Thứ Năm, 29 tháng 12, 2016
Thứ Năm, 22 tháng 12, 2016
Kỳ 26. Lược Khảo Kinh Dịch
GIA NHÂN – KHUÊ – KIỂN – GIẢI
***
Mở Đầu
Quẻ Gia Nhân
Nội dung
Ý chính
Quẻ Khuê
Nội dung
Ý chính
Quể Kiển
Nội dung
Ý chính
Nội dung
Ý chính
Quể Kiển
Nội dung
Ý chính
Quẻ Giải
Nội dung
Ý chính
Nội dung
Ý chính
Tổng Luận
Mở Đầu
象 曰: 風 自 火 出, 家 人. 君 子 以 言 有 物 , 而 行 有 恆.
I. Lời quẻ:
Ý Chung:
1. Gia Nhân |:|:|| là chánh quái đời 3 của thuần Tốn và là trùng quái đời 9 của thuần Cấn . Với nội quái Ly, ngoại quái Tốn, trong lửa ngoài gió, gió tử lửa ra, là tượng chỉ cho “Người trong nhà” mà trọng tâm của nó là việc “Tạo dựng và trị an một gia đình, trong đó người phụ nữ với đức tánh trinh chính là điều quan trọng. Cũng có thể nói, trên lửa có củi là tượng của bếp lửa đang cháy như thể hơi ấm tình thương và trí huệ sáng suốt của người trong nhà. Hơn nữa Gia Nhân ở rất gần quẻ thuần Tốn cho nên người trong nhà phải lấy sự thương yêu tốn thuận mà chung sống với nhau, nhưng đó tình thương đó có sự sáng suốt.
I. Lời hào:
Ý Chung:
1. 初六: 往 蹇, 來 譽。
1. 象 曰:往 蹇 來 譽,宜 待 也。
Mở Đầu
Khái niệm giao ước và qui luật tự nó thừa nhận sự tồn tại của tội lỗi khốn khổ. Nếu không giao ước thì không có bội ước ; luật pháp đã không thì phạm pháp cũng không có. Không bội ước , không phạm pháp thì không cần xét xử, cho nên không có tội , không có công , không thưởng, không, không phạt, Vậy thì phước họa cũngchỉ từ luật lệ mà ra . Tuy nhiên, khó tưởng tượng thế giới đa tạp ( the Manifold) tồn tại được mà không cần qui luật , hay mọi chuyện chỉ là ngẫu nhiên . Còn đối với cái đơn nhất tuyệt đối (the Single) nếu có thì đương nhiên không thể nghĩ bàn được !
Luật tự nhiên hay là qui luật khoa học liên hệ đến vật thể trơ nên có thể tiên đoán khách quan, phổ quát, và thường đều; luật pháp hay qui ước xã hội liên hệ đến con người có ý chí tự do nên có tính chủ quan, cá biệt, và thất thường, Con người sống cùng thiên nhiên nên phải tuân theo luật tự nhiên, và con người chung sống với nhau nên phải tuân theo giao ước xã hội. Giao ước xã hội cho dù có dựa trên luật tự nhiên cũng không thể nào buộc con người phải chạy theo nó , bỡi vì con người tuy ở trong pháp giới nhưng nó là một hữu thể tự do (freedom being). Vì vậy, giao ước xã hội chỉ có tác dụng đối với cái chung, cái giống nhau ; còn cái riêng, cái khác nhau thuộc ý chí tự do thì luật pháp phải chạy theo con người. Vậy thì người ta có thể đồng tình, đồng thuận bỡi cái chung, nhưng không thể đồng chí bỡi còn có cái riêng.
Cái khác biệt nếu là đối tác xây dựng thì hậu quả là phúc đức , thuận lợi cho sự sống là đức hiếu sinh; nếu khác biệt là đối đầu hủy diệt thì hậu quả là tai họa theo cùng sự chết, đó là lực vô minh hiếu sát. Giải quyết sống chết là việc trọng đại một đời người, cho nên các tôn giáo lớn đều lấy nó làm chủ đề chính. Cuộc hòa giải giữa sống và chết, giữa sướng và khổ từ thời sơ khai đến nay vẫn còn đó, và càng ngày càng trở nên gay go bỡi vì phúc lợi do khoa học ngày nay đem lại đã không thể chuộc nổi tai họa do nó gây nên.
Trước đây, Phật đã bảo hãy mau thoát khỏi hai biên sanh tử luân hồi đaukhổ, đừng ham chơi trong ngôi nhà lửa . Chúa Trời đã không cản nổi ông Adam ăn “ Trái cây phân biệt thiện ác “để phải đi cùng sự chết , nhưng lại Ngài còn ra lệnh hãy rào kỹ “Cây sự sống đời đời” ! Vậy thì bất sanh bất diệt, không chết cũng không sống là do ăn cả hai thứ trái cây sống-chết trong hai thời mới cũ, hay là chẳng hề ăn hai thứ trái cây đó của vườn Địa Đàng ?
Nhìn chung, hòa giải giữa sống và chết, phúc và họa là đem trói buộc chúng lại với nhau, thay vì đặt chúng đối đầu thì người ta coi chúng là đối tác. Tức là, sự vinh quang của hữu thể càng được nâng cao bao nhiêu thì sự đau khổ của nó càng hạ thấp xuống bấy nhiêu. Bỡi vậy người ta chỉ tôn vinh quyền năng huyền nhiệm bằng sự đau khổ, chi lập bàn thờ cho một vị anh hùng dũng mãnh bằng sự yếu đuối, khi đã chết, . Nở hoa và héo tàn gắn bó nhau thật chặt chẽ! Theo nghĩa này mà Hölderlin đã nói : “ Ngôn ngữ của Thượng Đế là sự trở thành và sự mất đi của Ngài.”
Tất cả vấn đề này sẽ được nói đến trong mối tương tác giữa bốn quẻ kinh Dịch là Gia Nhân, Khuê, Kiển, và Giải dưới đây.
Luật tự nhiên hay là qui luật khoa học liên hệ đến vật thể trơ nên có thể tiên đoán khách quan, phổ quát, và thường đều; luật pháp hay qui ước xã hội liên hệ đến con người có ý chí tự do nên có tính chủ quan, cá biệt, và thất thường, Con người sống cùng thiên nhiên nên phải tuân theo luật tự nhiên, và con người chung sống với nhau nên phải tuân theo giao ước xã hội. Giao ước xã hội cho dù có dựa trên luật tự nhiên cũng không thể nào buộc con người phải chạy theo nó , bỡi vì con người tuy ở trong pháp giới nhưng nó là một hữu thể tự do (freedom being). Vì vậy, giao ước xã hội chỉ có tác dụng đối với cái chung, cái giống nhau ; còn cái riêng, cái khác nhau thuộc ý chí tự do thì luật pháp phải chạy theo con người. Vậy thì người ta có thể đồng tình, đồng thuận bỡi cái chung, nhưng không thể đồng chí bỡi còn có cái riêng.
Cái khác biệt nếu là đối tác xây dựng thì hậu quả là phúc đức , thuận lợi cho sự sống là đức hiếu sinh; nếu khác biệt là đối đầu hủy diệt thì hậu quả là tai họa theo cùng sự chết, đó là lực vô minh hiếu sát. Giải quyết sống chết là việc trọng đại một đời người, cho nên các tôn giáo lớn đều lấy nó làm chủ đề chính. Cuộc hòa giải giữa sống và chết, giữa sướng và khổ từ thời sơ khai đến nay vẫn còn đó, và càng ngày càng trở nên gay go bỡi vì phúc lợi do khoa học ngày nay đem lại đã không thể chuộc nổi tai họa do nó gây nên.
Trước đây, Phật đã bảo hãy mau thoát khỏi hai biên sanh tử luân hồi đaukhổ, đừng ham chơi trong ngôi nhà lửa . Chúa Trời đã không cản nổi ông Adam ăn “ Trái cây phân biệt thiện ác “để phải đi cùng sự chết , nhưng lại Ngài còn ra lệnh hãy rào kỹ “Cây sự sống đời đời” ! Vậy thì bất sanh bất diệt, không chết cũng không sống là do ăn cả hai thứ trái cây sống-chết trong hai thời mới cũ, hay là chẳng hề ăn hai thứ trái cây đó của vườn Địa Đàng ?
Nhìn chung, hòa giải giữa sống và chết, phúc và họa là đem trói buộc chúng lại với nhau, thay vì đặt chúng đối đầu thì người ta coi chúng là đối tác. Tức là, sự vinh quang của hữu thể càng được nâng cao bao nhiêu thì sự đau khổ của nó càng hạ thấp xuống bấy nhiêu. Bỡi vậy người ta chỉ tôn vinh quyền năng huyền nhiệm bằng sự đau khổ, chi lập bàn thờ cho một vị anh hùng dũng mãnh bằng sự yếu đuối, khi đã chết, . Nở hoa và héo tàn gắn bó nhau thật chặt chẽ! Theo nghĩa này mà Hölderlin đã nói : “ Ngôn ngữ của Thượng Đế là sự trở thành và sự mất đi của Ngài.”
Tất cả vấn đề này sẽ được nói đến trong mối tương tác giữa bốn quẻ kinh Dịch là Gia Nhân, Khuê, Kiển, và Giải dưới đây.
41. GIA NHÂN
Nội Dung
Nội Dung
家 人, 利 女 貞.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 家 人, 女 正 位 乎 內, 男 正 位 乎 外. 男 女 正, 天 地 之 大 義 也.
2. 家 人 有 嚴 君 焉, 父 母 之 謂 也 .
3. 父 父 ,子 子. 兄 兄,弟 弟 . 夫 夫, 婦 婦, 而 家 道 正. 正 家 而 天 下 定 矣.
III. Đại tượng:
象 曰: 風 自 火 出, 家 人. 君 子 以 言 有 物 , 而 行 有 恆.
Âm và nghĩa:
I. Lời quẻ:
“Gia nhân: Lợi nữ trinh.” ( Người trong nhà: Đàn bà trinh chính có lợi.)
II. Thoán truyện:
1. “Thoán
viết: Gia nhân, nữ chính vị hồ nội, nam chính vị hồ ngoại. Nam nữ chính,
thiên địa chi đại nghĩa dã.” ( Lời thoán: Người trong nhà, nữ chính vị bên trong; nam chính
vị bên ngoài. Nam nữ chính vị là cái nghĩa lớn của trời đất..) : Đây chỉ hào 2
âm, hào thế ở nội quái Ly và hào ứng 5
dương ở ngoại quái Tốn, cả hai đều đắc
trung chính vị .
2. “ Gia nhân hữu nghiêm quân
yên, phụ mẫu chi vị dã.” ( Người trong nhà
có chủ uy nghiêm , là chỉ cho bậc cha mẹ vậy.)
3. “ Phụ phụ, tử tử. Huynh huynh, đệ đệ. Phu phu, phụ phụ nhi gia đạo
chính. Chính gia nhi thiên hạ định hỹ.” (
Cha đáng là cha, con đáng là con. Anh đáng là anh, em đáng là em. Chồng đáng
là chồng, vợ đáng là vợ, như vậy mà đạo
nhà được chánh đáng. Trong nhà tề chỉnh mà thiên hạ định an .)
III. Đại tượng truyện:
“Tượng
viết: Phong tự hỏa xuất: Gia nhân, quân tử dĩ ngôn hữu vật. nhi hành hữu hằng.” (Lời tượng: Gió từ lửa mà ra, là tượng chỉ cho Người trong nhà , người ưu tú coi đó mà lời nói phải có thực
chất, việc làm phải giữ thường
đều.)
B. Hào
I . Hào từ:
1. 初 九: 閑 有 家. 悔 亡.
2. 六 二: 無 攸 遂, 在 中 饋, 貞 吉.
3. 九 三: 家 人 嗃 嗃, 悔 厲 , 吉. 婦 子 嘻 嘻 , 終 吝.
4. 六 四: 富 家, 大 吉.
5. 九 五 : 王 假 有 家 , 勿 恤 , 吉
6. 上 九: 有 孚 威 如, 終 吉.
II . Tiểu tượng
1. 象 曰: 閑 有 家. 志 未 變 也.
2. 象 曰: 六 二 之 吉. 順 以 巽 也.
3. 象 曰: 家 人 嗃 嗃, 未 失 也. 婦 子 嘻 嘻 , 失 家 節 也.
4. 象 曰: 富 家 大 吉. 順 在 位 也 .
5. 象 曰 : 王 假 有 家 , 交 相 愛 也
6. 象 曰: 威 如 之 吉. 反 身 之 謂 也.
Âm và nghĩa:
B. Hào:
I. Lời hào:
1. “Sơ cửu: Nhàn hữu gia, hối vong.” ( Hào 1 dương: Phòng vệ trong nhà từ lúc đầu thì không có gì hối hận . )
2. “ Lục nhị: Vô du toại, tại trung quỹ, trinh cát.” ( Hào 2 âm: Không cầu vừa ý nơi nào, chỉ ở trong nhà giỏi việc nấu ăn, trinh chính tốt. )
3. “Cửu tam: Gia nhân hác hác. hối lệ, cát. Phụ tử hi hi, chung lận.”( Hào 3 dương: Gia đình nghiêm ngặt , tuy có hối hận vì nghiêm khắc nhưng mà tốt. Đàn bà con nít buông lung đùa cợt thì sau sẽ có hối tiếc.)
4. “ Lục tứ: Phú gia, đại cát.” ( Hào 4 âm: Nhà giàu có, rất rốt.)
5. “Cửu ngũ: Vương cách (giá) hữu gia, vật tuất, cát.” ( Hào 5 dương : Vua đến nhà, đừng lo, tốt.)
6. ”Thượng cửu: Hữu phu uy như, chung cát.” (Hào 6 dương : Được tin thành lại có oai nghiêm , sau cùng tốt.)
II. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Nhàn hữu gia, chí vị biến dã.” ( Lời tượng: Phòng vệ người trong nhà từ lúc đầu, là chí chưa bị biến đổi vậy.): Hào 1 dương chính vị chỉ cho phép tắc gia đình mà người trong nhà phải tuân theo để xây dựng và vệ bảo giá trị từ lúc đầu ,
2. “Tượng viết: Lục nhị chi cát, thuận dĩ tốn dã.” (Lời tượng: Hào 2 âm tốt lành là vì thuận hòa để nhịn nhường . ) Hào 2 âm này do từ hào 2 dương của quẻ Tiểu Súc |||:|| là đời 2 của thuần Tốn :||:||, biến thành nội quái Ly ngoại quái Tốn là Gia Nhân. Đây là hào chủ đời 3 của thuần Tốn, hào này đắc trung chính vị, làm chủ bên trong như bếp lửa nấu ăn và soi sáng cho mọi người .
3. “ Tượng viết: Gia nhân hác hác, vị thất dã. Phụ tử hi hi, thất gia tiết dã.” (Lời tượng: Trong nhà nghiêm khắc, nhưng chưa hề lỗi đạo. Đàn bà trẻ con trêu đùa náo động trong nhà , là mất nền nếp gia phong .) Hào 3 tánh tướng đều dương chỉ cho luật lệ gia đình nghiêm khắc, tuy rằng hạn chế tự do cá nhân , nhưng vẫn tốt hơn là đàn bà trẻ con buông lung náo động làm mất gia phong, gia đình suy loạn.
4. “Tượng viết: Phú gia đại cát, thuận tại vị dã.” ( Lời tượng: Nhà giàu có rất tốt, là tốn thuận chính vị vậy.) Hào 4 ở vị trí cao, tánh tướng đều âm nên chủ lợi , có vị ứng với hào 1 dương và tỉ ứng với hai hào 3 dương,và 5 dương , như vai trò quản lý kinh tế của người đàn bà có điều kiện thuận lợi làm cho gia đình hưng thịnh.
5. “ Tượng viết: Vương cách (giá) hữu gia, giao tương ái dã.”( Lời tượng: Vua đến nhà, là ý chỉ người trong nhà thương yêu, giúp đỡ nhau.) Hào 5 tánh tướng đều dương chỉ cho người quản trị gia đình như ông vua trị nước , nó là ứng của hào 2 âm. Gia hòa vạn sự hưng, cho nên người chủ gia đình lấy lòng từ ái khoan dung , mà điều khiển làm cho mọi người sống hài hòa, thương yêu giúp nhau mà làm việc, thay vì một mình đảm đang lo toan mọi việc .
6. “ Tượng viết: Uy như chi cát, phản thân chi vị dã.” (Lời tượng: Có uy nghiêm tốt, là nói do phản tỉnh tự tu.) Hào 6 dương ở cuối quẻ Gia Nhân nhắc lại điều kiện then chốt để quản trị gia đình là uy tin. Muốn có uy thì phải phản tỉnh tự tu bản thân; muốn có tín thì phải thành thật, lời nói không trái với việc làm.
B. Hào
I . Hào từ:
1. 初 九: 閑 有 家. 悔 亡.
2. 六 二: 無 攸 遂, 在 中 饋, 貞 吉.
3. 九 三: 家 人 嗃 嗃, 悔 厲 , 吉. 婦 子 嘻 嘻 , 終 吝.
4. 六 四: 富 家, 大 吉.
5. 九 五 : 王 假 有 家 , 勿 恤 , 吉
6. 上 九: 有 孚 威 如, 終 吉.
II . Tiểu tượng
1. 象 曰: 閑 有 家. 志 未 變 也.
2. 象 曰: 六 二 之 吉. 順 以 巽 也.
3. 象 曰: 家 人 嗃 嗃, 未 失 也. 婦 子 嘻 嘻 , 失 家 節 也.
4. 象 曰: 富 家 大 吉. 順 在 位 也 .
5. 象 曰 : 王 假 有 家 , 交 相 愛 也
6. 象 曰: 威 如 之 吉. 反 身 之 謂 也.
Âm và nghĩa:
B. Hào:
I. Lời hào:
1. “Sơ cửu: Nhàn hữu gia, hối vong.” ( Hào 1 dương: Phòng vệ trong nhà từ lúc đầu thì không có gì hối hận . )
2. “ Lục nhị: Vô du toại, tại trung quỹ, trinh cát.” ( Hào 2 âm: Không cầu vừa ý nơi nào, chỉ ở trong nhà giỏi việc nấu ăn, trinh chính tốt. )
3. “Cửu tam: Gia nhân hác hác. hối lệ, cát. Phụ tử hi hi, chung lận.”( Hào 3 dương: Gia đình nghiêm ngặt , tuy có hối hận vì nghiêm khắc nhưng mà tốt. Đàn bà con nít buông lung đùa cợt thì sau sẽ có hối tiếc.)
4. “ Lục tứ: Phú gia, đại cát.” ( Hào 4 âm: Nhà giàu có, rất rốt.)
5. “Cửu ngũ: Vương cách (giá) hữu gia, vật tuất, cát.” ( Hào 5 dương : Vua đến nhà, đừng lo, tốt.)
6. ”Thượng cửu: Hữu phu uy như, chung cát.” (Hào 6 dương : Được tin thành lại có oai nghiêm , sau cùng tốt.)
II. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Nhàn hữu gia, chí vị biến dã.” ( Lời tượng: Phòng vệ người trong nhà từ lúc đầu, là chí chưa bị biến đổi vậy.): Hào 1 dương chính vị chỉ cho phép tắc gia đình mà người trong nhà phải tuân theo để xây dựng và vệ bảo giá trị từ lúc đầu ,
2. “Tượng viết: Lục nhị chi cát, thuận dĩ tốn dã.” (Lời tượng: Hào 2 âm tốt lành là vì thuận hòa để nhịn nhường . ) Hào 2 âm này do từ hào 2 dương của quẻ Tiểu Súc |||:|| là đời 2 của thuần Tốn :||:||, biến thành nội quái Ly ngoại quái Tốn là Gia Nhân. Đây là hào chủ đời 3 của thuần Tốn, hào này đắc trung chính vị, làm chủ bên trong như bếp lửa nấu ăn và soi sáng cho mọi người .
3. “ Tượng viết: Gia nhân hác hác, vị thất dã. Phụ tử hi hi, thất gia tiết dã.” (Lời tượng: Trong nhà nghiêm khắc, nhưng chưa hề lỗi đạo. Đàn bà trẻ con trêu đùa náo động trong nhà , là mất nền nếp gia phong .) Hào 3 tánh tướng đều dương chỉ cho luật lệ gia đình nghiêm khắc, tuy rằng hạn chế tự do cá nhân , nhưng vẫn tốt hơn là đàn bà trẻ con buông lung náo động làm mất gia phong, gia đình suy loạn.
4. “Tượng viết: Phú gia đại cát, thuận tại vị dã.” ( Lời tượng: Nhà giàu có rất tốt, là tốn thuận chính vị vậy.) Hào 4 ở vị trí cao, tánh tướng đều âm nên chủ lợi , có vị ứng với hào 1 dương và tỉ ứng với hai hào 3 dương,và 5 dương , như vai trò quản lý kinh tế của người đàn bà có điều kiện thuận lợi làm cho gia đình hưng thịnh.
5. “ Tượng viết: Vương cách (giá) hữu gia, giao tương ái dã.”( Lời tượng: Vua đến nhà, là ý chỉ người trong nhà thương yêu, giúp đỡ nhau.) Hào 5 tánh tướng đều dương chỉ cho người quản trị gia đình như ông vua trị nước , nó là ứng của hào 2 âm. Gia hòa vạn sự hưng, cho nên người chủ gia đình lấy lòng từ ái khoan dung , mà điều khiển làm cho mọi người sống hài hòa, thương yêu giúp nhau mà làm việc, thay vì một mình đảm đang lo toan mọi việc .
6. “ Tượng viết: Uy như chi cát, phản thân chi vị dã.” (Lời tượng: Có uy nghiêm tốt, là nói do phản tỉnh tự tu.) Hào 6 dương ở cuối quẻ Gia Nhân nhắc lại điều kiện then chốt để quản trị gia đình là uy tin. Muốn có uy thì phải phản tỉnh tự tu bản thân; muốn có tín thì phải thành thật, lời nói không trái với việc làm.
Ý Chung:
1. Gia Nhân |:|:|| là chánh quái đời 3 của thuần Tốn và là trùng quái đời 9 của thuần Cấn . Với nội quái Ly, ngoại quái Tốn, trong lửa ngoài gió, gió tử lửa ra, là tượng chỉ cho “Người trong nhà” mà trọng tâm của nó là việc “Tạo dựng và trị an một gia đình, trong đó người phụ nữ với đức tánh trinh chính là điều quan trọng. Cũng có thể nói, trên lửa có củi là tượng của bếp lửa đang cháy như thể hơi ấm tình thương và trí huệ sáng suốt của người trong nhà. Hơn nữa Gia Nhân ở rất gần quẻ thuần Tốn cho nên người trong nhà phải lấy sự thương yêu tốn thuận mà chung sống với nhau, nhưng đó tình thương đó có sự sáng suốt.
2. Thoán truyện nhấn mạnh trên sự “chính vị”, tức là các thành viên gia đình tùy theo phái tính và thứ vị của mình mà có bổn phận , việc làm khác nhau , và điều quan trọng nhất là phải sống tương thân tương ái với nhau. Đại tượng dẫn ý từ hiện tượng gió ra từ lửa , nên khuyên người ta, nhất là người chủ gia đình, lời nói phải đúng vật thực , việc làm trước sau phải thường đểu để cho mọi người tin cậy.
3. Hào từ và Tiểu tượng dựa vào bản tánh âm dương và vị trí 6 hào mà nêu lên các ý:
Hào 1 dương: Các giá trị gia huấn phải được xây dựng học tập trong gia đình ngay từ thuở ban đầu .
Hào 2 âm: Vai trò người nữ trong gia đình giống như bếp lửa là : Biến chế thức ăn nuôi dưỡng mọi người, giữ gìn sự ấm áp trong gia đình, và là ánh sáng cho sự giáo dục con cháu .
Hào 3 dương: Qui pháp gia đình nghiêm khắc tuy có ngăn ngại tình thân. nhưng vẫn còn tốt hơn sự buông lung làm mất gia phong, làm cho gia đình suy loạn.
Hào 4 âm: Nhà giàu có là nhờ đức tánh nhu thuận được vận dụng để tuân theo gia huấn, gia qui trong điều hành và ứng xử để mọi người trong nhà thương yêu giúp đỡ nhau, và trong cách tích lũy giá trị kinh tế hợp lý.
Hào 5 dương: "Gia hòa vạn sự hưng," cho nên người chủ gia đình dùng sự khoan dung hòa ái làm cho mọi người thương yêu giúp nhau mà hoàn thành bổn phận, thay vì một mình đảm đang mọi chuyện rồi lại buồn phiền quở tách.
Hào 6 dương: Uy tín là điều kiện then chốt để quản trị gia đình. Để có lòng tin thì lời nói không trái với việc làm, để có uy nghiêm thì tự mình phải tu sửa bản thân.
4. Quẻ Gia Nhân nói về việc trị an và phát triển giá trị gia đình, trong đó các điều kiện then chốt là:
(1) Chủ quản bên trong gia đình là người nữ hiền đức và trí huệ thông sáng.
(2) Điều khiển trị an gia đình là người nam có từ tâm và uy tín. Uy nghiêm là do phản tỉnh tu thân, tin cậy là do ngôn hành hợp nhất
(3) Ngoài luật hôn nhân do hiến pháp qui định, người trong mỗi gia đình phải tuân theo gia huấn gia qui, sống hài hòa, tương thân tương ái, cùng nhau xây dựng , phát triển các giá trị đặc trưng của gia đình về vật chất lẫn tinh thần
Tóm lại, gia đình là đơn vị cơ bản của xã hội, là một thực thể vừa có tính thế tục vì nó phải tuân theo luật pháp, văn hóa xã hôi, vừa có tính linh thiêng do ràng buộc bỡi huyết hệ, và giao ước của đôi nam nữ tự do chọn lựa hôn nhân thực hiện trong nghi lễ thành hôn .
Sự sống là có cứu cánh , mỗi cá thể hướng đến mục đích sau cùng của riêng nó, cho nên muôn loài là đồng cư và cộng sinh . Luật lệ và huyết thống chỉ có thể giúp người ta đồng tình , đồng thuận chứ không là đồng chí. Sự khác biệt ý hướng trong cộng sinh sẽ được nói đến trong quẻ Khuê là đối tướng của Gia Nhân dưới đây.
42. KHUÊ
Nội dung:
A. Quái đồ:
I. Quái từ:
Hào 1 dương: Các giá trị gia huấn phải được xây dựng học tập trong gia đình ngay từ thuở ban đầu .
Hào 2 âm: Vai trò người nữ trong gia đình giống như bếp lửa là : Biến chế thức ăn nuôi dưỡng mọi người, giữ gìn sự ấm áp trong gia đình, và là ánh sáng cho sự giáo dục con cháu .
Hào 3 dương: Qui pháp gia đình nghiêm khắc tuy có ngăn ngại tình thân. nhưng vẫn còn tốt hơn sự buông lung làm mất gia phong, làm cho gia đình suy loạn.
Hào 4 âm: Nhà giàu có là nhờ đức tánh nhu thuận được vận dụng để tuân theo gia huấn, gia qui trong điều hành và ứng xử để mọi người trong nhà thương yêu giúp đỡ nhau, và trong cách tích lũy giá trị kinh tế hợp lý.
Hào 5 dương: "Gia hòa vạn sự hưng," cho nên người chủ gia đình dùng sự khoan dung hòa ái làm cho mọi người thương yêu giúp nhau mà hoàn thành bổn phận, thay vì một mình đảm đang mọi chuyện rồi lại buồn phiền quở tách.
Hào 6 dương: Uy tín là điều kiện then chốt để quản trị gia đình. Để có lòng tin thì lời nói không trái với việc làm, để có uy nghiêm thì tự mình phải tu sửa bản thân.
4. Quẻ Gia Nhân nói về việc trị an và phát triển giá trị gia đình, trong đó các điều kiện then chốt là:
(1) Chủ quản bên trong gia đình là người nữ hiền đức và trí huệ thông sáng.
