thấy hiểm trở  đằng trước (ngoại quái Khảm) mà biết dừng lại (nội quái Cấn) là  có trí khôn  , người ta nói   “ Cái  khó    ló  cái  khôn ”
    b/ “Lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc”, hoặc như ở quẻ thuần Khôn cũng nói: “ Chủ lợi Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng.”  Ở quẻ  Giải cũng nói:"Lợi Tây Nam..."  Tại sao Tây Nam thì tốt còn Đông Bắc lại không  ?  Để giải đáp ý này, ngoài việc đối chiếu phương vị khác nhau giữa Tiên thiên và Hậu thiên bát quái đồ, còn phải căn cứ  lý do địa chính trị trong quá trình bành  trướng lãnh  thổ về phía Tây Nam  của người Trung  Hoa. Đồng thời phải hiểu  mục đích    kinh Chu Dịch trong   việc  tuyên truyền   tính    chính nghĩa của   nhà Chu thời  bấy  giờ đang ở phía Tây chống lại  nhà Ân ở  phía Đông  .
    c/ Đại tượng mở rộng ý  :  Trong thời gian nan hiểm trở, đối với người tôn quý  không phải để tiến nhanh,  tiến mạnh làm liều , hoặc  ngồi đó mà chờ thời cơ, nhưng phải  phản tỉnh , tu tâm tích đức.

3/   Hào từ và Tiểu tượng nói đén các ý:
     Hào 1 âm: Đang thẳngtiến   mà thấy  hiểm trở  phía trước thì nên ngừng  lại để dò xét hoặc đi vòng quanh là tốt.
   Hào 2 âm: Gian nan hiểm trở   do gánh vác việc cấp trên  thì tự mình chẳng có lỗi  gì.
   Hào 3 dương:  Sống   đời  gian nan hiểm trở thì niềm vui không   ở  ngoại cảnh mà là ở trong  nội tâm.
   Hào 4 âm:   Người có địa vị trong thời hiểm trở mà  tiến lên   cao  hơn thì càng  thêm hiểm trở , nhưng trở lại   kết hợp với bên dưới thì  địa vị của mình thêm chính đáng.
  Hào 5 dương: Người bạn tốt không   phải là người chỉ có mặt trong cuộc vui, nhưng là người có mặt trong khốn khó.
  Hào 6 âm: Gặphiểm trở, tự mình không thể biến tác để  giải quyết được gì  mà đằng trước   cũng  chẳng có  ai để  mà kêu cầu, vậy  nên  quay  trở lại  hay “hồi đầu”  để  tìm đại thiện tri thức chỉ đường hóa giải.

    Tóm lại, quẻ Kiển là đối tác tánh của  Khuê , là  chính quái  đời  5 của thuần Đoài, là trùng  quái đời 15 của thuần Khảm. Vì mỗi quẻ bát thuần biến trải 16 đời, đến đời   17 thì hoàn nguyên, theo nghĩa này thì    quay đầu mà  trở lại thì Kiển ở gần Đoài, còn nếu cứ tiến   tới  trước thì Kiển gần Khảm. Do điều này mà các hào đều  nói trở lại thì vui vẻ thuận lợi,
    Hiểm trở khốn khổ    là thuộc tánh  của sự  sống, con người   không thể  phủ nhận  nó  bằng  cách sống     an lạc  giả tạo , cũng   không thể  chấp   nhận nó bằng cách  sống khổ hạnh một đời, nhưng phải hóa giải nó để nâng cao  giá trị của mình. Việc   giải trừ tình trạng khốn khổ này sẽ  nói đến trong  quẻ Giải ,  là đối   tướng  của Khuê  dưới đây.  

                             44. GIẢI
     Nội dung
     A. Quái đồ:                                 
    I. Quái từ:                                                

      解. 利 西 南.  無 所 往, 其 來 復 吉. 有 攸  往, 夙吉.

     II. Thoán:
   1.  彖 曰: 解,  險 以 動,  動 而 免 乎 險,  解. 
    2. 解,  利  西 南, 往 得 眾 也.  其 來 復 吉,  乃 得 中 也.  有 攸 往, 夙 吉, 往 有 功 也.
    3. 天 地 解  而 雷 雨 作, 雷 雨 作 而 百 果 草 木 皆 甲 坼. 解 之 時 大 矣哉!

    III.Đại tượng:

    象 曰:  雷 雨 作,  解. 君 子 以 赦 過 宥 罪.

