Kỳ 20
Nhóm 7

( Nước - Lửa: fr. Google )
KHẢM - LY
Mở Đầu
Quẻ Khảm
Nội dụng
Ý chính
Quẻ Ly
Nội dung
Ý chính
Kết Luận
Mở Đầu
Bốn quẻ Kiền, Khôn, Khảm, Ly của bát quái là căn bản trong cấu trúc và vận hành của 64 quẻ Dịch. Trong đó Kiền, Khôn coi như cửa ra vào dương, âm, và Khảm, Ly là nguyên động lực hay năng lượng vận hành. Kiền liên kết với Khảm, Ly l tạo thành 4 quẻ Nhu, Tụng, Đại Hữu, Đồng Nhân; Khôn liên kết với Khảm, Ly tạo thành Tỉ, Sư, Tấn, Minh Di. Theo sự biến đổi bản chất âm dương của các hào thì 4 quẻ Nhu, Tụng, Minh Di, Tấn gọi là quẻ Du hồn, và 4 quẻ Tỉ, Sư, Đồng Nhân, Đại Hữu là quẻ Qui hồn của Kiền, Khôn. Ý nghĩa của Du hồn và Qui hồn đã nói ở 18 và 19.
Trong kỳ 20 này sẽ tìm hiểu cấu trúc và vai trò của hai quẻ Khảm, Ly.
Từ Tiên thiên đến Hậu thiên đồ phương vị của Kiền, Khôn, Khảm, Ly đã bị thay đổi và đây chính là vấn đề phức tạp liên hệ đến giá trị phẩm tính và đạo đức xã hội mà các nhà nghiên cứu kinh Dịch nói đến khá nhiều . Trên Tiên thiên đồ thì Kiền-Khôn, Khảm-Ly ở chính vị Nam-Bắc, Tây-Đông.Tiên thiên (priori) là lý tưởng tốt đẹp ban đầu , chưa có sự can dự của xã hội con người. Trời, đất,nước, lửa là khí dương, âm và nguồn năng lượng của vũ trụ còn ở chính vị giữ thể cân bằng ổn định thường đều. Trên Hậu thiên đồ thì Kiền-Khôn đã mất chính vị, đến ở bàng phương Tây Bắc và Tây Nam. Bốn chính phương Bắc - Nam, Đông –Tây bây giờ là 4 quẻ Khảm-Ly, Chấn-Đoài. Hậu thiên (posteriori) là thời đã hình thành sự sống với sự can dự của xã hội loài người. Các yếu tố quan trọng hàng đầu bây giờ là nước, lửa, cây xanh và kim loại tương tác tạo nên chuỗi sinh diệt tuần hoàn.
Các hiện tương ở Hậu thiên thời xuất hiện về sau đương nhiên phải cách xa Thái cực hơn Tiên thiên thời . Nghĩa là nếu phối hợp Tiên thiên và Hậu thiên Bát quái để có các trùng quái tại bốn hướng Nam-Bắc, Tây-Đông thì ngoại quái sẽ nằm trên Hậu thiên, và nội quái ở trên Tiên thiên đồ. Và, 4 trùng quái chính phương này là Nam Đại Hữu ||||:| , Bắc Tỉ ::::|: , Tây Khốn :|:||: , Đông |:||:: Phong. Trong 4 quẻ này thì Tỉ và Đại Hữu như đã nói là quẻ Qui hồn của Khôn và Kiền. Như vậy Đại Hữu và Tỉ chính là cầu nối giữa hai thời Tiên thiên và Hậu thiên qua ngả Kiền-Khôn, Khảm-Ly.
Hai quẻ Kiền Khôn là cửa ra vào âm dương đã trình bày trong nhóm 1, dưới đây chúng ta sẽ tìm hiểu bản chất và vai trò của hai quẻ Khảm, Ly được coi như cỗ xe chuyển tải trên lộ trình sinh tử tuần hoàn để đưa con người và các chủng hữu tình trở về cội nguồn thiện hảo uyên nguyên của nó.
)()(
21. KHẢM
Nội Dung:

I. Quái từ:
習 坎 : 有 孚 , 維 心 亨 , 行 有 尚 .