(2) Điều khiển trị an gia đình là người nam có từ tâm và uy tín. Uy nghiêm là do phản tỉnh tu thân, tin cậy là do ngôn hành hợp nhất
(3) Ngoài luật hôn nhân do hiến pháp qui định, người trong mỗi gia đình phải tuân theo gia huấn gia qui, sống hài hòa, tương thân tương ái, cùng nhau xây dựng , phát triển các giá trị đặc trưng của gia đình về vật chất lẫn tinh thần
Tóm lại, gia đình là đơn vị cơ bản của xã hội, là một thực thể vừa có tính thế tục vì nó phải tuân theo luật pháp, văn hóa xã hôi, vừa có tính linh thiêng do ràng buộc bỡi huyết hệ, và giao ước của đôi nam nữ tự do chọn lựa hôn nhân thực hiện trong nghi lễ thành hôn .
Sự sống là có cứu cánh , mỗi cá thể hướng đến mục đích sau cùng của riêng nó, cho nên muôn loài là đồng cư và cộng sinh . Luật lệ và huyết thống chỉ có thể giúp người ta đồng tình , đồng thuận chứ không là đồng chí. Sự khác biệt ý hướng trong cộng sinh sẽ được nói đến trong quẻ Khuê là đối tướng của Gia Nhân dưới đây.
42. KHUÊ
Nội dung:
A. Quái đồ:

I. Quái từ:
睽, 小 事 吉.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 睽. 火 動 而 上, 澤 動 而 下, 二 女 同 居, 其 志 不 同 行.
2. 說 而 麗 乎 明 , 柔 進 而 上 行, 得 中 而 應 乎 剛, 是 以 小 事 吉.
3. 天 地 睽, 而 其 事 同 也, 男 女 睽, 而 其 志 通 也, 萬 物 睽, 而 其 事 類 也, 睽 之 時 用 大 矣 哉.
III. Đại tượng
象 曰: 上 火 下 澤, 睽, 君 子 以 同 而 異.
Âm và nghĩa:
I. Lời quẻ:
“ Khuê, Tiểu sự cát.” ( Trái
khác, việc nhỏ thì tốt.)
II. Thoán truyện:
1. “ Thoán viết: Khuê, hỏa động nhi thượng, trạch động nhi
hạ; nhị nữ đồng cư, kỳ chí bất đồng hành. “ (Lời
thoán: Trái khác, lửa bếp cháy
hướng lên, nước đầm chảy hướng
xuống; hai người nữ cùng ở một nơi, nhưng chí hướng của họ trái ngược nhau.)
2. “Duyệt nhi lệ hồ minh, nhu tấn nhi thượng
hành, đắc trung nhi ứng hồ cương, thị dĩ tiểu sự cát. “ ( Vui hòa mà tùy theo sự sáng,
mềm yếu tiến mà được lên cao, đắc
trung đạo mà ứng hợp với cứng mạnh, cho nên sự việc nhỏ thì tốt .) Đây là
nói về quan hệ giữa nội quái Đoài và
ngoại quái Ly, hào 5 âm đắc trung và ứng
với hào 2 dương. Nhìn quái đồ từ hào 2
dương đến 6 dương là tượng hai quẻ Ly liền nhau.
3. “ Thiên địa Khuê, nhi kỳ sự đồng dã, nam
nữ Khuê, nhi kỳ chí thông dã, vạn vật Khuê, nhi kỳ sự loại dã. Khuê chi thời
dụng đại hỹ tai.”( Trời đất trái khácnhưng sự dụng giống nhau, trai gái khác nhau nhưng ý chí cùng thông nhau, vạn vật khác nhau nhưng sự
dụng thì cùng loại. Thời của sự trái khác có công
dụng rất lớn. )
III. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Thượng hỏa hạ trạch, Khuê,
quân tử dĩ đồng nhi dị.”
( Lời tượng: Lửa đi lên nước đầm đi xuống, là tượng của sự Trái
khác người tôn quý coi đó mà chung đồng với mọi người nhưng chí hướng của
mình thì trái khác.)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 九: 悔 亡, 喪 馬 勿 逐 , 自 復 . 見 惡 人 , 無 咎.
2. 九 二: 遇 主 于 巷. 無 咎.
3.
六 三: 見 輿 曳, 其 牛 掣,
其 人 天 且 劓. 無 初 有 終.
4.
九 四: 睽 孤 , 遇 元 夫 ,
交 孚 ,
厲 ,
無 咎.
5.
六 五: 悔 亡, 厥 宗 噬 膚, 往 何 咎.
6. 上 九: 睽 孤, 見 豕 負 涂, 載 鬼 一 車. 先 張 之 弧, 后 說 之 弧. 匪 寇 婚 媾, 往 遇 雨 則 吉.
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 見 惡 人 , 以 辟 咎 也 .
2. 象 曰: 遇 主 于 巷, 未 失 道 也.
3. 象 曰: 見 輿 曳, 位 不 當 也. 無 初 有 終, 遇 剛 也.
4. 象 曰: 交 孚 無 咎 , 志 行 也.
5.
象 曰: 厥 宗 噬 膚, 往 有 慶 也.
6. 象 曰: 遇 雨 之 吉, 群 疑 亡 也.
Âm
và nghĩa:
I. Lời hào:
1. “ Sơ Cửu: Hối
vong, táng mã vật trục, tự phục. Kiến ác nhân, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Không còn hối
tiễc, mất ngựa đừng truy tầm , tự nó trở về. Thấy kẻ ác ,
không lỗi .)
2. “ Cửu nhị:
Ngộ chủ vu hạng, vô cữu.” ( Hào 2 dương: Gặp chủ nơi ngõ hẹp , không lỗi. )
3. “ Lục tam: Kiến dư duệ, kỳ ngưu xệ,
kỳ nhân thiên thả nhị . Vô sơ hữu
chung.”
( Hảo 3 âm: Thấy dắt xe đến, con bò thì bị cản không tiến tới được , con người thì bị phạt bôi mặt cắt mũi . Lúc đầu không tốt, về sau tốt. )
( Hảo 3 âm: Thấy dắt xe đến, con bò thì bị cản không tiến tới được , con người thì bị phạt bôi mặt cắt mũi . Lúc đầu không tốt, về sau tốt. )
4. “ Cửu tứ: Khuê cô, ngộ nguyên phu, giao
phu, lệ, vô cữu. ( Hào 4 dương: Trong thời Trái khác một mình, gặp
thiện nam tử , tin nhau
mà kết giao , dẫu gặp hiểm
cũng không có lỗi. )
5. “ Lục ngũ: Hối vong, quyết tông phệ phu, vãng hà cữu.” ( Hào 5 âm: Không còn hối hận, người
cùng thân tộc cắn da mà
hợp nhau, tiến đi thì
có lỗi gì đâu. )
6. “ Thượng Cửu: Khuê cô, kiến thỉ phụ đồ,
tải quỉ nhất xa. Tiên trương chi hồ, hậu thoát chi hồ. Phỉ khấu hôn cấu, vãng ngộ vũ tắc cát.” ( Hào 6 dương: Trái khác một mình, thấy con
heo đội đầy bùn đất, thấy một xe chở đầy
loài quỉ. Lúc đầu giương cung để bắn,
sau lại ném bỏ
cung đi. Không phải là giặc cướp, nhưng
là người cầu hôn phối. tiến đi
gặp mưa, tốt lành.)
II. Tiểu tượng truyện:
1.
“Tượng viết: Kiến ác nhân, dĩ tỵ cữu dã.” (Lời
tượng: Thấy kẻ ác là để tránh lỗi lầm của mình. ) Khuê là chính quái đời 5 của thuần Cấn, trong
đó hào 1 tánh tướng đều dương, là ứng
của hào thế 4 dương . Hào 1 khởi đầu thời Trái khác, gặp không tốt là để
xét lại mình mà tránh lỗi lầm nên không có hối tiếc. Hai hào 1 và 4 đồng tánh dị tướng, đều do từ hào
1 âm và 4 âm của thuần Cấn biến thành
dương, chúng ứng hợp thể tánh
với nhau như
con ngựa bỏ đi rồi tự tìm về
với cùng loài .
2.
“ Tượng viết: Ngộ chủ vu hạng, vị thất đạo dã.” (
Lời tượng: Gặp chủ nơi ngõ hẹp, là chưa
mất đạo. ) Hai hào 2 dương và 5 âm đều đắc trung, tuy không chính vị nhưng ứng hợp thể tánh âm dương với
nhau. Khuê là thời chống đối nên chúng không thể hợp tác công khai , nhờ đắc trung mà chúng có thể
đối kết từ bên trong, và nói "Gặp nhau ở ngõ hẹp ."
3. “ Tượng viết: Kiến dư duệ, vị bất đáng dã. Vô sơ hữu
chung, ngộ cương dã.” (Lời tượng: Thấy dắt xe đến, là ngôi vị
không chánh đáng. Ban đầu không tốt, về sau tốt là gặp được cứng mạnh vậy.) Hào
3 thể tánh âm mà ngôi vị dương là không chính vị, nó ứng với hào 6 thể tánh
dương ở ngôi vị âm, cũng không chính vị. Trong thời Trái khác, bị lực ngoài đối kháng và
tướng vị không chánh đáng
nên khó mà tiến theo ý mình được. Đến như việc dùng xe để đi vẫn cảm thấy như bị cản trở, gây rối,
bôi bác . Tuy nhiên , do ứng hợp
thể tánh âm dương với bên trên nên còn nội lực
để hào 2 âm gặp được 6 dương ,
4. “ Tượng viết: Giao phu vô cữu, chí hành dã.” (Tượng viết: Tin nhau mà kết giao không có lỗi, là chí được thi hành vậy. ) Hào thế 4 dương và hào
ứng 1 dương là từ hai hào 4 âm và 1
âm của thuần Cấn biến thành dương trong
quẻ Khuê. Hào 4 dương bị cô lập giữa hai hào 3 âm và 5 âm tạo thành quẻ Khảm,
là bị hãm hiểm nằm giữa quẻ Khuê. Tuy nhiên, hào 4 nhờ có vị ứng với hào 1 dương chính vị như một thiện nam tử để kết giao với nhau trong lúc nguy khốn, cùng thể tánh nên chí được thi hành, chẳng có lỗi gì.
5.
“ Tượng viết: Quyết tông phệ phu, vãng hữu khánh dã.” ( Lời tượng: Người cùng dòng tộc cắn da để hợp nhau, là tiến đi thì được phúc vậy. ) Hào 5 ở ngôi dương
cao nhất nhưng thể tánh âm, không chính vị là điều đáng tiếc. Nhưng nó ứng
hợp với hào 2 dương, và cả hai hào
đều đắc trung cho nên không còn
hối tiếc nữa. Trong thời Trái khác , do bị tấm màn
đối kháng che phủ , dẫu cho người thân cũng khó nhận mặt nhau.
Hào từ 2 âm nói: “Gặp
chủ nơi ngõ hẹp,” và hào 5 này
nói “ Cắn da để hợp nhau” hay cởi bỏ cái
lớp giả tướng bên ngoài để ứng hợp thể tánh bên trong chẳng những không có lỗi mà còn là điều có phúc.
6.
“Tượng viết: Ngộ
vũ chi cát, quần nghi vong dã.” (Lời
tượng: Gặp mưa được tốt lành, là đám mây
nghi tan mất. ) Hào 6 không chính
vị, tánh dương tướng âm, ở ngôi vị cao nhất,
có ứng với hào 3 tánh âm mà
tướng dương, cũng không chinh vị. Do vị tướng
bất chính, trong thời ngang trái , lại càng sinh nhiều hình trạng đối
kháng. Thoạt đầu hào 6 dương nhìn sự tỉ ứng giữa hào 3 âm với hai hào
2 dương và 4 dương - cả 4 hào này đều không chính vị - như con heo
đội đầy bùn đất.
Nó còn nhìn thấy sự kết hợp giữa
ba hào 3 âm, 4 dương,và 5 âm – là tượng quẻ Khảm- như một chiếc xe huyển hoặc chở đầy loài
quỉ, cho nên nó định trương cung
bắn bỏ. Nhưng sau đó, nhờ ánh sáng của ngoại quái Ly xóa bỏ ảo ảnh
nghi hoặc, hào 6 dương
nhận ra được sự ứng hợp thể tánh âm dương giữa nó và hào 3 âm như người phối kết chánh đáng, nên vứt bỏ cung mà đón tiếp, Thì ra
thù nghịch chỉ là ảo
tướng của mây mù nghi hoặc ,
và sự ứng tác thể tánh
bên trong mới thực sự tạo được
phước báu.
Khuê ||:|:| là chính quái đời 5 của thuần Cấn, với nội quái Đoài ngoại quái Ly, bên dưới thì nước đầm chảy xuống, bên trên thì lửa cháy bốc lên, hai bên không gặp nhau là tượng của sự Trái khác Đang thời Trái khác việc lớn khó thành, nhưng quái từ nói , " tốt cho việc nhỏ." Khuê là quẻ đối tướng của Gia Nhân, nghĩa là, sự trái ý khác hướng, và cộng sinh đồng thuận của người trong nhà là hai trạng huống đối nhau, nhưng chúng chỉ là hai mặt của một thực tại.
Thoán truyện nói theo quái đồ: "Vui vẻ (Đoài) mà tùy theo sự thông sáng (Ly) ". Địa vị bên ngoài bất đáng nhưng có đối tác tánh xứng hợp bên trong (hào 5 âm và hào 2 dương) thì dẫu có đối kháng cũng có thể giải quyết vấn đề tốt đẹp. Trời đất muôn vật mỗi loài mỗi khác, càng ở mức tiến hoá cao thì sự khác biệt giữa các cá thể càng rõ,
Đại tượng nói: “ Quân tử dĩ đồng nhi dị”. Các chủng sinh phụ thuộc vào điều kiện huyết hệ di truyền nên có thể đồng tình ; và phụ thuộc điều kiện hoàn cảnh, đồng cư và cộng sinh nên có thể đồng thuận với nhau, Nhưng đà sống có tiến hóa và suy thoái nên mỗi cá thể hướng đến mục đích của riêng nó, vì vậy không thể đồng chí đồng hướngđược. Nói gọn, con người chỉ có thể đồng tình, đồng thuận hợp tác cùng nhau chứ không thể là đồng chí.