    Âm và nghĩa:

    AI. Lời quẻ:

      “ Giải:  Lợi Tây Nam. Vô sở vãng, kỳ lai phục cát. Hữu  du vãng, túc cát.”( Giải mở : Thuận lợi ở Tây Nam. Không   có  chỗ phải tiến   thì trở về  chỗ cũ là tốt. Có chỗ phải  tiến đi,  thì đi sớm  là tốt.) 

      AII. Thoán truyện:
    Thoán viết: 
    1. “Giải: Hiểm dĩ động, động nhi miễn hồ hiểm, Giải.” ( Lời thoán: Giải mở: Bị    hiểm trở   nên phải hành động, hành động làm cho  hết   hiểm trở, là Giải  mở vậy.)
     2. “ Giải, lợi Tây Nam, vãng đắc chúng dã. Kỳ lai phục cát, nãi đắc trung dã. Hữu du vãng, túc cát, vãng hữu công dã. “ ( Giải mở,  lợi ở Tây Nam, là tiến đi  thì  được lòng người  vậy . Trở lại chỗ cũ  thì tốt, là giữ trung đạo vậy. Có  chỗ   phải tiến đi thì   đi sớm mới  tốt, là  tiến đi  thì có công vậy.)
    3. “ Thiên địa giải nhi lôi vũ tác, lôi vũ tác, nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích. Giải chi thời đại hỹ tai ! ” ( Trời đất giải mở mà sấm mưa cùng tác động  , sấm mưa    tác động    mà trăm  thứ hoa quả, cỏ cây  đều nứt vỏ nẩy  sinh. Thời  của  Giải mở lớn lắm thay !)

      AIII. Đại tượng truyện:

     “ Lôi vũ tác, Giải. Quân tử dĩ xá quá hựu tội.”   ( Lời tượng: Sấm mưa  cùng tác động, là tượng của sự Giải mở. Người tôn quý coi đó mà tha thứ kẻ  lỗi lầm, khoan dung   người  tội lỗi.)

       B. Hào:
         I. Hào từ:
        1. 初 六:     無 咎.
        2. 九 二:     田 獲 三 狐. 得 黃 矢. 貞 吉.
         3. 六 三:     負 且 乘. 致 寇 至. 貞 吝.
         4. 九 四:      解 而 拇. 朋 至 斯 孚.
         5. 六 五:      君 子 維 有 解, 吉, 有 孚 于 小 人.
         6.  上 六:      公 用 射 隼 于 高 墉 之 上,  獲 之,  無 不 利.

        II. Tiểu tượng:
       1.  象 曰:    剛 柔 之 際,義 無 咎 也。
        2.  象 曰:     九 二 貞 吉. 得 中 道 也. 
       3.  象 曰:     負 且 乘. 亦 可 丑 也, 自 我 致 戎, 又 誰 咎 也.
       4.  象 曰:      解 而 拇. 未 當 位 也.
       5.   象 曰:       君 子 有 解. 小 人 退 也.
        6.  象 曰:      公 用 射 隼,  以 解 悖 也.

     Âm và nghĩa;

      BI. Lời hào:
    1. “ Sơ lục: Vô cữu.” (Hào 1  âm:   Không lỗi. )
    2.  “ Cửu nhị:  Điền hoạch tam hồ, đắc hoàng thỉ. Trinh cát.” ( Hào 2 dương:   Đi săn được ba con chồn cáo  ,  lại được mũi tên màu vàng,   chính bền   tốt. )
     3.  “ Lục tam:  Phụ thả thừa, trí khấu chí,  trinh lận.” ( Hào 3 âm:   Mang đeo đồ vật mà cưỡi xe,  là  xúi cho  kẻ  cướp  đến,   cứ làm như vậy  thì sẽ  hối tiếc. )
     4.  “ Cửu tứ: Giải nhi mẫu, bằng chí tư phu.” ( Hào 4  dương:  Giải mở ngón chân cái của  ngươi,  bạn tốt đến và tin tưởng.) 
    5.   “ Lục ngũ:   Quân tử duy hữu giải, cát, hữu phu vu tiểu nhân.” ( Hào 5 âm:  Người tôn quý   bị trói buộc mà   giải mở được, tốt lành, làm cho   thường nhân tín phục.)
      6.  “ Thượng Lục:  Công dụng xạ chuẩn vu cao dung chi thượng, hoạch chi,  vô bất lợi.” (  Hào  6   âm:  Vị  công tước liền  bắn  con  chim dữ  ở trên  tường cao. bắn được nó, không gì là không lợi. )