II.Thoán :
1. 彖 曰 : 習 坎 , 重 險 也 .
2. 水 流 而 不 盈 , 行 險 而 不 失 其 信 .
3. 維 心 亨 . 乃 以 剛 中 也 . 行 有 尚. 往 有 功 也 .
4. 天 險 不 可 升 也 . 地 險 山 川, 丘 陵 也 . 王 公 設 險 以 守 其 國 .
坎 之 時 用 大 矣 哉 .
II. Đại Tượng:
象 曰 : 水 洊 至 , 習 坎 . 君 子 以 常 德 行 , 習 教 事 .
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Tập Khảm: Hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng.” ( Hai lần nước: có niềm tin, chỉ trong lòng hanh thông, tiến đi được quí chuộng. )
AII. Thoán truyện:
Thoán viết.
1.”Tập Khảm, trùng hiểm dã.” ( Lời thoán: Hai lần khảm là hai lớp hiểm trở vậy,)
2. “Thủy lưu nhi bất doanh, hành hiểm nhi bất thất kỳ tín. “ ( Nước chảy mãi mà không đầy, đi vào chỗ hiểm mà không mất niềm tin.)
3. “ Duy tâm hanh, nãi dĩ cương trung dã. Hành hữu thượng, vãng hữu công dã.” ( Chỉ trong lòng hanh thông bỡi cứng mạnh lại đắc trung. Tiến đi thì được quý chuộng vì đi thì có công.)
4. “ Thiên hiểm bất khả thăng dã. Địa hiểm sơn xuyên, khưu lăng dã. Vương công thiết hiểm dĩ thủ kỳ quốc. Hiểm chi thời dụng đại hĩ tai. “ ( Trời cao hiểm trở không thể lên được. Đất hiểm trở có núi sông, gò đống. Vua quan tạo lập chỗ hiểm trở để giữ nước. Thời công dụng của hiểm trở rất lớn.)
Đại tượng truyện:
Tượng viết:
“Thủy tấn chí. Tập Khảm, quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự.” ( Lời tượng: Nước chảy đến hai lần, là hai lớp hiểm trở. Người quân tử coi đó mà luôn thực hiện đức hạnh, tu tập không ngừng. [Nước luôn chảy để hiện thực mục đích của nó, không vì bị ngăn chặn hiểm trở mà dừng lại. Gặp chỗ cao cản lại tự nó né tránh để đi; gặp chỗ thấp nó làm đầy chỗ đó rồi mới chảy đến chỗ khác.] )
B. Hào:
I. Hào từ:
1. 初 六: 習 坎 , 入 于 坎 窟 , 凶 .
2. 九 二 : 坎 有 險 , 求 小 得 .
3. 六 三 : 來 之 坎 坎 , 險 且 枕 , 入 于 坎 窟 , 勿 用 .
4.六 四 : 樽 酒 簋 貳 , 用 缶 , 納 約 自 牖 , 終 無 咎 .
5.九 五 : 坎 不 盈, 祗 既 平 無 咎 .
6. 上 六 : 係 用 徽 纆, 置 于 叢 棘 , 三 歲 不 得 , 凶
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 習 坎, 入 坎 , 失 道, 凶 也 .
2. 象 曰 : 求 小 得 . 未 出 中 也 .
3. 象 曰 : 來 之 坎 坎 , 終 無 功 也 .
4. 象 曰 : 樽 酒 簋 貳 剛 柔 際 也 .
5. 象 曰 : 坎 不 盈 , 中 未 大 也 .
6. 象 曰 : 上 六 失 道 , 凶 三 歲 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1.” Sơ Lục: Tập khảm, nhập vu khảm lãm, hung “ ( Hào 1 âm: Hai lần hiểm, sụp vào hố sâu,
B. Hào:
I. Hào từ:
1.” Sơ Lục: Tập khảm, nhập vu khảm lãm, hung “ ( Hào 1 âm: Hai lần hiểm, sụp vào hố sâu,
xấu. )
2. “Cửu nhị: Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc. “ ( Hào 2 dương: Ở chỗ hiểm, cầu việc nhỏ thì được.)