Thoán truyện nói theo quái đồ: "Vui vẻ (Đoài) mà tùy theo sự thông sáng (Ly) ". Địa vị bên ngoài bất đáng nhưng có đối tác tánh xứng hợp bên trong (hào 5 âm và hào 2 dương) thì dẫu có đối kháng cũng có thể giải quyết vấn đề tốt đẹp. Trời đất muôn vật mỗi loài mỗi khác, càng ở mức tiến hoá cao thì sự khác biệt giữa các cá thể càng rõ,
Đại tượng nói: “ Quân tử dĩ đồng nhi dị”. Các chủng sinh phụ thuộc vào điều kiện huyết hệ di truyền nên có thể đồng tình ; và phụ thuộc điều kiện hoàn cảnh, đồng cư và cộng sinh nên có thể đồng thuận với nhau, Nhưng đà sống có tiến hóa và suy thoái nên mỗi cá thể hướng đến mục đích của riêng nó, vì vậy không thể đồng chí đồng hướngđược. Nói gọn, con người chỉ có thể đồng tình, đồng thuận hợp tác cùng nhau chứ không thể là đồng chí.
Hào từ và Tiểu tượng dựa trên thể tánh và vị tướng của các hào mà nói đến các ý:
Hào 1 dương: Phát khởi chống đối làm nảy sinh lực phân tán nên các cá thể đồng tánh tách rời nhau, sau đó do sự phân cực mà các cá thể đồng tánh sẽ lại hội tụ về cùng nhóm.
Hào 2 dương: Đang thời chống đối , quan hệ đối tác tánh giữa các trung tâm quyền lực không bị tuyệt giao, nhưng nó thực hiện theo cách đặc biệt không công khai.
Hào 3 âm: Trong thời chống đối , một người ở ngôi vị bất chánh sẽ có mặc cảm xem các hoạt động bình thường chung quanh như là đang chống lại mình, và cảm thấy đau khổ như bị trừng phạt, nhưng nếu có ứng tác tánh âm dương thì sau cũng tốt lành.
Hào 4 dương: Đang thời trái khác , người chủ bên trên bị hãm hiểm cô lập nên kết giao với kẻ thiện hảo bên dưới cùng thể tánh với mình, để hợp lực giải quyết vấn đề.
Hào 5 âm: Trong thời trái khác, sức ly tán mạnh hơn sức hội tụ, sự tách biệt dễ hơn sự hội ngộ. Kẻ dưới chỉ gặp được người trên ở “ngõ hẹp” ; kẻ trên phải “cắn da” mới nhận ra người thân bên dưới. Trong thời ngang trái nhiễu nhương người ta phải xả bỏ giả tướng tạp dị bên ngoài để nhận ra ứng tác thể tánh đồng bộ bên trong , đó mới là phước báu.
Hào 6 dương: Hậu quả của độc tôn ngã vị là mặc cảm cô đơn và tâm nghi hoặc, hoang tưởng . Vô vị ngã tiêu trừ mặc cảm cô đơn, trí định tỉnh xóa bỏ đối kháng hoang tưởng .
Tóm lại, Khuê ||:|:| là quẻ đối tướng của Gia Nhân |:|:|| , tức là chí hướng trái ngược là đối tướng của sự đồng tình, đồng thuận của người cùng trong một nhà, trong một tập thể. Hiện tượng “ đồng sàng dị mộng “ , “ đồng hành dị chí “ này là do sự sống có nguyên tắc cứu cánh. Chủng hữu tình tuy dồng cư và cộng sinh nhưng mỗi cá thể theo xu hướng tiên thiên (a priori) hướng đến một cứu cánh đặc thù. Nói cách khác, phẩm chất đời sống mỗi các thể tùy thuộc các điều kiện cộng nghiệp và biệt nghiệp thiện hoặc ác mà nó đã tạo ra.
Trong 6 hào của quẻ Khuê chỉ có hào 1 dương là chính vị, 5 hào trên đều không chính vị, tánh tướng âm dương không ứng hợp nhau. Đó cũng là lý do để nói Khuê là sự trái khác, và hào 1 dương được coi như một ‘Nguyên phu’ hay thiện nam tử. Vậy sự chống đối trái nhau chỉ là vị tướng tổng quan bên ngoài , thực ra thể tánh âm dương các hào đều có sự ứng hợp, cho nên quái từ nói: Việc nhỏ hay việc bên trong đều tốt.
Tánh tướng bất đồng, ngôi vị bất chính gây ra chống đối , rơi vào cô độc, còn nếu tánh tướng ứng hợp, ngôi vị chánh đáng thì sao? Để trả lời chúng ta hãy tìm hiểu đối tánh của Khuê qua quẻ Kiển dưới đây.
43. KIỂN
Hào 1 dương: Phát khởi chống đối làm nảy sinh lực phân tán nên các cá thể đồng tánh tách rời nhau, sau đó do sự phân cực mà các cá thể đồng tánh sẽ lại hội tụ về cùng nhóm.
Hào 2 dương: Đang thời chống đối , quan hệ đối tác tánh giữa các trung tâm quyền lực không bị tuyệt giao, nhưng nó thực hiện theo cách đặc biệt không công khai.
Hào 3 âm: Trong thời chống đối , một người ở ngôi vị bất chánh sẽ có mặc cảm xem các hoạt động bình thường chung quanh như là đang chống lại mình, và cảm thấy đau khổ như bị trừng phạt, nhưng nếu có ứng tác tánh âm dương thì sau cũng tốt lành.
Hào 4 dương: Đang thời trái khác , người chủ bên trên bị hãm hiểm cô lập nên kết giao với kẻ thiện hảo bên dưới cùng thể tánh với mình, để hợp lực giải quyết vấn đề.
Hào 5 âm: Trong thời trái khác, sức ly tán mạnh hơn sức hội tụ, sự tách biệt dễ hơn sự hội ngộ. Kẻ dưới chỉ gặp được người trên ở “ngõ hẹp” ; kẻ trên phải “cắn da” mới nhận ra người thân bên dưới. Trong thời ngang trái nhiễu nhương người ta phải xả bỏ giả tướng tạp dị bên ngoài để nhận ra ứng tác thể tánh đồng bộ bên trong , đó mới là phước báu.
Hào 6 dương: Hậu quả của độc tôn ngã vị là mặc cảm cô đơn và tâm nghi hoặc, hoang tưởng . Vô vị ngã tiêu trừ mặc cảm cô đơn, trí định tỉnh xóa bỏ đối kháng hoang tưởng .
Tóm lại, Khuê ||:|:| là quẻ đối tướng của Gia Nhân |:|:|| , tức là chí hướng trái ngược là đối tướng của sự đồng tình, đồng thuận của người cùng trong một nhà, trong một tập thể. Hiện tượng “ đồng sàng dị mộng “ , “ đồng hành dị chí “ này là do sự sống có nguyên tắc cứu cánh. Chủng hữu tình tuy dồng cư và cộng sinh nhưng mỗi cá thể theo xu hướng tiên thiên (a priori) hướng đến một cứu cánh đặc thù. Nói cách khác, phẩm chất đời sống mỗi các thể tùy thuộc các điều kiện cộng nghiệp và biệt nghiệp thiện hoặc ác mà nó đã tạo ra.
Trong 6 hào của quẻ Khuê chỉ có hào 1 dương là chính vị, 5 hào trên đều không chính vị, tánh tướng âm dương không ứng hợp nhau. Đó cũng là lý do để nói Khuê là sự trái khác, và hào 1 dương được coi như một ‘Nguyên phu’ hay thiện nam tử. Vậy sự chống đối trái nhau chỉ là vị tướng tổng quan bên ngoài , thực ra thể tánh âm dương các hào đều có sự ứng hợp, cho nên quái từ nói: Việc nhỏ hay việc bên trong đều tốt.
Tánh tướng bất đồng, ngôi vị bất chính gây ra chống đối , rơi vào cô độc, còn nếu tánh tướng ứng hợp, ngôi vị chánh đáng thì sao? Để trả lời chúng ta hãy tìm hiểu đối tánh của Khuê qua quẻ Kiển dưới đây.
43. KIỂN
蹇: 利 西 南, 不 利 東 北, 利 見 大 人, 貞 吉.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 蹇, 難 也 , 險 在 前 也 . 見 險 而 能 止, 知 矣 哉 .
2. 蹇 利 西 南, 往 得 中也 . 不 利 東 北, 其 道 窮也 . 利 見 大 人, 往 有 功 也. 當 位 貞 吉, 以 正 邦 也. 蹇 之 時 用 大 矣 哉 ! ”
III. Đại tượng:
象 曰: 山 上 有 水, 蹇. 君 子 以 反 身 修 德.
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Kiển: Lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc, lợi
kiến đại nhân. Trinh cát.” ( Hiểm Trở:
Thuận lợi Tây Nam ,
bất lợi Đông
Bắc, tìm gặp đại nhân
có lợi; Chính bền tốt lành.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Kiển, nạn dã, hiểm tại tiền dã. Kiến hiểm nhi năng chỉ, trí hỹ tai.”
( Lời thoán: Kiển, là khổ nạn vậy, là hiểm trở ở đằng trước. Thấy hiểm mà dừng lại là rất khôn ngoan vậy.”
( Lời thoán: Kiển, là khổ nạn vậy, là hiểm trở ở đằng trước. Thấy hiểm mà dừng lại là rất khôn ngoan vậy.”
2. “ Kiển lợi Tây Nam ,
vãng đắc trung dã. Bất lợi Đông Bắc, kỳ đạo cùng dã. Lợi kiến đại nhân, vãng hữu công dã. Đáng vị trinh cát, dĩ chính
bang dã. Kiến chi thời dụng đại hỹ tai! ” (
Hiểm trở mà thuận lợi ở Tây Nam
là tiến đi thì đắc trung vậy. Không lợi
ở Đông Bắc là đã hết đường rồi. Tìm gặp đại nhân thì có lợi, là để
tiến đi thì được nên công . Ngôi
vị chính đáng , chính bền tốt lành là để an trị nước nhà . Sự dụng của thời hiểm trở lớn
lắm thay! )
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Sơn thượng hữu thủy, Kiển. Quân tử dĩ phản thân tu đức.” ( Lời tượng: Trên núi có nước là tượng của
Hiểm trở. Kẻ tôn quý coi đó mà tu tâm tích đức.)
B. Hào:
I. Hào từ:
1. 初六: 往 蹇, 來 譽。
2. 六二: 王 臣 蹇 蹇,匪 躬 之 故。
3. 九 三: 往 蹇 來 反。
4. 六 四: 往 蹇 來 連。
5. 九 五: 大 蹇 朋 來。
6. 上六: 往 蹇 來 碩,吉. 利 見 大 人。
II. Tiểu tượng
1. 象 曰:往 蹇 來 譽,宜 待 也。
2. 象 曰:王 臣 蹇 蹇,終 无 尤 也。
3. 象 曰:往 蹇 來 反,內 喜 之 也。
4. 象 曰:往 蹇 來 連,當 位 實 也。
5.
象 曰:大 蹇 朋 來,以 中 節 也。
6.
象 曰:往 蹇 來 碩,志 在 內 也. 利 見 大 人,以 從 貴 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ lục:Vãng kiển, lai dự. “ ( Hào 1 âm: Tiến đi bị hiểm trở, quay lại là đáng khen.”
2. “ Lục nhị: Vương thần kiển kiển, phi cung chi cố” ( Hào 2 âm : Quan trung chính bị
hiểm trở liên tiếp, nhưng không phải do mình gây ra.”
3. “ Cửu tam: Vãng kiển,
lai phản.” ( Hào 3 dương: Tiến đi bị hiểm trở , quay lại là an lành.”
4. “ Lục tứ: Vãng kiển lai liên.” ( Hào 4 âm: Tiến đi bị hiểm trở , quay lại thì có
liên hiệp .”
5. “ Cửu ngũ: Đại kiển bằng lai.” (
Hào 5 dương: Gặp hiểm trở lớn, có bạn
tốt đến giúp. )
6. “ Thượng lục: Vãng kiển
lai thạc, cát. Lợi kiến đại nhân. “ ( Hào 6 âm: Tiến đi thì hiểm
trở, quay lại thì được việc lớn, tốt lành. Tìm gặp đại nhân thì có
lợi.)
BII.Tiểu tượng truyện
1. “Tượng viết: Vãng kiển, lai dự nghĩa đãi dã .” (
Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở, quay lại thì đáng khen, nghĩa là
nên đợi vậy. ) Kiển ::|:|: là
chính quái đời 5 của thuần Đoài , cho nên tiến tới là Kiển, là hiểm trở, quay lại
là Đoài là vui vẻ. Thấy hiểm mà cứ tiến tới là tự hủy hoại, nhưng lui lại để có
thời gian tìm cách khắc phục là đáng khen.
2. “Tượng viết: Vương thần kiển kiển, chung vô vưu dã.” ( Lời tượng: Quan trung chính bị hiểm trở liên tiếp, cuối cùng chẳng có lỗi
gì.) Hào 2 âm đắc trung chinh vị như một
trung thần ứng hợp với hào 5
dương bên trên cũng đắc trung chính như một ông vua. Trong lúc hiểm trở mà hào 2 tánh tướng đều âm nên chỉ biết thụ nhận thêm hiểm
trở từ bên trên giao xuống , cho nên khổ nạn chất chồng. Gánh nặng đó không
do tự thân nên không có lỗi gì. Trong
quái đồ Kiển ::|:|: liên tiếp từ hào 2
âm đến 6 âm là tượng của hai quẻ Khảm dính liền, nên nói là “kiển kiển”.