     BII. Tiểu tượng truyện:
    1.  “Tượng viết:  Cương nhu chi tế, nghĩa vô cữu dã.” (Lời tượng: Cứng   mềm  giao tiếp  nhau   là không có  lỗi.)  Hào  1 âm khởi đầu thời Giải  , tuy yếu mềm nhưng có vị ứng với hào 4 dương là   chủ    hành động, và  tỉ ứng với hào thể 2 dương là chủ   thời Giải mở ,     cả ba  hào đều không chính  vị, nhưng  tiếp ứng     âm dương để giải nạn thì không có lỗi gì.

    2.  “ Tượng viết:  Cửu nhị trinh cát, đắc trung đạo dã.” ( Lời tượng: Chính bền tốt lành của hào  2 dương,  là nó đắc trung vậy.) Giải là chính quái đời 3 của thuần Chấn  trong đó   2 dương là hào thế,  nó có vị ứng với hào 5 âm, và tỉ ứng với    hai hào  1 âm và 3 âm. Như  vậy hào 2 dương có dẫn lực đối với 3 hào âm này,  như đi săn mà tóm  được  3 con chồn, là loài giảo quyệt,  trộm cướp . Cũng có  thể  cho rằng 3 con chồn là chỉ 3 hào âm 1, 3 , và 6 , vì   5 âm là hào chủ ,   ứng với  2  dương . Màu vàng  là màu ở giữa   chỉ  cho  sự đắc trung, mũi tên chỉ cho   hào 2 tánh dương  ngay thẳng,  cứng mạnh    và hành động nhanh  để  giải mở.

    3.  “ Tượng viết:    Phụ thả thừa, diệc khả xú dã, tự ngã trí nhung, hựu thùy cữu dã.” ( Lời tượng: Mang   đồ vật mà ngồi trẽn xe cũng đã là xấu hổ rồi, tự mình mời giặc đến thì còn bắt  lỗi  ai  được. )   Hào 3   âm tánh tướng bất đồng, lại   cỡi trên hào 2 dương  của nội quái Khảm  như kẻ tầm thường  mà ngổi trên chiếc xe sang trọng của quí nhân.  Đồng thời  nó   lại nằm liền dưới hào 4 dương  là chủ   hành động, giống như   là   mang  đồ vật   trên  ngưới . Với tư thế khập khễnh dưới sang trên hèn như vậy,  chẳng những đáng hổ thẹn mà còn làm cho  kẻ xấu biết rõ nhược điểm để  cướp đoạt.  Thế thì,  tài đức kém  mà   quyền chức  cao là tự rước    họa vào thân. 

    4. “ Tượng viết:  Giải nhi mẫu, vị đáng vị dã.” ( Lời tượng: Chi giải mở ngón chân cái, là ngôi vị chưa chánh đáng vậy. )  Hào 4 tánh   tướng  bất đồng , mở đầu   ngoại quái Chấn  là hành động   giải mở. Ngón chân cái  là chỗ khởi đầu cho toàn thân tiến đi, ở đây chỉ cho  hào  1 âm,  nó cũng không chính vị. Hai hào 1 âm và 4 dương chỉ  ứng nhau về  tánh âm dương,  như ngón chân cái liên  kết   với bàn chân để là mở đầu  bước  đi chứ chưa phải là trọng tâm. Do ngôi vị bất   đáng  nên hào 4 dương chỉ giải mở  được  chỗ trói buộc   nhỏ nhất của mình. Nhưng,  như vậy cũng đã  khởi đầu giải mở khiến cho bạn tốt tin tưởng đến để cứu  giúp   .   

    5.  “ Tượng viết:  Quân tử hữu giải, tiểu nhân thoái dã.” ( Lời tượng: Người tôn quý   có   giải mở được   mình , thì kẻ tầm thường  tự rút  lui đi.)  Hào 5 âm  đắc trung ở ngôi vị dương cao nhất như một nguyên thủ, tuy âm nhu  nhưng có vị ứng với   2 dương, và tỉ ứng với 4 dương nên có thể giải mở sự trói buộc của tánh âm, làm cho 3 hào âm kia tín phục mà cũng giải  mở sự trói buộc âm tánh .