3. “ Lục tam: Lai chi khảm khảm, hiểm thả chẩm, nhập vu khảm lạm, vật dụng.” (Hào 3 âm : Tới lui đều hãm hiểm , trước mặt hiểm, sau lưng dựa vào hiểm, càng rơi sâu vào chỗ hiểm, chớ nên dùng. )
4. “Lục tứ: Tôn tửu quĩ, nhị dụng phẫu, nạp ước tự dũ, chung vô cữu.” ( Hào 4 âm: Rượu một chén, cơm một giỏ, đồ ăn thêm dùng cái vò, giao ước đưa qua cửa sổ, sau cùng không lỗi.)
5. ” Cửu ngũ: Khảm bất doanh. Kỳ ký bình. Vô cữu.” ( Nước chảy không làm đầy, chỉ bằng ngang đáy, không lỗi.)
6. Thượng Lục: Hệ dụng huy mặc, trí vu tùng cức, tam tuế bất đắc, hung.” ( Hào 6 âm: Bị trói bằng dây to, lại nhốt vào bụi gai, ba năm chẳng được việc gì, xấu.)
BII. Tiểu tượng truyện:
2. “Cửu nhị: Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc. “ ( Hào 2 dương: Ở chỗ hiểm, cầu việc nhỏ thì được.)
3. “ Lục tam: Lai chi khảm khảm, hiểm thả chẩm, nhập vu khảm lạm, vật dụng.” (Hào 3 âm : Tới lui đều hãm hiểm , trước mặt hiểm, sau lưng dựa vào hiểm, càng rơi sâu vào chỗ hiểm, chớ nên dùng. )
4. “Lục tứ: Tôn tửu quĩ, nhị dụng phẫu, nạp ước tự dũ, chung vô cữu.” ( Hào 4 âm: Rượu một chén, cơm một giỏ, đồ ăn thêm dùng cái vò, giao ước đưa qua cửa sổ, sau cùng không lỗi.)
5. ” Cửu ngũ: Khảm bất doanh. Kỳ ký bình. Vô cữu.” ( Nước chảy không làm đầy, chỉ bằng ngang đáy, không lỗi.)
6. Thượng Lục: Hệ dụng huy mặc, trí vu tùng cức, tam tuế bất đắc, hung.” ( Hào 6 âm: Bị trói bằng dây to, lại nhốt vào bụi gai, ba năm chẳng được việc gì, xấu.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “ Tượng viết: Tập khảm, nhập khảm, thất đạo hung dã.” ( Lời tượng: Hai lần hiểm, đi vào chỗ hiểm vì sai đường, xấu.[ Ban đầu gặp nguy hiểm nếu không né tránh ngay, sẽ lạc đường đi sâu vào nguy hiểm sinh ra xấu ác.])
2. “ Tượng viết: Cầu tiểu đắc, vị xuất trung dã.” ( Lời tượng: Mong cầu việc nhỏ thì được là vì chưa ra khỏi đạo trung. [Hào 2 dương tuy đắc trung vị nhưng giữa lúc gặp hiểm không làm được đại sự. Giống như nước gặp vật cản lúc đầu nó chỉ rò rỉ,nhỏ giọt, về sau nó mới thành dòng chảy lớn.])
3. “Tượng viết: Lai chi khảm khảm, chung vô công dã.” ( Lời tượng: Tới lui bị hãm hiểm là cuối cùng chẳng nên công gì cả. [Hào 3 âm ở ngôi dương, trên nó hào 6 hào 4 đều âm, lại trong thời hãm hiểm. Trong trạng huống này không nên manh động tiến, thoái mà phải yên lặng chờ đợi.])
4. “ Tượng viết: Tôn tửu quĩ nhị, cương nhu tế dã.” ( Lời tượng: Dâng chén rượu, dâng giỏ cơm, dâng lần thêm lần hai là cương (hào 5 dương) nhu thích ứng nhau vậy. Hào 4 âm đắc vị, không tài năng chỉ chủ yếu là lòng thành. Nhưng trong trong thời hiểm trở mọi lễ tỏ lòng thành rất đơn giản. Giao ước đưa qua cửa sổ là cách đơn giản để ánh sáng vào buồng tối như cách giúp người đang bị hiểm nạn.])