3. “ Tượng viết: Vãng kiển
lai phản, nội hỷ chi dã.” ( Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở, quay lại thì yên lành, là vui
mừng ở bên trong vậy.) Hào 3 dương nằm
giữa hai hào âm 2 và 4 là giữa quẻ Khảm, tuy nó chính vị và ứng hợp với hào
6 âm. nhưng ba hào 4 âm, 5 dương, và 6 âm lại cũng là một quẻ Khảm,
cho nên hào 3 đang hiểm trở mà tiến lên nữa thì lại gặp hiểm trở thêm. Nội quái Cấn của quẻ Kiển
là do nội quái Đoài của quẻ thuần Đoài biến thành, cho nên khi gặp
hiểm trở mà lui lại thì được yên
vui.
4. “ Tượng viết: Vãng kiển lai liên, đáng vị thực dã.” ( Lời tương: Tiến đi bị hiểm trở , quay lại thì có
liên hợp , là đáng ngôi vị thực.
) Kiển ::|:|: là chính quái đời 5 cuả thuần Đoài, trong đó 4 âm chính vị là
hào thế, và 1 âm là hào ứng của nó, cho
nên mối liên kết với
hào 1 là đáng ngôi vị thực, còn liên kết với hai hào 5 dương và 6 âm bên
trên sẽ là ngoại quái Khảm càng thêm
hiểm trở .
5. “ Tượng viết: Đại kiển bằng lai, dĩ trung tiết dã.” ( Lời tượng: Gặp hiểm trở lớn, có bạn tốt cứu giúp, do vì
trung tiết vậy . ) Hào 5 tánh
tướng đều dương, ở ngôi dương cao nhất
trong thời hiểm trở, lại là hào
giữa của ngoại quái Khảm, nên nói bị “Hiểm trở lớn”. Tuy nhiên nó tỉ ứng
với hào thế 4 âm chính vị, và chính ứng với hào 2 âm đắc trung chính vị. Các hào
này tuy trên dưới tánh tướng khác nhau nhưng ứng hợp nhau như những người bạn
trung chính có khả năng hóa hiểm trở
thành bình yên.
6. “Tượng viết: Vãng kiển lai thạc, chí tại nội dã. Lợi kiến đại
nhân, dĩ tùng quí dã.”
( Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở, lui lại thì nên công lớn, là chí ở bên trong vậy. Tìm gặp đại nhân có lợi, là để thuận theo bậc tôn quí vậy. ) Hào 6 âm ở cuối thời Kiển nạn , tiến tới thì chẳng còn ai nên vẫn trong vòng hiểm trở. Nhưng, quay lại thì gặp hào 5 dương chính vị đắc trung nó tỉ ứng với hào 6 như một đại thiện tri thức cùng nhau tìm cách cứu thoát.
( Lời tượng: Tiến đi bị hiểm trở, lui lại thì nên công lớn, là chí ở bên trong vậy. Tìm gặp đại nhân có lợi, là để thuận theo bậc tôn quí vậy. ) Hào 6 âm ở cuối thời Kiển nạn , tiến tới thì chẳng còn ai nên vẫn trong vòng hiểm trở. Nhưng, quay lại thì gặp hào 5 dương chính vị đắc trung nó tỉ ứng với hào 6 như một đại thiện tri thức cùng nhau tìm cách cứu thoát.
Ý Chung
1. Kiển ::|:|: là chính quái đời 5 của bát thuần Đoài, với nội quái Cấn ngoại quái Khảm, sau lưng núi chặn, trước mặt sông ngăn, đó là tượng của sự gian nan hiểm trở. Đối chiếu với quái đồ Khuê
||:|:| chỉ có hào 1 dương là chính vị,
còn 5 hào trên đều là tánh tướng bất
đồng. Ở quái đồ Kiển ::|:|: chỉ có hào 1 âm là tánh
tướng bất đồng, còn 5 hào trên đều chính vị.
Kiển là quẻ đối tánh của Khuê , nghĩa là , ý hướng trái khác và gian nan hiểm trở là hai
trạng huống đối tác thể tánh với nhau.
2.
Thoán truyện và Đại tượng nói đến
các ý:
a/ Quái đồ Kiển ::|:|: có nghĩa:
Thấy hiểm trở đằng trước (ngoại quái
Khảm) mà biết dừng lại (nội quái Cấn) là có trí khôn , người ta nói
“ Cái khó ló cái
khôn ”
b/
“Lợi Tây Nam , bất lợi Đông
Bắc”, hoặc như ở quẻ thuần Khôn cũng nói: “ Chủ lợi Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng
bằng.” Ở quẻ Giải cũng nói:"Lợi Tây Nam..." Tại sao Tây Nam thì tốt còn Đông Bắc lại không ? Để
giải đáp ý này, ngoài việc đối chiếu phương vị khác nhau giữa Tiên thiên và Hậu
thiên bát quái đồ, còn phải căn cứ lý do
địa chính trị trong quá trình bành
trướng lãnh thổ về phía Tây Nam của người Trung Hoa. Đồng thời phải hiểu mục đích
kinh Chu Dịch trong việc tuyên truyền tính
chính nghĩa của nhà Chu thời bấy giờ
đang ở phía Tây chống lại nhà Ân ở phía Đông .
c/ Đại
tượng mở rộng ý : Trong thời gian nan hiểm trở, đối với người tôn quý không phải để tiến nhanh, tiến
mạnh làm liều , hoặc ngồi đó mà chờ thời
cơ, nhưng phải phản tỉnh , tu tâm tích
đức.
3/ Hào từ
và Tiểu tượng nói đén các ý:
Hào 1 âm: Đang thẳngtiến mà thấy
hiểm trở phía trước thì nên ngừng lại để dò xét hoặc đi vòng quanh là tốt.
Hào
2 âm: Gian nan hiểm trở do gánh vác
việc cấp trên thì tự mình chẳng có
lỗi gì.
Hào 3
dương: Sống đời gian nan hiểm trở thì niềm vui không ở
ngoại cảnh mà là ở trong nội tâm.
Hào 4 âm:
Người có địa vị trong thời hiểm trở mà
tiến lên cao hơn thì càng
thêm hiểm trở , nhưng trở lại kết hợp với bên dưới thì địa vị của mình thêm chính đáng.
Hào 5 dương: Người bạn tốt không phải là người chỉ có mặt trong cuộc vui, nhưng
là người có mặt trong khốn khó.
Hào 6
âm: Gặphiểm trở, tự mình không thể biến tác để giải quyết được gì mà đằng trước
cũng chẳng có ai để mà kêu cầu, vậy nên quay
trở lại hay “hồi đầu” để tìm đại thiện tri thức chỉ đường hóa giải.
Tóm
lại, quẻ Kiển là đối tác tánh của Khuê ,
là chính quái đời 5
của thuần Đoài, là trùng quái đời 15 của
thuần Khảm. Vì mỗi quẻ bát thuần biến trải 16 đời, đến đời 17 thì hoàn nguyên,
theo nghĩa này thì quay đầu mà trở lại thì Kiển ở gần Đoài, còn nếu cứ tiến tới trước thì Kiển gần Khảm. Do điều này mà các
hào đều nói trở lại thì vui vẻ thuận
lợi,
Hiểm trở khốn khổ là thuộc tánh
của sự sống, con người không thể
phủ nhận nó bằng cách
sống an lạc
giả tạo , cũng không thể chấp nhận nó bằng cách sống khổ hạnh một đời, nhưng phải hóa giải nó để nâng cao giá trị của mình. Việc giải trừ tình trạng khốn khổ này sẽ nói đến
trong quẻ Giải , là đối
tướng của Khuê dưới đây.
44. GIẢI
Nội dung
解. 利 西 南. 無 所 往, 其 來 復 吉. 有 攸 往, 夙吉.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 解, 險 以 動, 動 而 免 乎 險, 解.
2. 解, 利 西 南, 往 得 眾 也. 其 來 復 吉, 乃 得 中 也. 有 攸 往, 夙 吉, 往 有 功 也.
3. 天 地 解 而 雷 雨 作, 雷 雨 作 而 百 果 草 木 皆 甲 坼. 解 之 時 大 矣哉!
III.Đại tượng:
象 曰: 雷 雨 作, 解. 君 子 以 赦 過 宥 罪.
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Giải: Lợi Tây Nam . Vô sở
vãng, kỳ lai phục cát. Hữu du vãng, túc
cát.”( Giải mở : Thuận lợi ở Tây Nam . Không có
chỗ phải tiến thì trở về
chỗ cũ là tốt. Có chỗ phải tiến
đi, thì đi sớm là tốt.)
AII. Thoán truyện:
Thoán viết:
1. “Giải: Hiểm dĩ động, động nhi miễn hồ
hiểm, Giải.” ( Lời thoán: Giải mở: Bị hiểm trở
nên phải hành động, hành động làm cho hết hiểm trở, là Giải mở vậy.)
2. “ Giải, lợi Tây Nam , vãng đắc chúng dã. Kỳ lai phục
cát, nãi đắc trung dã. Hữu du vãng, túc cát, vãng hữu công dã. “ ( Giải mở,
lợi ở Tây Nam, là tiến đi
thì được lòng người vậy . Trở lại chỗ cũ thì tốt, là giữ trung đạo vậy. Có chỗ
phải tiến đi thì đi sớm mới tốt, là
tiến đi thì có công vậy.)
3. “ Thiên địa giải nhi lôi vũ tác, lôi vũ
tác, nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích. Giải chi thời đại hỹ tai ! ” ( Trời đất giải mở mà sấm mưa cùng tác
động , sấm mưa tác động
mà trăm thứ hoa quả, cỏ cây đều nứt vỏ nẩy sinh. Thời
của Giải mở lớn lắm thay !)
AIII. Đại tượng truyện:
“ Lôi vũ tác, Giải. Quân tử dĩ xá quá
hựu tội.” ( Lời tượng: Sấm mưa cùng tác
động, là tượng của sự Giải mở. Người tôn quý coi đó mà tha thứ kẻ lỗi lầm, khoan dung người tội lỗi.)
B. Hào:
I. Hào từ:
1. 初
六: 無
咎.
2. 九 二: 田 獲 三 狐. 得 黃 矢. 貞 吉.
3. 六 三: 負 且 乘. 致 寇 至. 貞 吝.
4. 九 四: 解 而 拇. 朋 至 斯 孚.
5. 六 五: 君 子 維 有 解,
吉,
有 孚 于 小 人.
6. 上 六: 公 用 射 隼 于 高 墉 之 上,
獲 之, 無 不 利.
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰:
剛 柔
之 際,義 無 咎
也。
2. 象 曰: 九 二 貞 吉. 得 中 道 也.
3. 象 曰: 負 且 乘. 亦 可 丑 也, 自 我 致 戎, 又 誰 咎 也.
4. 象 曰: 解 而 拇. 未 當 位 也.
5. 象 曰: 君 子 有 解. 小 人 退 也.
6. 象 曰: 公 用 射 隼,
以 解 悖 也.
Âm
và nghĩa;
BI. Lời hào:
1. “ Sơ lục: Vô cữu.” (Hào 1 âm: Không lỗi. )
2. “ Cửu
nhị: Điền hoạch tam hồ, đắc hoàng thỉ. Trinh cát.” ( Hào 2 dương: Đi săn được ba con chồn cáo , lại
được mũi tên màu vàng, chính bền tốt. )
3.
“ Lục tam: Phụ thả thừa, trí khấu chí,
trinh lận.” ( Hào 3 âm:
Mang đeo đồ vật mà cưỡi xe, là xúi
cho kẻ
cướp đến, cứ làm như vậy thì sẽ
hối tiếc. )
4. “ Cửu tứ: Giải nhi mẫu, bằng chí tư phu.” ( Hào 4 dương: Giải mở ngón chân cái của ngươi,
bạn tốt đến và tin tưởng.)
5. “ Lục ngũ: Quân
tử duy hữu giải, cát, hữu phu vu tiểu nhân.” ( Hào 5 âm: Người tôn quý bị trói buộc mà giải mở được, tốt lành, làm cho thường nhân
tín phục.)
6. “ Thượng Lục: Công
dụng xạ chuẩn vu cao dung chi thượng, hoạch chi, vô bất lợi.” ( Hào
6 âm: Vị công tước liền bắn
con chim dữ ở trên
tường cao. bắn được nó, không gì là không lợi. )
BII.
Tiểu tượng truyện:
1.
“Tượng viết: Cương
nhu chi tế, nghĩa vô cữu dã.” (Lời tượng:
Cứng mềm
giao tiếp nhau là không có
lỗi.) Hào 1 âm khởi đầu thời
Giải , tuy yếu mềm nhưng có vị ứng với
hào 4 dương là chủ hành động, và tỉ ứng với hào thể 2 dương là chủ thời
Giải mở , cả ba hào đều không chính vị, nhưng tiếp ứng
âm
dương để giải nạn thì không có lỗi gì.
2.
“ Tượng viết: Cửu
nhị trinh cát, đắc trung đạo dã.” ( Lời
tượng: Chính bền tốt lành của hào 2
dương, là nó đắc trung vậy.) Giải là
chính quái đời 3 của thuần Chấn trong đó 2 dương là hào thế, nó có vị ứng với hào 5 âm, và tỉ ứng với hai hào
1 âm và 3 âm. Như vậy hào 2 dương
có dẫn lực đối với 3 hào âm này, như đi
săn mà tóm được 3 con chồn, là loài giảo quyệt, trộm cướp . Cũng có thể cho rằng 3 con chồn là chỉ 3 hào âm 1, 3 , và
6 , vì 5 âm là hào chủ , ứng với 2 dương . Màu vàng là màu ở giữa chỉ
cho sự đắc trung, mũi tên chỉ cho hào 2 tánh dương ngay thẳng, cứng mạnh
và hành động nhanh để giải mở.
3.