    6.  “ Tượng viết:  Công dụng xạ chuẩn, dĩ giải bội dã.” ( Lời tượng: Vị công tước liền bắn con chim dữ, là  để giải trừ kẻ bội nghịch vậy .)  Hào 6 âm chính vị  ở  ngôi âm cao nhất như một  vị  Công tước . Con chim dữ trên bức tường cao ,   chỉ  cho kẻ  dữ  dùng sức  mạnh để chiềm ngôi  cao như một bạo chúa. Khí  cụ dùng để bắn   chỉ  cho tài   đức   đã tu tập được  của người tôn quý. Bắn  trúng được con chim dữ  là do mọi thứ  đã được chuẩn bị sẵn sàng.  Các lực lượng  cứu hộ phải luôn sẵn sàng mọi nơi mọi lúc mới thành công.

    Ý Chung:

    1. Giải là chính quái đời 3 của bát thuần Chấn , là đối tánh của quẻ Kiển, với quái đồ :|:|:: nội Khảm là hãm hiểm, ngoại Chấn là hành động, với nghĩa là hành động giải trừ hiểm họa .
    2. Thoán truyện và Đại tượng nêu các ý:
    (1) Hành động giải phóng phải được lòng nhân dân, giữ trung đạo không thiên vị phe phái, kết quả giải phóng phải trừ bỏ được tai họa cho dân.
   (2) Sau khi giải phóng xong phải sớm trở lại đời sống bình thường. Không thần tượng hóa thắng lợi để áp đặt điều kiện mới  mà gây phiền nhiễu lên dân.
   (3) Nếu còn có chỗ cần giải phóng thì phải thực hiện càng sớm càng tốt.
   (4) Phải thực hiện chính sách khoan dung: Giảm miễn thuế , trừ bỏ lao dịch , đóng cửa nhà giam, phóng thích tù nhân, tha thứ người có tội, xóa nợ người nghèo khổ, ...

    3. Hào từ và Tiểu tượng nói đến các ý:
    Hào 1 âm: Để tránh bị sai lầm và bị  cô lập , khởi đầu giải mở phải dựa theo các mối liên kết thống nhât  từ  trên  xuống.
   

 Hào 2 dương: Giải phóng thành công nhờ các ưu điểm: 
   (1)  Nắm giữ  trung tâm điểm để có lực tổng hợp và giải mở theo đà ly tâm,
  (2)  Nhất quyết không do dự để tránh phí phạm lực lượng,
  (3) Hành động nhanh để giải cứu kịp thời, không để tiêu hao lực lượng, không để phát sinh khó khăn mới,
   (4) Sớm 
bình thường hóa đời sống  , không áp đặt phiền nhiễu mới. 

    Hào 3 âm: Chú ý tránh các hành vi tự gây tai họa như:
 (1)Làm việc vượt quá trách nhiệm , khả năng của mình ,
 (2) Lời nói bất xứng với việc làm,
 (3) Thích phô trương hơn là bảo mật ,
 (4) Tài đức kém mà chức quyền cao.
    “Họa phúc vô môn, duy ngã tự triệu”, tai ương và phước báu không có cửa, chỉ do ta mở cửa rước chúng vào mà thôi, cho nên không gây mầm tai họa là cách giải trừ tai họa rất tốt.
   
 Hào 4 dương: Hành động giải  trừ cái xấu ác phải: 
   (1) Tích lũy : Điều xấu dẫu nhỏ cũng phải bỏ, điều tốt dẫu nhỏ cũng phải làm,
  (2) Có niềm tin: Từ gần đến xa, từ bản thân đến người khác, “tự độ, độ tha”,
  (3) Bình đẳng: Cứu nạn không kỳ thị thị phân biệt. Đối xử với mọi người  với  tình bằng hữu.

       Hào 5 âm: Đèn tắt thì bóng tối bao trùm; đèn sáng thì bống tối tự lui đi . Người chỉ giải bỏ được một tật xấu ở bản thân mình , thì điều xấu ấy cũng được giải bỏ ở các nơi khác.
    Hào 6 âm: Hành động giải cứu phải  được chuẩn bị để thực hiện nhanh.  