5. “ Tượng viết: Khảm bất doanh, trung vị đại dã.” (Lời tượng: Nước chảy không làm đầy, là đạo trung chưa lớn vậy. [Hào 5 dương chính vị đắc trung, nhưng ở thời hãm hiểm mục đích chính là thoát khỏi hiểm nạn mà thôi. Giống như nước không làm đầy chỗ cao nhưng nó né tránh tìm chỗ thấp để thoát khỏi chướng ngại.])
6. “ Tượng viết: Thượng lục thất đạo, hung tam tuế.” ( Lời tượng: Hào 6 âm bị mất đường lối nên bị xấu ba năm. [Hào 6 âm ở cao nhất thời nguy hiểm như kẻ bị lạc mất đường sa vào điều ác như bị nhốt trong bụi gai, ba năm sau mới ra khỏi.])
Ý chung:
2. “ Tượng viết: Cầu tiểu đắc, vị xuất trung dã.” ( Lời tượng: Mong cầu việc nhỏ thì được là vì chưa ra khỏi đạo trung. [Hào 2 dương tuy đắc trung vị nhưng giữa lúc gặp hiểm không làm được đại sự. Giống như nước gặp vật cản lúc đầu nó chỉ rò rỉ,nhỏ giọt, về sau nó mới thành dòng chảy lớn.])
3. “Tượng viết: Lai chi khảm khảm, chung vô công dã.” ( Lời tượng: Tới lui bị hãm hiểm là cuối cùng chẳng nên công gì cả. [Hào 3 âm ở ngôi dương, trên nó hào 6 hào 4 đều âm, lại trong thời hãm hiểm. Trong trạng huống này không nên manh động tiến, thoái mà phải yên lặng chờ đợi.])
4. “ Tượng viết: Tôn tửu quĩ nhị, cương nhu tế dã.” ( Lời tượng: Dâng chén rượu, dâng giỏ cơm, dâng lần thêm lần hai là cương (hào 5 dương) nhu thích ứng nhau vậy. Hào 4 âm đắc vị, không tài năng chỉ chủ yếu là lòng thành. Nhưng trong trong thời hiểm trở mọi lễ tỏ lòng thành rất đơn giản. Giao ước đưa qua cửa sổ là cách đơn giản để ánh sáng vào buồng tối như cách giúp người đang bị hiểm nạn.])
5. “ Tượng viết: Khảm bất doanh, trung vị đại dã.” (Lời tượng: Nước chảy không làm đầy, là đạo trung chưa lớn vậy. [Hào 5 dương chính vị đắc trung, nhưng ở thời hãm hiểm mục đích chính là thoát khỏi hiểm nạn mà thôi. Giống như nước không làm đầy chỗ cao nhưng nó né tránh tìm chỗ thấp để thoát khỏi chướng ngại.])
6. “ Tượng viết: Thượng lục thất đạo, hung tam tuế.” ( Lời tượng: Hào 6 âm bị mất đường lối nên bị xấu ba năm. [Hào 6 âm ở cao nhất thời nguy hiểm như kẻ bị lạc mất đường sa vào điều ác như bị nhốt trong bụi gai, ba năm sau mới ra khỏi.])
Ý chung:
Khảm, theo Tự quái truyện là quẻ thứ 29 ở Thượng kinh, nhưng xét theo quan hệ đầu mối giữa hai nhóm Kiền-Không và Khảm-Ly thì bát thuần Khảm là quẻ thứ 21 được tìm hiểu ở đây. Nội quái ngoại quái đều Khảm là tượng hai lớp nước vây hãm , ý tượng chỉ cho tình thế trùng trùng khó khăn nguy hiểm.
Quái đồ Khảm, một vạch dương nằm giữa hai vạch âm chỉ sự liền lạc không thể phân chia nằm bên trong tạo nên dòng bất khả đoạn diệt. Vì vậy trong mọi hoàn cảnh tình huống nước không bao giờ co cụm đứng yên. Vạch dương này cũng chỉ cho bản chất tình thương là sự hiệp nhất vô ngại. Chiều hiện thực của tình thương cũng giống như như nước, là từ cao xuống thấp:
Quái đồ Khảm, một vạch dương nằm giữa hai vạch âm chỉ sự liền lạc không thể phân chia nằm bên trong tạo nên dòng bất khả đoạn diệt. Vì vậy trong mọi hoàn cảnh tình huống nước không bao giờ co cụm đứng yên. Vạch dương này cũng chỉ cho bản chất tình thương là sự hiệp nhất vô ngại. Chiều hiện thực của tình thương cũng giống như như nước, là từ cao xuống thấp:
“ Tình thương như nước chảy xuôi,
Từ cao xuống thấp muôn loài như nhau.”