“ Tượng viết: Phụ
thả thừa, diệc khả xú dã, tự ngã trí nhung, hựu thùy cữu dã.” ( Lời tượng: Mang đồ vật
mà ngồi trẽn xe cũng đã là xấu hổ rồi, tự mình mời giặc đến thì còn bắt lỗi
ai được. ) Hào 3
âm tánh tướng bất đồng, lại cỡi
trên hào 2 dương của nội quái Khảm như kẻ tầm thường mà ngổi trên chiếc xe sang trọng của quí nhân. Đồng thời nó
lại nằm liền dưới hào 4 dương là chủ
hành động, giống như là mang đồ
vật trên
ngưới . Với tư thế khập khễnh dưới sang trên hèn như vậy, chẳng những đáng hổ thẹn mà còn làm cho kẻ xấu biết rõ nhược điểm để cướp đoạt. Thế thì, tài đức kém mà quyền chức cao là tự rước họa vào thân.
4.
“ Tượng viết: Giải nhi mẫu, vị đáng vị dã.” ( Lời tượng: Chi giải mở ngón chân cái, là
ngôi vị chưa chánh đáng vậy. ) Hào 4 tánh tướng bất đồng , mở đầu ngoại
quái Chấn là hành động giải
mở. Ngón chân cái là chỗ khởi đầu cho
toàn thân tiến đi, ở đây chỉ cho
hào 1 âm, nó cũng không chính vị.
Hai hào 1 âm và 4 dương chỉ ứng nhau về tánh âm dương,
như ngón chân cái liên kết với bàn chân để là mở đầu bước
đi chứ chưa phải là trọng tâm. Do ngôi vị bất đáng
nên hào 4 dương chỉ giải mở
được chỗ trói buộc nhỏ nhất của mình. Nhưng, như vậy cũng đã khởi đầu giải mở khiến cho bạn tốt tin tưởng đến để
cứu giúp .
5. “ Tượng viết:
Quân tử hữu giải, tiểu nhân thoái dã.” ( Lời tượng: Người tôn quý
có giải mở được mình , thì kẻ tầm thường tự rút
lui đi.) Hào 5 âm đắc trung ở
ngôi vị dương cao nhất như một nguyên thủ, tuy âm nhu nhưng có vị ứng với 2 dương, và tỉ ứng với 4 dương nên có thể
giải mở sự trói buộc của tánh âm, làm cho 3 hào âm kia tín phục mà cũng giải mở sự trói buộc âm tánh .
6.
“ Tượng viết: Công dụng xạ chuẩn, dĩ giải bội dã.” ( Lời tượng: Vị công tước liền bắn con chim
dữ, là để giải trừ kẻ bội nghịch vậy
.) Hào 6 âm chính vị ở ngôi
âm cao nhất như một vị Công tước . Con chim
dữ trên bức tường cao , chỉ cho
kẻ dữ
dùng sức mạnh để chiềm ngôi cao
như một bạo chúa. Khí cụ dùng để
bắn chỉ
cho tài đức đã tu tập được của người tôn quý. Bắn trúng được con chim dữ là do mọi thứ đã được chuẩn bị sẵn
sàng. Các lực lượng cứu hộ phải luôn sẵn sàng mọi nơi mọi lúc mới
thành công.
Ý Chung:
Ý Chung:
1. Giải là chính quái đời 3 của bát thuần Chấn , là đối tánh của quẻ Kiển, với quái đồ :|:|:: nội Khảm là hãm hiểm, ngoại Chấn là hành động, với nghĩa là hành động giải trừ hiểm họa .
2. Thoán truyện và Đại tượng nêu các ý:
(1) Hành động giải phóng phải được lòng nhân dân, giữ trung đạo không thiên vị phe phái, kết quả giải phóng phải trừ bỏ được tai họa cho dân.
(2) Sau khi giải phóng xong phải sớm trở lại đời sống bình thường. Không thần tượng hóa thắng lợi để áp đặt điều kiện mới mà gây phiền nhiễu lên dân.
(3) Nếu còn có chỗ cần giải phóng thì phải thực hiện càng sớm càng tốt.
(4) Phải thực hiện chính sách khoan dung: Giảm miễn thuế , trừ bỏ lao dịch , đóng cửa nhà giam, phóng thích tù nhân, tha thứ người có tội, xóa nợ người nghèo khổ, ...
2. Thoán truyện và Đại tượng nêu các ý:
(1) Hành động giải phóng phải được lòng nhân dân, giữ trung đạo không thiên vị phe phái, kết quả giải phóng phải trừ bỏ được tai họa cho dân.
(2) Sau khi giải phóng xong phải sớm trở lại đời sống bình thường. Không thần tượng hóa thắng lợi để áp đặt điều kiện mới mà gây phiền nhiễu lên dân.
(3) Nếu còn có chỗ cần giải phóng thì phải thực hiện càng sớm càng tốt.
(4) Phải thực hiện chính sách khoan dung: Giảm miễn thuế , trừ bỏ lao dịch , đóng cửa nhà giam, phóng thích tù nhân, tha thứ người có tội, xóa nợ người nghèo khổ, ...
3. Hào từ và Tiểu tượng nói đến các ý:
Hào 1 âm: Để tránh bị sai lầm và bị cô lập , khởi đầu giải mở phải dựa theo các mối liên kết thống nhât từ trên xuống.
Hào 2 dương: Giải phóng thành công nhờ các ưu điểm:
(1) Nắm giữ trung tâm điểm để có lực tổng hợp và giải mở theo đà ly tâm,
(2) Nhất quyết không do dự để tránh phí phạm lực lượng,
(3) Hành động nhanh để giải cứu kịp thời, không để tiêu hao lực lượng, không để phát sinh khó khăn mới,
(4) Sớm bình thường hóa đời sống , không áp đặt phiền nhiễu mới.
Hào 3 âm: Chú ý tránh các hành vi tự gây tai họa như:
(1)Làm việc vượt quá trách nhiệm , khả năng của mình ,
(2) Lời nói bất xứng với việc làm,
(3) Thích phô trương hơn là bảo mật ,
(4) Tài đức kém mà chức quyền cao.
“Họa phúc vô môn, duy ngã tự triệu”, tai ương và phước báu không có cửa, chỉ do ta mở cửa rước chúng vào mà thôi, cho nên không gây mầm tai họa là cách giải trừ tai họa rất tốt.
Hào 4 dương: Hành động giải trừ cái xấu ác phải:
(1) Tích lũy : Điều xấu dẫu nhỏ cũng phải bỏ, điều tốt dẫu nhỏ cũng phải làm,
(2) Có niềm tin: Từ gần đến xa, từ bản thân đến người khác, “tự độ, độ tha”,
(3) Bình đẳng: Cứu nạn không kỳ thị thị phân biệt. Đối xử với mọi người với tình bằng hữu.
Hào 5 âm: Đèn tắt thì bóng tối bao trùm; đèn sáng thì bống tối tự lui đi . Người chỉ giải bỏ được một tật xấu ở bản thân mình , thì điều xấu ấy cũng được giải bỏ ở các nơi khác.
Hào 6 âm: Hành động giải cứu phải được chuẩn bị để thực hiện nhanh.
Hào 1 âm: Để tránh bị sai lầm và bị cô lập , khởi đầu giải mở phải dựa theo các mối liên kết thống nhât từ trên xuống.
Hào 2 dương: Giải phóng thành công nhờ các ưu điểm:
(1) Nắm giữ trung tâm điểm để có lực tổng hợp và giải mở theo đà ly tâm,
(2) Nhất quyết không do dự để tránh phí phạm lực lượng,
(3) Hành động nhanh để giải cứu kịp thời, không để tiêu hao lực lượng, không để phát sinh khó khăn mới,
(4) Sớm bình thường hóa đời sống , không áp đặt phiền nhiễu mới.
Hào 3 âm: Chú ý tránh các hành vi tự gây tai họa như:
(1)Làm việc vượt quá trách nhiệm , khả năng của mình ,
(2) Lời nói bất xứng với việc làm,
(3) Thích phô trương hơn là bảo mật ,
(4) Tài đức kém mà chức quyền cao.
“Họa phúc vô môn, duy ngã tự triệu”, tai ương và phước báu không có cửa, chỉ do ta mở cửa rước chúng vào mà thôi, cho nên không gây mầm tai họa là cách giải trừ tai họa rất tốt.
Hào 4 dương: Hành động giải trừ cái xấu ác phải:
(1) Tích lũy : Điều xấu dẫu nhỏ cũng phải bỏ, điều tốt dẫu nhỏ cũng phải làm,
(2) Có niềm tin: Từ gần đến xa, từ bản thân đến người khác, “tự độ, độ tha”,
(3) Bình đẳng: Cứu nạn không kỳ thị thị phân biệt. Đối xử với mọi người với tình bằng hữu.
Hào 5 âm: Đèn tắt thì bóng tối bao trùm; đèn sáng thì bống tối tự lui đi . Người chỉ giải bỏ được một tật xấu ở bản thân mình , thì điều xấu ấy cũng được giải bỏ ở các nơi khác.
Hào 6 âm: Hành động giải cứu phải được chuẩn bị để thực hiện nhanh.
Tóm lại, trực nhận an nguy nói trong quẻ Kiển là nghĩa của trí giả ứng tác bằng tâm viên minh. Giải trừ khổ nạn nói trong quẻ Giải là nghĩa của hành giả ứng tác bằng tâm dũng mãnh. Trí huệ viên minh thấy rõ đâu là chỗ tai họa , hành động dũng mãnh với tình thương vô ngại mới giải trừ được cái xấu ác,
Tổng Luận
1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần Chấn-Cấn-Đoài-Tốn tạo nên vòng biến dịch thứ nhất của 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự , và vòng biến dịch thứ nhì ở đâ là tương tác giữa 4 quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải. Nhìn chung, kinh Chu Dịch về phương pháp nhân thức thì dựa trên sự quan sát thiên văn địa lý để giải thích các hiện tượng của xã hôi , Về mục đích thì cũng dễ thấy rằng việc cải tác từ Tiên thiên đến Hậu thiên Bát quái, cũng như phần văn tự ban đầu của nó là nhằm biện giải cho tinh chính nghĩa của Nhà Chu ở phía Tây đang lật đổ Nhà Thương - Ân đang ở phía Đông Trung Hoa lúc bấy giờ. Cũng vì vậy mà kinh Chu Dich khi nói đến hướng có lợi thường khuyên nên đi về phia Tây Nam hơn là Đông Bắc là hướng bất lợi. Trên Tiên thiên đồ quẻ Khôn là tượng của Đất nguyên ở hướng Bắc, thì Hậu thiên Bát quái đồ của Văn Vương đem đặt Khôn ở phía Tây Nam, như vậy từ thế kỷ 11 TCN người Trung Hoa đã có mộng bành trướng lãnh thổ về hướng Tây Nam là vùng đất đai mênh mông của Châu Á.
2. Bốn quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải dựa vào qui ước tượng thiên nhiên mà diễn tả các chủ đề xã hội . Trong đó, quẻ Gia Nhân |:|:|| , cây củi ở trên lửa là cái bếp để nói về người chung sống trong nhà; quẻ Khuê ||:|:| , lửa ở trên đầm để nói về sự trái ý khác hướng của người chung sống ; quẻ Kiển ::|:|: , nước cao hơn núi để nói về tình trang hiểm trở tai họa; quẻ Giải :|:|:: , trên sấm dưới mưa, nói về sự giải trừ tai họa. Vòng tương tác của bốn quẻ này nối nhau theo bốn quan hệ đối tác tánh tướng như dưới đây.
3. Đối tác tướng giữa hai quẻ Gia Nhân |:|:|| và Khuê ||:|:|
Gọi hai quẻ là đối tướng nếu quái đồ của chúng quay 180 độ hay lật trên mặt phẳng thì chúng chồng khít lên nhau , chúng là hai mặt của một thực thể, mặt này ẩn thì mặt kia hiện, chúng đối tác nhau như hai mặt của một bàn tay. Theo nghĩa này thì chuyện "đồng đường khác ngõ", "đồng sáng dị mộng" chỉ là hai tướng trạng đối nhau của người trong nhà, nói rộng là của người sống trong xã hội.
Quần cư cộng sinh là nhu cầu của con người nhằm phòng chống tai họa do thiên nhiên và dã thú , nhưng một khi các tập thể người đã đủ sức mạnh thì lại nẩy sinh sự chống đối , tiêu diệt nhau giữa các nhóm người, giữa các bộ tộc, các quốc gia. Như vậy, xu hương kết đoàn và phân rẽ , hay giữa Gia Nhân và Khuê đã tồn tại từ thời sơ khai của con người.
Tổng Luận
1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần Chấn-Cấn-Đoài-Tốn tạo nên vòng biến dịch thứ nhất của 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự , và vòng biến dịch thứ nhì ở đâ là tương tác giữa 4 quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải. Nhìn chung, kinh Chu Dịch về phương pháp nhân thức thì dựa trên sự quan sát thiên văn địa lý để giải thích các hiện tượng của xã hôi , Về mục đích thì cũng dễ thấy rằng việc cải tác từ Tiên thiên đến Hậu thiên Bát quái, cũng như phần văn tự ban đầu của nó là nhằm biện giải cho tinh chính nghĩa của Nhà Chu ở phía Tây đang lật đổ Nhà Thương - Ân đang ở phía Đông Trung Hoa lúc bấy giờ. Cũng vì vậy mà kinh Chu Dich khi nói đến hướng có lợi thường khuyên nên đi về phia Tây Nam hơn là Đông Bắc là hướng bất lợi. Trên Tiên thiên đồ quẻ Khôn là tượng của Đất nguyên ở hướng Bắc, thì Hậu thiên Bát quái đồ của Văn Vương đem đặt Khôn ở phía Tây Nam, như vậy từ thế kỷ 11 TCN người Trung Hoa đã có mộng bành trướng lãnh thổ về hướng Tây Nam là vùng đất đai mênh mông của Châu Á.
2. Bốn quẻ Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải dựa vào qui ước tượng thiên nhiên mà diễn tả các chủ đề xã hội . Trong đó, quẻ Gia Nhân |:|:|| , cây củi ở trên lửa là cái bếp để nói về người chung sống trong nhà; quẻ Khuê ||:|:| , lửa ở trên đầm để nói về sự trái ý khác hướng của người chung sống ; quẻ Kiển ::|:|: , nước cao hơn núi để nói về tình trang hiểm trở tai họa; quẻ Giải :|:|:: , trên sấm dưới mưa, nói về sự giải trừ tai họa. Vòng tương tác của bốn quẻ này nối nhau theo bốn quan hệ đối tác tánh tướng như dưới đây.