    Tóm lại, trực nhận an nguy nói trong quẻ Kiển là nghĩa của trí giả ứng tác bằng tâm viên minh. Giải trừ khổ nạn nói trong quẻ Giải là nghĩa của hành giả ứng tác bằng tâm dũng mãnh. Trí huệ viên minh thấy rõ đâu là chỗ tai họa , hành động dũng mãnh với  tình thương vô ngại  mới giải trừ được cái xấu ác,

      Tổng Luận

    1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần Chấn-Cấn-Đoài-Tốn tạo nên vòng biến dịch thứ nhất của 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự , và vòng biến dịch thứ nhì ở đâ là tương
tác giữa 4 quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải. Nhìn chung, kinh Chu Dịch về phương pháp nhân thức thì dựa trên sự quan sát thiên văn địa lý để giải thích các hiện tượng của xã hôi , Về mục đích thì cũng dễ thấy rằng việc cải tác từ Tiên thiên đến Hậu thiên Bát quái, cũng như  phần văn tự ban đầu của nó là nhằm biện giải cho tinh chính nghĩa của Nhà Chu ở phía Tây  đang  lật đổ Nhà Thương - Ân đang ở phía Đông Trung Hoa 
lúc bấy giờ. Cũng vì vậy mà kinh Chu Dich khi nói đến hướng có lợi thường khuyên nên đi về phia Tây Nam  hơn là Đông Bắc là hướng bất lợi. Trên Tiên thiên đồ quẻ Khôn là tượng của Đất nguyên ở hướng Bắc, thì Hậu thiên Bát quái đồ của Văn Vương đem đặt Khôn ở phía Tây Nam, như vậy từ thế kỷ 11 TCN người Trung Hoa đã có mộng bành trướng lãnh thổ về hướng Tây Nam là vùng đất đai mênh mông của Châu Á. 

    2. Bốn quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải dựa vào qui ước  tượng thiên nhiên mà diễn tả các chủ đề xã hội . Trong đó, quẻ Gia Nhân |:|:|| ,  cây củi ở trên lửa là cái bếp để nói về người chung sống trong nhà; quẻ Khuê ||:|:| , lửa  ở  trên đầm  để nói về sự trái  ý 
khác hướng của người chung sống ; quẻ Kiển ::|:|:  ,  nước cao hơn núi  để nói về tình trang hiểm trở tai họa; quẻ Giải :|:|::  , trên sấm dưới mưa, nói về sự giải trừ tai họa. Vòng tương tác của bốn quẻ này nối nhau theo bốn quan hệ đối tác tánh tướng như dưới đây.

    3. Đối tác tướng giữa hai quẻ Gia Nhân |:|:|| và Khuê ||:|:|
    Gọi hai quẻ là đối tướng nếu quái đồ của chúng quay 180 độ hay lật trên mặt phẳng thì chúng chồng khít lên nhau , chúng là hai mặt của một thực thể, mặt này ẩn thì mặt kia hiện, chúng đối tác nhau như hai mặt của một bàn tay. Theo nghĩa này thì chuyện "đồng đường khác ngõ", "đồng sáng dị mộng" chỉ là hai tướng trạng đối nhau của người trong nhà, nói rộng là của người  sống trong xã hội.
    Quần cư cộng sinh là nhu cầu của con người nhằm phòng chống tai họa do thiên nhiên và dã thú , nhưng một khi các tập thể người đã đủ sức mạnh thì lại nẩy sinh sự chống đối , tiêu diệt nhau giữa các nhóm người, giữa các bộ tộc, các quốc gia. Như vậy, xu hương kết đoàn và phân rẽ , hay  giữa Gia Nhân và Khuê đã tồn tại từ thời sơ khai của con người. 
    Không một tổ chức xã hội nào có giá trị lý tưởng như gia đình bỡi vì:
  a) Về mặt thế tục  gia đình được bảo vệ bỡi thế quyền do luật hôn nhân qui định. Đồng thời về mặt tín ngưỡng, nó được bảo hộ  do đức tin thực hiện qua phép thành hôn tự nguyện của đôi nam nữ.
  b) Về mặt sinh học gia đình được bảo vệ bỡi nguồn thông tin lưu trử trong các genes di truyền. Hơn nữa, gia đình gồm chồng, vợ và con cái cho nên sự sống theo lẽ tự nhiên không  bị đoạn diệt.
  c) Về mặt đạo đức thì gia đình bao gồm ít nhất là hai  đời cho nên thế hệ sau có điều kiện thực hiện hiếu đạo để hoàn thành giá trị làm người. Hiếu kính là quyền  làm người  mà Tạo hóa đã ban tặng cho con người.
    Người trong nhà  với các điều kiện thuận lợi như vậy, tại sao trong đó vẫn còn có sự phân rẽ, trái đường ngược hướng ?  L
iên hệ  giữa Gia Nhân và Khuê  giải thích như thế nào ? Thực ra,  hiện tượng “ Đồng sàng dị mộng “ này có thể giải thích bỡi: 
  (1) Luật cứu cánh ( law of finality) , là nguyên tắc sinh học, theo đó hành vi của cá thể đáp ứng theo mục đích thuận lợi cho sự sống của nó. Các cá thể có mức tiến hóa càng cao thì mẫu đáp ứng theo cứu cánh càng khác biệt.
   (2) Luật nhân quả (law of causality). Theo đó có thể dựa trên mẫu hành vi hiện tại của cá thể mà biết được hành vi mà cá thể ấy đã thực hiện trước đó và sau này. Xu hướng thực hiện mẫu hành vi cá biệt này thúc đẩy bỡi đà nghiệp lực ( impetus of karma power ). Có hai thứ ,  là biệt nghiệp (differentiated karma) riêng ở mỗi cá thể , và cộng nghiệp (general karma) chung cho cả cộng đồng hay quần thể đồng cư.
    Như vậy, hiện tượng đồng thuyền khác bến, chung đường khác ngõ, đồng thuận đồng tình nhưng không đồng chí,  là ý nghĩa đối tác tướng của hai quẻ Gia Nhân và Khuê.