Hữu tình thuộc chủng động vật có sự sống, được nước nuôi dưỡng, và có khả năng chuyển động tự thân là tính của nước. Thực vật cũng có sự sống và được nước nuôi dưỡng,nhưng chúng không có khả năng chuyển động tự thân như động vật nên không thuộc chủng hữu tình, vì có sự sống nên chúng có khả năng cảm xạ (sensibility reflex) mà thôi.
Chú giải thoán, tượng dựa trên bản chất và vị trí các hào giải thích ý nghĩa các trường hợp bị hiểm hãm như sau:
Hào 1 âm: Cái tốt ít khi trở lại, nhưng cái xấu không đến một lần . “Phước bất trùng lai, hoạ vô đơn chí.” Vì vậy không giải bỏ khó khăn trở ngại lúc đầu thì trở ngại sẽ nhân lên.
Hào 2 dương: Đang giữa lúc nguy hiểm dẫu có chính đáng cũng chỉ thành công ở việc nhỏ như nước bị chặn chỉ rò rỉ để tìm lối thoát.
Hào 3 âm: Trong lúc nguy hiểm không còn bám víu vào đâu được thì tới lui đều là nguy hiểm, nên tĩnh thời lặng yên tại chỗ, tình thế tự chuyển biến.
Hào 4 âm: Trong thời khó khăn nguy hiểm chủ yếu giữ lấy lòng thành, không chấp vào nghi thức, phải thuận theo hoàn cảnh như nước né tránh chỗ cao và băng qua chỗ thấp.
Hào 5 dương: Trong thời hãm hiểm khó khăn dẫu cho có thế lực vững mạnh chính đáng cũng phải tập trung vào việc thoát hiểm mà thôi , giống như nước tuy ở trên nguồn có độ cao hàng ngàn mét nhưng khi chảy xuống không bao giờ làm đầy một cái hồ chỉ cao 1 mét nếu dưới đày hồ có một lối thoát.
Hào 6 âm: Cuối thời khó khăn nguy hiểm nếu đánh mất đường hướng vẫn bị ách tắt trong thời gian lâu mới giải được.
Tóm lại, Khảm với một hào dương nằm giữa hai hào âm là hình tượng chỉ cho dòng nước liền lạc chảy mãi, Ý tượngKhảm chỉ cho sự khó khăn nguy hiểm hay tình trạng có vấn đề, bỡi một yếu tố dương nằm giữa hai yếu tố âm hay là trong thực mà ngoài hư, là hành độngbị cản trở . Quẻ thuần Khảm là hai lần nước hay trùng trùng khó khăn nguy hiểm.
Hai nguồn năng lượng phong phú và cần thiết nhất cho sự sống trên trái đất là nước và lửa. Hai thứ này thiên nhiên ban tặng cho loài người. Nước không những nuôi dưỡng sự sống nó còn giúp cho chúng ta bài học quý giá về tình thương, về các đức tính cần cho sự giải trừ hiểm trở chướng ngại của cuộc sống. Liên hệ giữa nước và lửa, giữa khó khăn nguy hiểm và tình thương trí tuệ là như thế nào? Để làm rõ chúng ta thử tìm hiểu ý nghĩa quẻ Ly là đối tánh (opposite nature) của quẻ Khảm dưới đây.
)()(
Từ cao xuống thấp muôn loài như nhau.”
Hữu tình thuộc chủng động vật có sự sống, được nước nuôi dưỡng, và có khả năng chuyển động tự thân là tính của nước. Thực vật cũng có sự sống và được nước nuôi dưỡng,nhưng chúng không có khả năng chuyển động tự thân như động vật nên không thuộc chủng hữu tình, vì có sự sống nên chúng có khả năng cảm xạ (sensibility reflex) mà thôi.