3. Đối tác tướng giữa hai quẻ Gia Nhân |:|:|| và Khuê ||:|:|
Gọi hai quẻ là đối tướng nếu quái đồ của chúng quay 180 độ hay lật trên mặt phẳng thì chúng chồng khít lên nhau , chúng là hai mặt của một thực thể, mặt này ẩn thì mặt kia hiện, chúng đối tác nhau như hai mặt của một bàn tay. Theo nghĩa này thì chuyện "đồng đường khác ngõ", "đồng sáng dị mộng" chỉ là hai tướng trạng đối nhau của người trong nhà, nói rộng là của người sống trong xã hội.
Quần cư cộng sinh là nhu cầu của con người nhằm phòng chống tai họa do thiên nhiên và dã thú , nhưng một khi các tập thể người đã đủ sức mạnh thì lại nẩy sinh sự chống đối , tiêu diệt nhau giữa các nhóm người, giữa các bộ tộc, các quốc gia. Như vậy, xu hương kết đoàn và phân rẽ , hay giữa Gia Nhân và Khuê đã tồn tại từ thời sơ khai của con người.
Không một tổ chức xã hội nào có giá trị lý tưởng như gia đình bỡi vì:
a) Về mặt thế tục gia đình được bảo vệ bỡi thế quyền do luật hôn nhân qui định. Đồng thời về mặt tín ngưỡng, nó được bảo hộ do đức tin thực hiện qua phép thành hôn tự nguyện của đôi nam nữ.
b) Về mặt sinh học gia đình được bảo vệ bỡi nguồn thông tin lưu trử trong các genes di truyền. Hơn nữa, gia đình gồm chồng, vợ và con cái cho nên sự sống theo lẽ tự nhiên không bị đoạn diệt.
c) Về mặt đạo đức thì gia đình bao gồm ít nhất là hai đời cho nên thế hệ sau có điều kiện thực hiện hiếu đạo để hoàn thành giá trị làm người. Hiếu kính là quyền làm người mà Tạo hóa đã ban tặng cho con người.
Người trong nhà với các điều kiện thuận lợi như vậy, tại sao trong đó vẫn còn có sự phân rẽ, trái đường ngược hướng ? Liên hệ giữa Gia Nhân và Khuê giải thích như thế nào ? Thực ra, hiện tượng “ Đồng sàng dị mộng “ này có thể giải thích bỡi:
(1) Luật cứu cánh ( law of finality) , là nguyên tắc sinh học, theo đó hành vi của cá thể đáp ứng theo mục đích thuận lợi cho sự sống của nó. Các cá thể có mức tiến hóa càng cao thì mẫu đáp ứng theo cứu cánh càng khác biệt.
(2) Luật nhân quả (law of causality). Theo đó có thể dựa trên mẫu hành vi hiện tại của cá thể mà biết được hành vi mà cá thể ấy đã thực hiện trước đó và sau này. Xu hướng thực hiện mẫu hành vi cá biệt này thúc đẩy bỡi đà nghiệp lực ( impetus of karma power ). Có hai thứ , là biệt nghiệp (differentiated karma) riêng ở mỗi cá thể , và cộng nghiệp (general karma) chung cho cả cộng đồng hay quần thể đồng cư.
Như vậy, hiện tượng đồng thuyền khác bến, chung đường khác ngõ, đồng thuận đồng tình nhưng không đồng chí, là ý nghĩa đối tác tướng của hai quẻ Gia Nhân và Khuê.
4. Đối tác tánh giữa hai quẻ Khuê ||:|:| và Kiển ::|:|:
Đối chiếu quái đồ cho thấy quẻ Khuê ||:|:| chỉ có hào 1 dương là chính vị, năm hào trên thì tánh tướng bất đồng; ngược lại ở quẻ Kiển ::|:|: năm hào trên đều chính vị, chỉ có hào 1 âm là tánh tướng bất đồng. Sáu hào của mỗi quẻ đều lần lượt đối ứng tánh âm dương với nhau, ta gọi hai quẻ này là có quan hệ đối tánh. Nói cách khác, sự phân biệt trái khác và nỗi khốn khổ hoạn nạn là hai thực tại có bản tánh đối nhau. Quan hệ đối tánh này không phụ thuộc chuyển động trong không gian, nhưng tùy theo thời gian, khi các hào của chúng lần lượt biến tánh âm dương thì quái đồ của hai quẻ sẽ trùng nhau. Vậy, chúng không phải là một chuỗi vị trí (positions) hoặc là một chuỗi trạng thái (states) , nhưng là một chuỗi phẩm tính (qualities)khác nhau do sự biến dịch tánh âm dương của thực thể.
Về phả hệ biến dịch 16 đời thì Khuê là chính quái đời 5 của thuần Cấn đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Ly , tức là Khuê ở rất gần đấng sau Ly, cho nên sự “ Trái khác ” mà tăng tiến thì các cái bé nhỏ càng được phân biệt sáng rõ , Thoán truyện đã nói: “ Duyệt nhi lệ hồ minh..., thị dĩ tiểu sự cát. “, Ngược lại Kiển là chính quái đời 5 của thuần Đoài đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Khảm, tức là Kiển ở rất gần phía sau Khảm, cho nên gặp “Hiểm trở” mà cứ tiến mạnh, tiến nhanh tới trước thì tai họa sẽ chất chồng. Trong 6 hào của quẻ Kiển đã có tới 4 hào khuyên phải trở lại để được yên vui. Hơn nữa, ở quẻ Khuê ||:|:| từ hào 2 dương đến hào 6 dương là tượng hai quẻ Ly liền nhau chứa một quẻ Khảm ở giữa, có nghĩa là sự phân biệt trái khác tuy rằng mỗi lúc mỗi sáng tỏ tinh vi (Ly) nhưng hạch tâm của nó thực là nguy hiểm (Khảm)! Ngược lại, ở quẻ Kiển ::|:|: từ hào 2 âm đến hào 6 âm là tượng của hai quẻ Khảm liền nhau chứa một quẻ Ly ở giữa, có nghĩa là bên trong sự hiểm trở khó khăn (Khảm) là trí huệ thông sáng (Ly), cho nên đối mặt với cuộc đời hiểm trở rối ren người ta phải “quay đầu” - hồi tâm phản tỉnh, tìm gặp đại thiện trí thức bên trong soi đường chỉ lối vượt qua.
Tóm lại, quan hệ đối tánh giữa hai quẻ Khuê và Kiển cũng nói lên thân phận của con người nguyên thủy khi nó ăn phải trái cấm là trái “ Phân biệt trái khác ” (Khuê), và các khổ lụy (Kiển) khi nó bị đuổi ra khỏi Địa đàng. Đó cũng là ý nghĩa thân phận “lầm than của tri thức ”, và sự phục sinh hay sự thức tỉnh nằm chinh trong sự khổ hạnh.
5. Quan hệ đối tướng giữa hai quẻ Kiển ::|:|: và Giải :|:|::
Giải và Kiển là hai quẻ đối tướng, tức là Hiểm trở và Giải mở là hai bước của một tiến trình, như hai pha cuốn vào và xả ra của một cuộn dây. Giải là chính quái đời 3 của thuần Chấn đồng thời là trùng quái đời 9 của thuần Đoài, tức là Giải ở rất gần Chấn, vậy chủ yếu Giải mở phải là hành động, thay vì là ngôn thuyết. Giữa quẻ Kiển ::|:|: có tượng một quẻ Ly do ba hào chính vị tạo nên có nghĩa " Trong cái khó có cái khôn" : Cái khó của quẻ Kiển là ngoại quái Khảm, ló ra hay thấy được là quẻ Ly ở giữa, cái khôn là hồi tâm định tĩnh ở nội quái Cấn. Ở quẻ Giải :|:|:: cũng có một quẻ Ly, nhưng do 3 hào không chính vị tạo ra, cho nên ở quẻ Giải tuy rằng hành động (Chấn) là chinh nhưng tri hành đi đôi mới giải phóng thành công.
a) Về mặt thế tục gia đình được bảo vệ bỡi thế quyền do luật hôn nhân qui định. Đồng thời về mặt tín ngưỡng, nó được bảo hộ do đức tin thực hiện qua phép thành hôn tự nguyện của đôi nam nữ.
b) Về mặt sinh học gia đình được bảo vệ bỡi nguồn thông tin lưu trử trong các genes di truyền. Hơn nữa, gia đình gồm chồng, vợ và con cái cho nên sự sống theo lẽ tự nhiên không bị đoạn diệt.
c) Về mặt đạo đức thì gia đình bao gồm ít nhất là hai đời cho nên thế hệ sau có điều kiện thực hiện hiếu đạo để hoàn thành giá trị làm người. Hiếu kính là quyền làm người mà Tạo hóa đã ban tặng cho con người.
Người trong nhà với các điều kiện thuận lợi như vậy, tại sao trong đó vẫn còn có sự phân rẽ, trái đường ngược hướng ? Liên hệ giữa Gia Nhân và Khuê giải thích như thế nào ? Thực ra, hiện tượng “ Đồng sàng dị mộng “ này có thể giải thích bỡi:
(1) Luật cứu cánh ( law of finality) , là nguyên tắc sinh học, theo đó hành vi của cá thể đáp ứng theo mục đích thuận lợi cho sự sống của nó. Các cá thể có mức tiến hóa càng cao thì mẫu đáp ứng theo cứu cánh càng khác biệt.
(2) Luật nhân quả (law of causality). Theo đó có thể dựa trên mẫu hành vi hiện tại của cá thể mà biết được hành vi mà cá thể ấy đã thực hiện trước đó và sau này. Xu hướng thực hiện mẫu hành vi cá biệt này thúc đẩy bỡi đà nghiệp lực ( impetus of karma power ). Có hai thứ , là biệt nghiệp (differentiated karma) riêng ở mỗi cá thể , và cộng nghiệp (general karma) chung cho cả cộng đồng hay quần thể đồng cư.
Như vậy, hiện tượng đồng thuyền khác bến, chung đường khác ngõ, đồng thuận đồng tình nhưng không đồng chí, là ý nghĩa đối tác tướng của hai quẻ Gia Nhân và Khuê.
4. Đối tác tánh giữa hai quẻ Khuê ||:|:| và Kiển ::|:|:
Đối chiếu quái đồ cho thấy quẻ Khuê ||:|:| chỉ có hào 1 dương là chính vị, năm hào trên thì tánh tướng bất đồng; ngược lại ở quẻ Kiển ::|:|: năm hào trên đều chính vị, chỉ có hào 1 âm là tánh tướng bất đồng. Sáu hào của mỗi quẻ đều lần lượt đối ứng tánh âm dương với nhau, ta gọi hai quẻ này là có quan hệ đối tánh. Nói cách khác, sự phân biệt trái khác và nỗi khốn khổ hoạn nạn là hai thực tại có bản tánh đối nhau. Quan hệ đối tánh này không phụ thuộc chuyển động trong không gian, nhưng tùy theo thời gian, khi các hào của chúng lần lượt biến tánh âm dương thì quái đồ của hai quẻ sẽ trùng nhau. Vậy, chúng không phải là một chuỗi vị trí (positions) hoặc là một chuỗi trạng thái (states) , nhưng là một chuỗi phẩm tính (qualities)khác nhau do sự biến dịch tánh âm dương của thực thể.
Về phả hệ biến dịch 16 đời thì Khuê là chính quái đời 5 của thuần Cấn đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Ly , tức là Khuê ở rất gần đấng sau Ly, cho nên sự “ Trái khác ” mà tăng tiến thì các cái bé nhỏ càng được phân biệt sáng rõ , Thoán truyện đã nói: “ Duyệt nhi lệ hồ minh..., thị dĩ tiểu sự cát. “, Ngược lại Kiển là chính quái đời 5 của thuần Đoài đồng thời là trùng quái đời 15 của thuần Khảm, tức là Kiển ở rất gần phía sau Khảm, cho nên gặp “Hiểm trở” mà cứ tiến mạnh, tiến nhanh tới trước thì tai họa sẽ chất chồng. Trong 6 hào của quẻ Kiển đã có tới 4 hào khuyên phải trở lại để được yên vui. Hơn nữa, ở quẻ Khuê ||:|:| từ hào 2 dương đến hào 6 dương là tượng hai quẻ Ly liền nhau chứa một quẻ Khảm ở giữa, có nghĩa là sự phân biệt trái khác tuy rằng mỗi lúc mỗi sáng tỏ tinh vi (Ly) nhưng hạch tâm của nó thực là nguy hiểm (Khảm)! Ngược lại, ở quẻ Kiển ::|:|: từ hào 2 âm đến hào 6 âm là tượng của hai quẻ Khảm liền nhau chứa một quẻ Ly ở giữa, có nghĩa là bên trong sự hiểm trở khó khăn (Khảm) là trí huệ thông sáng (Ly), cho nên đối mặt với cuộc đời hiểm trở rối ren người ta phải “quay đầu” - hồi tâm phản tỉnh, tìm gặp đại thiện trí thức bên trong soi đường chỉ lối vượt qua.
Tóm lại, quan hệ đối tánh giữa hai quẻ Khuê và Kiển cũng nói lên thân phận của con người nguyên thủy khi nó ăn phải trái cấm là trái “ Phân biệt trái khác ” (Khuê), và các khổ lụy (Kiển) khi nó bị đuổi ra khỏi Địa đàng. Đó cũng là ý nghĩa thân phận “lầm than của tri thức ”, và sự phục sinh hay sự thức tỉnh nằm chinh trong sự khổ hạnh.