    4. Đối tác tánh giữa hai quẻ Khuê ||:|:| và Kiển ::|:|:
    Đối chiếu quái đồ cho thấy quẻ Khuê ||:|:| chỉ có hào 1 dương là chính vị, năm hào trên thì tánh tướng bất đồng; ngược lại ở quẻ Kiển ::|:|: năm hào trên đều chính vị, chỉ có hào 1 âm là tánh tướng bất đồng. Sáu hào của mỗi quẻ đều lần lượt đối ứng tánh âm dương với nhau, ta gọi hai quẻ này  là có quan hệ đối tánh. Nói cách khác, sự phân biệt trái khác và nỗi khốn khổ hoạn nạn là hai thực tại  có bản tánh đối nhau. Quan hệ đối tánh này không phụ thuộc  chuyển động trong không gian, nhưng tùy theo  thời gian, khi  các hào của chúng lần lượt biến tánh âm dương thì quái đồ của hai quẻ  sẽ trùng nhau. Vậy, chúng không phải là một chuỗi vị trí (positions) hoặc  là một chuỗi trạng thái (states) , nhưng là một  chuỗi phẩm tính (qualities)khác nhau do sự biến dịch   tánh âm dương của thực thể.
    Về phả hệ biến dịch 16 đời thì Khuê là chính quái đời 5 của thuần Cấn đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Ly , tức là Khuê ở rất gần đấng sau Ly, cho nên sự “ Trái khác ” mà tăng tiến thì các cái bé nhỏ càng được phân biệt sáng rõ , Thoán truyện đã nói: “ Duyệt nhi lệ hồ minh..., thị dĩ tiểu sự cát. “, Ngược lại Kiển là chính quái đời 5 của thuần Đoài đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Khảm, tức là Kiển ở rất gần phía sau Khảm, cho nên gặp “Hiểm trở” mà cứ tiến mạnh, tiến nhanh tới trước thì tai họa   sẽ chất chồng. Trong 6 hào của quẻ Kiển đã có  tới 4 hào khuyên phải trở lại để được yên  vui. Hơn nữa, ở quẻ Khuê ||:|:| từ hào 2 dương đến hào 6 dương là tượng hai quẻ Ly liền nhau chứa một quẻ Khảm ở giữa, có nghĩa là sự phân biệt trái khác tuy rằng mỗi lúc mỗi sáng tỏ tinh vi (Ly) nhưng hạch tâm của nó thực là nguy hiểm (Khảm)! Ngược lại, ở quẻ Kiển ::|:|: từ hào 2 âm đến hào 6 âm là tượng của hai quẻ Khảm liền nhau chứa một quẻ Ly ở giữa, có nghĩa  là bên trong sự hiểm trở khó khăn (Khảm) là trí  huệ  thông sáng (Ly), cho nên đối mặt với cuộc đời hiểm trở  rối ren người ta phải “quay đầu” - hồi tâm phản tỉnh, tìm gặp đại thiện trí thức bên trong soi đường chỉ lối vượt qua.
    Tóm lại, quan hệ đối tánh giữa hai quẻ Khuê và Kiển  cũng  nói lên thân phận của con người nguyên thủy khi nó ăn phải trái cấm là trái  “  Phân biệt trái khác ” (Khuê), và các khổ lụy   
(Kiển) khi nó bị đuổi ra khỏi Địa đàng. Đó cũng là ý nghĩa  thân phận “lầm than  của tri thức ”, và sự phục sinh hay sự thức tỉnh nằm chinh trong sự khổ hạnh. 