Chú giải thoán, tượng dựa trên bản chất và vị trí các hào giải thích ý nghĩa các trường hợp bị hiểm hãm như sau:
Hào 1 âm: Cái tốt ít khi trở lại, nhưng cái xấu không đến một lần . “Phước bất trùng lai, hoạ vô đơn chí.” Vì vậy không giải bỏ khó khăn trở ngại lúc đầu thì trở ngại sẽ nhân lên.
Hào 2 dương: Đang giữa lúc nguy hiểm dẫu có chính đáng cũng chỉ thành công ở việc nhỏ như nước bị chặn chỉ rò rỉ để tìm lối thoát.
Hào 3 âm: Trong lúc nguy hiểm không còn bám víu vào đâu được thì tới lui đều là nguy hiểm, nên tĩnh thời lặng yên tại chỗ, tình thế tự chuyển biến.
Hào 4 âm: Trong thời khó khăn nguy hiểm chủ yếu giữ lấy lòng thành, không chấp vào nghi thức, phải thuận theo hoàn cảnh như nước né tránh chỗ cao và băng qua chỗ thấp.
Hào 5 dương: Trong thời hãm hiểm khó khăn dẫu cho có thế lực vững mạnh chính đáng cũng phải tập trung vào việc thoát hiểm mà thôi , giống như nước tuy ở trên nguồn có độ cao hàng ngàn mét nhưng khi chảy xuống không bao giờ làm đầy một cái hồ chỉ cao 1 mét nếu dưới đày hồ có một lối thoát.
Hào 6 âm: Cuối thời khó khăn nguy hiểm nếu đánh mất đường hướng vẫn bị ách tắt trong thời gian lâu mới giải được.
Tóm lại, Khảm với một hào dương nằm giữa hai hào âm là hình tượng chỉ cho dòng nước liền lạc chảy mãi, Ý tượngKhảm chỉ cho sự khó khăn nguy hiểm hay tình trạng có vấn đề, bỡi một yếu tố dương nằm giữa hai yếu tố âm hay là trong thực mà ngoài hư, là hành độngbị cản trở . Quẻ thuần Khảm là hai lần nước hay trùng trùng khó khăn nguy hiểm.
Hai nguồn năng lượng phong phú và cần thiết nhất cho sự sống trên trái đất là nước và lửa. Hai thứ này thiên nhiên ban tặng cho loài người. Nước không những nuôi dưỡng sự sống nó còn giúp cho chúng ta bài học quý giá về tình thương, về các đức tính cần cho sự giải trừ hiểm trở chướng ngại của cuộc sống. Liên hệ giữa nước và lửa, giữa khó khăn nguy hiểm và tình thương trí tuệ là như thế nào? Để làm rõ chúng ta thử tìm hiểu ý nghĩa quẻ Ly là đối tánh (opposite nature) của quẻ Khảm dưới đây.
)()(
22. LY
Nội Dung
Nội Dung
離 : 利 貞 , 亨 , 畜 牝 牛 , 吉 .
II.Thoán:
1. 彖 曰 : 離 , 麗 也 . 日 月 麗 乎 天 , 百 谷草 木 麗 乎 土 .
重 明 以 麗 乎 正 , 乃 化 成 天 下.
2. 柔 麗 乎 中 正 , 故 亨 , 是 以 畜 牝 牛, 吉 也 .
III. Đại
Tượng:
象 曰 : 明 兩 作 離 . 大 人 以 繼 明 照 于 四 方.
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Ly: Lợi trinh, hanh, súc tẫn ngưu, cát.” ( Lửa, lệ thuộc: Chính bền có lợi, hanh thông, nuôi trâu cái, tốt.)
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Ly: Lợi trinh, hanh, súc tẫn ngưu, cát.” ( Lửa, lệ thuộc: Chính bền có lợi, hanh thông, nuôi trâu cái, tốt.)
AII. Thoán truyện: Thoán viết.