5. Quan hệ đối tướng giữa hai quẻ Kiển ::|:|: và Giải :|:|::
Giải và Kiển là hai quẻ đối tướng, tức là Hiểm trở và Giải mở là hai bước của một tiến trình, như hai pha cuốn vào và xả ra của một cuộn dây. Giải là chính quái đời 3 của thuần Chấn đồng thời là trùng quái đời 9 của thuần Đoài, tức là Giải ở rất gần Chấn, vậy chủ yếu Giải mở phải là hành động, thay vì là ngôn thuyết. Giữa quẻ Kiển ::|:|: có tượng một quẻ Ly do ba hào chính vị tạo nên có nghĩa " Trong cái khó có cái khôn" : Cái khó của quẻ Kiển là ngoại quái Khảm, ló ra hay thấy được là quẻ Ly ở giữa, cái khôn là hồi tâm định tĩnh ở nội quái Cấn. Ở quẻ Giải :|:|:: cũng có một quẻ Ly, nhưng do 3 hào không chính vị tạo ra, cho nên ở quẻ Giải tuy rằng hành động (Chấn) là chinh nhưng tri hành đi đôi mới giải phóng thành công.
6. Bây giờ đối chiếu hai quẻ đối tướng Kiển và Giải với cặp quẻ đối tướng
Mông :|:::| và Truân |:::|: sẽ thấy:
(1) Quái đồ của hai quẻ Kiển ::|:|: và Mông :|:::| là hoán vị lẫn nhau. Ở quẻ Kiển ::|:|: nước trên núi dưới, là chỉ cho lũ lụt thủy tai, như truyền thuyết Sơn tinh-Thủy tinh của Việt Nam . Ở quẻ Mông :|:::| thì nước dưới núi trên , chỉ cho thời mông muội sơ khai, khi sự sống vừa mới chuyền từ môi trường nước lên cạn, như trẻ sơ sinh vừa ra khởi lòng mẹ. Về mặt giáo dục thì Đại tượng ở quẻ Kiển khuyên nên “Phản thân tu đức ” , vì nước mà ở cao hơn núi là trái với tự tánh của nước ưa ở thấp ; còn ở quẻ Mông thì khuyên nên “ Quả hạnh tu đức ”, vì nước ở thấp hơn núi là đức hạnh tự nhiên. Vậy thì, trong hiểm trở thì nên dùng trí mà lập đức; trong giáo dục thì nên dùng đức để khai trí.
(2) Quái đồ của hai quẻ Giải :|:|:: và Truân |:::|: là hoán vị của nhau. Đại tượng khuyên ở quẻ Giải :|:|:: - trong hiểm ngoài động - là nên “Xá quá hựu tội.” , tức là giải bỏ cái gì không tốt bằng hành động bên ngoài, còn ở quẻ Truân |:::|: - trong động ngoài hiểm- thì “Dĩ kinh luân.” , tức là phải sắp xếp giải quyêt vấn đề bằng nội lực bên trong .
Tuy nhiên, , về trạng huống thì Kiển và Truân rất gần nhau, đó là sự khốn khổ, gian truân , trên bảng phả hệ thì cả hai quẻ này đều chỉ cách thuần Khảm một đời. Và về giáo dục thì Giải và Mông gần nhau, theo nghĩa Giải là hành động giải mở sự trói buộc vô minh, và Mông là khai phóng tình trạng sơ khai mông muội.
Trở lại quan hệ giữa Kiển và Giải. Ở quẻ Kiển , hào 6 âm cuối quẻ không biến tác gì được nữa, nên quay lại gặp hào 5 , nếu nó biến tánh từ dương sang âm thì Kiển ::|:|: sẽ thành Khiêm ::|::: .Nhờ đó, chẳng những tất cả kiển nạn được giải trừ mà lại còn có công lớn. Bỡi vì, như Thoán truyện quẻ Khiêm nói: " Người tài đức (Cấn) mà chịu khiêm nhu ẩn mình dưới thấp (Khôn) thì chẳng những được mọi người ưa chuộng mà đến cả trời đất, quỉ thần đều hộ trì giúp đỡ." Đó cũng là ý nghĩa của hào từ 6 âm: “...Lợi kiến đại nhân .” , và chinh hào 5 dương của quẻ Kiển lại là hạch tâm của việc giải trừ khổ nạn.
7. Đối tác tánh giữa hai quẻ Giải :|:|:: và Gia Nhân |:|:||
Trên bảng phả hệ quẻ Giải cách thuần Chấn chỉ một đời và Gia Nhân cách thuần Tốn cũng chỉ một đời, Vậy, nếu Giải là hành động(Chấn) giải quyết vấn đề, giải trừ khổ nạn thì Gia Nhân là đức tánh tốn thuận (Tốn) của người sống trong một nhà,
Quái đồ Gia Nhân |:|:||, gió , cây bên trên lửa là tượng của bếp lửa đang cháy, vừa áp ấm vừa sáng tỏ. Đó là cảnh gia đình bên trong là tình thương ấm áp và trí huệ sáng suốt (Ly), bên ngoài hành vi ứng xử là khiêm tốn, thuận hòa (Tốn).
Gia đình là đơn vị căn bản, là tế bào của xã hội . Cấu trúc của nó bền vững theo luật di truyền và được bảo vệ theo luật xã hội. Nó có chức năng giáo dục lý tưởng bỡi nó có: (1) Tính nhân bản vì người trong nhà được coi là giá trị cao quí nhất, , (2) Tinh dân tộc, vì nó lưu trử và truyền tải được các thông tin của hệ di truyền chủng tộc ,(3) Tính khai phóng. nó tiếp nhận, nuôi dưỡng và phát triển con người từ thời sơ khai mông muội cho đến lớn khôn .
Con người đồng cư và cộng sinh với mẫu sống tốt nhất có thể đạt đến như thể
“ Người trong nhà” - Trong đó con người có thể đồng tình đồng thuận, đồng cam cộng khổ, nhưng không thể là đồng chí, bỡi vì sự sống có cứu cánh, và con người là hữu thể tự do. Cá thể càng tiến hóa thì cá biệt tính càng phức tạp. Đó chính là căn cội của hiện tượng “Đồng qui nhi thù đồ”, chung thuyền mà khác bến nói ở quẻ Khuê. Nếu trái khác là đối tác để cùng xây dựng giá trị sống thì đó là phước hạnh; ngược lại trái khác để đối đầu tiêu diệt nhau thì đó là Kiển nạn, tai họa.
Sinh vật kể cả con người là trong vòng sinh-tử, cho nên phước hạnh và lầm than là thuộc tánh của cuộc sống, không do ai ban thưởng, cũng không do ai trừng phạt. “Họa phúc vô môn duy ngã tự triệu. “, phúc đức hay tai hoạ tự nó không có cửa, chỉ do ta mở cửa mời nó đến mà thôi. Đó là ý nghĩa của quẻ Giải. Tự trong phúc đức đã có tai họa là ý nghĩa quan hệ của Gia Nhân và Khuê; tự trong tai họa đã có phúc đức là ý nghĩa quan hệ của Kiển và Giải.
Tóm lại, nếu cái chìa khóa của Gia Nhân là Từ bi tâm, thì của Khuê và Kiển là Trí huệ tâm, và của Giải là Dũng mãnh tâm, trong đó Từ bi tâm là tri hành hợp nhất, cho nên bất cứ ngôn thuyết và hành động dẫu hay dẫu giỏi đến đâu mà thiếu lòng từ bi, bác ái đều là vô nghĩa và không có giá trị.
Mây mù tan đi thì mặt trời tự chiếu sáng , bỏ ác tức là làm thiện, giải trừ tai họa thì phúc lạc hiện ra, cho nên tiếp sau quẻ Giải là quẻ Ích, mở ra một vòng biến dịch do bốn quẻ Ích-Tổn-Hàm-Hằng sẽ nói đến trong kỳ 27.
Phú Yên, Bính Thân – 2016
________________________
Đàm Khánh Hỷ
(1) Quái đồ của hai quẻ Kiển ::|:|: và Mông :|:::| là hoán vị lẫn nhau. Ở quẻ Kiển ::|:|: nước trên núi dưới, là chỉ cho lũ lụt thủy tai, như truyền thuyết Sơn tinh-Thủy tinh của Việt Nam . Ở quẻ Mông :|:::| thì nước dưới núi trên , chỉ cho thời mông muội sơ khai, khi sự sống vừa mới chuyền từ môi trường nước lên cạn, như trẻ sơ sinh vừa ra khởi lòng mẹ. Về mặt giáo dục thì Đại tượng ở quẻ Kiển khuyên nên “Phản thân tu đức ” , vì nước mà ở cao hơn núi là trái với tự tánh của nước ưa ở thấp ; còn ở quẻ Mông thì khuyên nên “ Quả hạnh tu đức ”, vì nước ở thấp hơn núi là đức hạnh tự nhiên. Vậy thì, trong hiểm trở thì nên dùng trí mà lập đức; trong giáo dục thì nên dùng đức để khai trí.
(2) Quái đồ của hai quẻ Giải :|:|:: và Truân |:::|: là hoán vị của nhau. Đại tượng khuyên ở quẻ Giải :|:|:: - trong hiểm ngoài động - là nên “Xá quá hựu tội.” , tức là giải bỏ cái gì không tốt bằng hành động bên ngoài, còn ở quẻ Truân |:::|: - trong động ngoài hiểm- thì “Dĩ kinh luân.” , tức là phải sắp xếp giải quyêt vấn đề bằng nội lực bên trong .
Tuy nhiên, , về trạng huống thì Kiển và Truân rất gần nhau, đó là sự khốn khổ, gian truân , trên bảng phả hệ thì cả hai quẻ này đều chỉ cách thuần Khảm một đời. Và về giáo dục thì Giải và Mông gần nhau, theo nghĩa Giải là hành động giải mở sự trói buộc vô minh, và Mông là khai phóng tình trạng sơ khai mông muội.
Trở lại quan hệ giữa Kiển và Giải. Ở quẻ Kiển , hào 6 âm cuối quẻ không biến tác gì được nữa, nên quay lại gặp hào 5 , nếu nó biến tánh từ dương sang âm thì Kiển ::|:|: sẽ thành Khiêm ::|::: .Nhờ đó, chẳng những tất cả kiển nạn được giải trừ mà lại còn có công lớn. Bỡi vì, như Thoán truyện quẻ Khiêm nói: " Người tài đức (Cấn) mà chịu khiêm nhu ẩn mình dưới thấp (Khôn) thì chẳng những được mọi người ưa chuộng mà đến cả trời đất, quỉ thần đều hộ trì giúp đỡ." Đó cũng là ý nghĩa của hào từ 6 âm: “...Lợi kiến đại nhân .” , và chinh hào 5 dương của quẻ Kiển lại là hạch tâm của việc giải trừ khổ nạn.
7. Đối tác tánh giữa hai quẻ Giải :|:|:: và Gia Nhân |:|:||
Trên bảng phả hệ quẻ Giải cách thuần Chấn chỉ một đời và Gia Nhân cách thuần Tốn cũng chỉ một đời, Vậy, nếu Giải là hành động(Chấn) giải quyết vấn đề, giải trừ khổ nạn thì Gia Nhân là đức tánh tốn thuận (Tốn) của người sống trong một nhà,
Quái đồ Gia Nhân |:|:||, gió , cây bên trên lửa là tượng của bếp lửa đang cháy, vừa áp ấm vừa sáng tỏ. Đó là cảnh gia đình bên trong là tình thương ấm áp và trí huệ sáng suốt (Ly), bên ngoài hành vi ứng xử là khiêm tốn, thuận hòa (Tốn).
Gia đình là đơn vị căn bản, là tế bào của xã hội . Cấu trúc của nó bền vững theo luật di truyền và được bảo vệ theo luật xã hội. Nó có chức năng giáo dục lý tưởng bỡi nó có: (1) Tính nhân bản vì người trong nhà được coi là giá trị cao quí nhất, , (2) Tinh dân tộc, vì nó lưu trử và truyền tải được các thông tin của hệ di truyền chủng tộc ,(3) Tính khai phóng. nó tiếp nhận, nuôi dưỡng và phát triển con người từ thời sơ khai mông muội cho đến lớn khôn .
Con người đồng cư và cộng sinh với mẫu sống tốt nhất có thể đạt đến như thể
“ Người trong nhà” - Trong đó con người có thể đồng tình đồng thuận, đồng cam cộng khổ, nhưng không thể là đồng chí, bỡi vì sự sống có cứu cánh, và con người là hữu thể tự do. Cá thể càng tiến hóa thì cá biệt tính càng phức tạp. Đó chính là căn cội của hiện tượng “Đồng qui nhi thù đồ”, chung thuyền mà khác bến nói ở quẻ Khuê. Nếu trái khác là đối tác để cùng xây dựng giá trị sống thì đó là phước hạnh; ngược lại trái khác để đối đầu tiêu diệt nhau thì đó là Kiển nạn, tai họa.
Sinh vật kể cả con người là trong vòng sinh-tử, cho nên phước hạnh và lầm than là thuộc tánh của cuộc sống, không do ai ban thưởng, cũng không do ai trừng phạt. “Họa phúc vô môn duy ngã tự triệu. “, phúc đức hay tai hoạ tự nó không có cửa, chỉ do ta mở cửa mời nó đến mà thôi. Đó là ý nghĩa của quẻ Giải. Tự trong phúc đức đã có tai họa là ý nghĩa quan hệ của Gia Nhân và Khuê; tự trong tai họa đã có phúc đức là ý nghĩa quan hệ của Kiển và Giải.
Tóm lại, nếu cái chìa khóa của Gia Nhân là Từ bi tâm, thì của Khuê và Kiển là Trí huệ tâm, và của Giải là Dũng mãnh tâm, trong đó Từ bi tâm là tri hành hợp nhất, cho nên bất cứ ngôn thuyết và hành động dẫu hay dẫu giỏi đến đâu mà thiếu lòng từ bi, bác ái đều là vô nghĩa và không có giá trị.
Mây mù tan đi thì mặt trời tự chiếu sáng , bỏ ác tức là làm thiện, giải trừ tai họa thì phúc lạc hiện ra, cho nên tiếp sau quẻ Giải là quẻ Ích, mở ra một vòng biến dịch do bốn quẻ Ích-Tổn-Hàm-Hằng sẽ nói đến trong kỳ 27.
Phú Yên, Bính Thân – 2016
________________________
Đàm Khánh Hỷ
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)