    5. Quan hệ đối tướng giữa hai quẻ Kiển ::|:|: và Giải :|:|::
    Giải và Kiển là hai quẻ đối tướng, tức là Hiểm trở và Giải mở là hai bước của một tiến trình, như hai pha cuốn vào và xả ra của một cuộn dây. Giải là chính quái đời 3 của thuần Chấn đồng thời là trùng quái đời 9 của thuần Đoài, tức là Giải ở rất gần Chấn, vậy chủ yếu Giải mở  phải là hành động, thay vì  là ngôn thuyết. Giữa quẻ Kiển ::|:|: có tượng một quẻ Ly do ba hào chính vị tạo nên có nghĩa " Trong cái khó có cái khôn" : Cái khó của quẻ Kiển  là ngoại quái Khảm, ló ra hay thấy được là quẻ Ly ở giữa, cái khôn là hồi tâm định tĩnh ở nội quái Cấn. Ở  quẻ Giải :|:|:: cũng có một quẻ Ly, nhưng do 3 hào không chính vị tạo ra,  cho nên ở quẻ Giải tuy rằng  hành động (Chấn) là chinh nhưng  tri hành  đi đôi  mới giải  phóng  thành công.

    6. Bây giờ đối chiếu hai quẻ đối tướng Kiển và Giải với cặp quẻ đối tướng 
Mông :|:::| và Truân |:::|: sẽ thấy:
   

    (1) Quái đồ của hai quẻ Kiển ::|:|: và Mông :|:::| là hoán vị  lẫn nhau. Ở quẻ Kiển ::|:|:  nước trên núi dưới, là chỉ cho lũ lụt thủy tai, như truyền thuyết  Sơn tinh-Thủy tinh của Việt Nam . Ở quẻ Mông  :|:::| thì nước dưới  núi trên ,  chỉ cho thời mông muội sơ khai, khi   sự sống vừa mới chuyền từ môi trường nước lên cạn, như trẻ sơ sinh vừa ra khởi lòng mẹ. Về mặt giáo dục thì Đại tượng ở quẻ Kiển khuyên nên “Phản thân tu đức ” , vì nước mà ở cao hơn núi là trái với tự tánh của nước ưa ở thấp ; còn ở quẻ Mông thì khuyên nên “ Quả hạnh tu đức ”, vì nước ở thấp hơn núi là đức hạnh tự nhiên. Vậy thì, trong hiểm trở thì nên dùng trí mà lập đức; trong giáo dục thì nên dùng đức để khai trí. 
   
    (2) Quái đồ của hai quẻ Giải :|:|:: và Truân |:::|: là hoán vị của nhau. Đại tượng khuyên ở quẻ Giải :|:|:: - trong hiểm ngoài động - là  nên “Xá quá hựu tội.” , tức là giải  bỏ cái gì không tốt bằng hành động bên ngoài, còn ở quẻ Truân |:::|: - trong động ngoài hiểm- thì “Dĩ kinh luân.” , tức là phải sắp xếp giải quyêt vấn đề bằng nội lực bên trong .
   

     Tuy nhiên, , về trạng huống thì Kiển và Truân rất gần nhau, đó là sự khốn khổ, gian truân , trên bảng phả hệ thì cả hai quẻ này đều chỉ cách thuần Khảm một đời. Và về giáo dục thì Giải và Mông gần nhau, theo nghĩa Giải là hành động giải mở sự trói buộc vô minh, và Mông là khai phóng tình trạng sơ khai mông muội.