1. “ Ly, lệ dã. Nhật nguyệt lệ hồ thiên, bách cốc thảo mộc lệ hồ thổ. Trùng minh dĩ lệ hồ chính, nãi hóa thành thiên hạ.” ( Lời thoán: Lửa sáng là dính bám. Mặt trời, mặt trăng dựa vào bầu trời, lúa ngô cỏ cây dính vào mặt đất, hai lớp lửa sáng dính thuộc vào điều chính để hoá thành thiên hạ.)
2. “ Nhu lệ hồ trung chính, cố hanh, thị dĩ súc tẫn ngưu, cát dã.” ( Nhu thuận lệ thuộc vào trung chính cho nên hanh thông, nuôi trâu cái ( có tính tuỳ thuận) tốt là vậy.)
2. “ Nhu lệ hồ trung chính, cố hanh, thị dĩ súc tẫn ngưu, cát dã.” ( Nhu thuận lệ thuộc vào trung chính cho nên hanh thông, nuôi trâu cái ( có tính tuỳ thuận) tốt là vậy.)
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết. Minh lưỡng tác Ly. Đại nhân dĩ kế minh chiếu vu tứ phương.” ( Lời tượng: Hai lần sáng thành lửa sáng mãi, bậc đại nhân coi đó nối tiếp sự sáng để soi rõ bốn phương.)
“Tượng viết. Minh lưỡng tác Ly. Đại nhân dĩ kế minh chiếu vu tứ phương.” ( Lời tượng: Hai lần sáng thành lửa sáng mãi, bậc đại nhân coi đó nối tiếp sự sáng để soi rõ bốn phương.)
B. Hào:
I. Hào từ:
1.初 九 : 履 錯 然, 敬 之, 無 咎 .
2.六 二 : 黃 離 , 元 吉 .
3.九 三 : 日 昃 之 離 . 不 鼓 缶 而歌 , 則 大 耋 之 嗟 , 凶 .
4.九 四 : 突 如 其 來 如 , 焚 如 , 死 如 , 棄 如 .
5.六 五 : 出 涕 沱 若 . 戚 嗟 若 . 吉 .
6.上 九 : 王 用 出 征 , 有 嘉, 折 首, 獲 其 匪 丑 , 無 咎 .
II. Tiểu tượng:
1.象 曰 : 履 錯 之 敬 , 以 辟 咎 也 .
2.象 曰 : 黃 離 元 吉 . 得 中 道 也 .
3.象 曰 : 日 昃 之 離 , 何 可 久 也 .
4.象 曰 : 突 如 其 來 如 , 無 所 容 也 .
5.象 曰 : 六 五 之 吉 , 離 王 公 也 .
6.象 曰 : 王 用 出 征 , 以 正 邦 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ Cửu: Lý thác nhiên, kính chi, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Bước đi sai lạc, cẩn trọng thì không có lỗi.)
2. “ Lục nhị: Hoàng Ly, nguyên cát.” ( Hào 2 âm: Ánh sáng vàng, rất tốt.)
3. “Cửu tam: Nhật trắc chi ly. Bất cổ phẫu nhi ca, tắc đại điệt chi ta, hung.” ( Hào 3 dương: Ánh sáng của mặt trời lúc xế chiều, không gõ cái vò mà hát thì cũng than thân nay đã già nua, xấu.)
4. “Cửu tứ: Đột như kỳ lai như, phần như, tử như, khí như.” ( Hào 4 dương: Đột nhiên mà đến, như thiêu đốt, như chết mất, bị vứt bỏ.)
5. “ Lục ngũ: Xuất thế đà nhược, thích ta nhược, cát. ” ( Hào 5 âm: Nước mắt khóc ròng, lo buồn than thở, tốt.)
6. “Thượng cửu: Vương dụng xuất chinh, hữu gia, chiết thủ, hoạch phỉ kỳ xú, vô cữu.” ( Hào 6 dương: Vua dùng để ra quân chinh phạt, có điều tốt là, chỉ giết kẻ cầm đầu, và bắt sống kẻ xấu theo giặc, không lỗi.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “ Tượng viết: Lý thác chi kính, dĩ tỵ cữu dã.” ( Lời tượng: Bước đi sai lạc mà lại cẩn trọng là để tránh lỗi lầm. [ Hào 1 dương là lúc rạng sáng thường vội vàng dễ bị sai quấy, phải biết thận trọng lúc khởi đầu.] )
2. “Tượng viết: Hoàng Ly nguyên cát, đắc trung đạo dã.” ( Lời tượng: Ánh sáng màu vàng rất tốt là vì đắc trung. [ Hào 2 âm chính vị đắc trung chỉ cho ánh sáng giữa lúc giữa trưa rất tốt. Màu vàng còn chỉ cho văn minh trí huệ .)