    Trở lại quan hệ giữa Kiển và Giải. Ở quẻ Kiển , hào 6 âm cuối quẻ không biến tác gì được nữa,  nên quay lại gặp hào 5 , nếu nó biến tánh từ dương sang âm thì Kiển ::|:|: sẽ thành Khiêm ::|:::   .Nhờ đó, chẳng những tất cả kiển nạn được giải trừ mà lại còn có công lớn. Bỡi vì, như Thoán truyện quẻ Khiêm nói: " Người tài đức (Cấn) mà chịu khiêm nhu ẩn mình dưới thấp (Khôn) thì chẳng những được mọi người ưa chuộng mà đến cả trời đất, quỉ thần đều hộ trì giúp đỡ."  Đó cũng là ý nghĩa của hào từ  6 âm: “...Lợi kiến đại nhân .” , và chinh hào 5  dương của quẻ Kiển lại là hạch tâm của việc giải trừ khổ nạn.

    7. Đối tác tánh giữa hai quẻ Giải :|:|:: và Gia Nhân |:|:||
    Trên bảng phả hệ quẻ Giải cách thuần Chấn chỉ một đời và Gia Nhân cách thuần Tốn cũng chỉ một đời, Vậy, nếu Giải là hành động(Chấn) giải quyết vấn đề, giải trừ khổ nạn thì Gia Nhân là đức tánh tốn thuận (Tốn) của người sống trong một nhà,
    Quái đồ Gia Nhân |:|:||, gió , cây bên trên lửa là tượng của bếp lửa đang cháy, vừa áp ấm vừa sáng tỏ. Đó là cảnh gia đình bên trong là tình thương ấm áp và trí huệ sáng suốt (Ly), bên ngoài hành vi ứng xử là khiêm tốn, thuận hòa (Tốn).
    Gia đình là đơn vị căn bản, là 
tế bào  của xã hội . Cấu trúc của nó bền vững theo luật di truyền và được  bảo vệ theo luật xã hội. Nó có chức năng giáo dục lý tưởng bỡi nó có: (1) Tính nhân bản  vì người trong nhà được coi là giá  trị cao quí  nhất, , (2) Tinh dân tộc,  vì nó lưu trử và truyền tải được các thông tin của hệ di truyền chủng tộc ,(3) Tính khai phóng. nó tiếp nhận, nuôi dưỡng và phát triển con người từ thời sơ khai mông muội cho đến    lớn khôn  .
    Con người đồng cư và cộng sinh với mẫu sống tốt nhất có thể đạt đến như thể 
“ Người trong nhà” - Trong đó  con người có thể đồng tình đồng thuận, đồng cam cộng khổ, nhưng không thể là đồng chí, bỡi vì sự sống  có cứu cánh,  và con người là hữu thể tự do. Cá thể càng tiến hóa  thì cá biệt tính càng phức tạp. Đó  chính là căn cội của hiện tượng “Đồng qui nhi thù đồ”, chung thuyền  mà khác bến nói ở quẻ Khuê. Nếu trái khác là đối tác để cùng xây dựng giá trị sống thì đó là phước hạnh; ngược lại  trái khác để đối đầu tiêu diệt nhau thì đó là Kiển nạn, tai  họa.

    Sinh vật kể cả con người  là trong vòng sinh-tử, cho nên phước hạnh và lầm than là thuộc tánh của cuộc sống,  không do ai ban  thưởng, cũng không do ai trừng phạt. “Họa phúc vô môn duy ngã tự triệu. “, phúc đức hay tai hoạ tự nó không có cửa, chỉ do ta mở cửa mời nó đến mà thôi. Đó là ý nghĩa của quẻ Giải. Tự trong phúc đức đã có tai họa là ý nghĩa quan hệ của Gia Nhân và Khuê; tự trong tai họa đã có phúc đức là ý nghĩa quan hệ của  Kiển và Giải.
    
    Tóm lại, nếu cái chìa khóa của  Gia Nhân là Từ bi tâm, thì  của Khuê và Kiển là Trí huệ tâm, và của Giải là Dũng mãnh tâm, trong đó Từ bi tâm  là  tri hành  hợp nhất, cho nên   bất cứ  ngôn thuyết  và  hành động dẫu hay dẫu giỏi  đến đâu mà thiếu   lòng từ bi, bác ái  đều là vô  nghĩa và không có giá  trị.
     Mây mù tan đi  thì mặt trời tự chiếu sáng , bỏ ác tức là làm  thiện, giải trừ tai họa  thì phúc lạc hiện ra,  cho nên tiếp sau quẻ  Giải là quẻ Ích,  mở ra một vòng biến dịch do  bốn quẻ Ích-Tổn-Hàm-Hằng sẽ nói đến trong kỳ 27.

                 Phú Yên, Bính Thân – 2016
                ________________________                       

                                    Đàm Khánh Hỷ