3. “Tượng viết. Nhật trắc chi ly, hà khả cửu dã.” ( Lời tượng: Ánh sáng mặt trời đã xế chiều làm sao lâu dài được.[ Hào 3 dương ở cuối nội quái như mặt trời buổi chiều.])
4. “Tượng viết: Đột như, kỳ lai như, vô sở dung dã.” ( Lời tượng: Đột nhiên lại đến là không còn dung chứa được nữa. [Hào 4 dương bất chính trung , khởi đầu ngoại quái như lửa đột nhiên loé ra bùng cháy và cũng sẽ tắt nhanh, không kéo dài được.])
5. “ Tượng viết: Lục ngũ chi cát, ly vương công dã.” ( Lời tượng: Cái tốt của hào 5 âm là lệ thuộc vào hàng vương công. [Hào 5 âm chủ trì ánh sáng lệ thuộc vào 2 hào dương hai bên như lửa bám dính vào củi gỗ, nhưng lửa càng lên cao thì càng ở xa chất đốt bên dưới nên phải lo toan.])
6. “ Tượng viết: Vương dụng xuất chinh, dĩ chính bang dã.” (Lời tượng: Vua dùng ra quân chinh phạt, là để chỉnh đốn bảo vệ nước nhà.[ Hào 6 dương ở cao độ của ánh sáng chỉ cho năng lượng dùng để tiêu trừ cái gốc xấu ác, đồng thời phải bảo vệ và chữa lành các thành phần bị cái gốc xấu ác lây nhiễm làm tổn thương.])
Ý chung:
6.象 曰 : 王 用 出 征 , 以 正 邦 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ Cửu: Lý thác nhiên, kính chi, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Bước đi sai lạc, cẩn trọng thì không có lỗi.)
2. “ Lục nhị: Hoàng Ly, nguyên cát.” ( Hào 2 âm: Ánh sáng vàng, rất tốt.)
3. “Cửu tam: Nhật trắc chi ly. Bất cổ phẫu nhi ca, tắc đại điệt chi ta, hung.” ( Hào 3 dương: Ánh sáng của mặt trời lúc xế chiều, không gõ cái vò mà hát thì cũng than thân nay đã già nua, xấu.)
4. “Cửu tứ: Đột như kỳ lai như, phần như, tử như, khí như.” ( Hào 4 dương: Đột nhiên mà đến, như thiêu đốt, như chết mất, bị vứt bỏ.)
5. “ Lục ngũ: Xuất thế đà nhược, thích ta nhược, cát. ” ( Hào 5 âm: Nước mắt khóc ròng, lo buồn than thở, tốt.)
6. “Thượng cửu: Vương dụng xuất chinh, hữu gia, chiết thủ, hoạch phỉ kỳ xú, vô cữu.” ( Hào 6 dương: Vua dùng để ra quân chinh phạt, có điều tốt là, chỉ giết kẻ cầm đầu, và bắt sống kẻ xấu theo giặc, không lỗi.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “ Tượng viết: Lý thác chi kính, dĩ tỵ cữu dã.” ( Lời tượng: Bước đi sai lạc mà lại cẩn trọng là để tránh lỗi lầm. [ Hào 1 dương là lúc rạng sáng thường vội vàng dễ bị sai quấy, phải biết thận trọng lúc khởi đầu.] )
2. “Tượng viết: Hoàng Ly nguyên cát, đắc trung đạo dã.” ( Lời tượng: Ánh sáng màu vàng rất tốt là vì đắc trung. [ Hào 2 âm chính vị đắc trung chỉ cho ánh sáng giữa lúc giữa trưa rất tốt. Màu vàng còn chỉ cho văn minh trí huệ .)
3. “Tượng viết. Nhật trắc chi ly, hà khả cửu dã.” ( Lời tượng: Ánh sáng mặt trời đã xế chiều làm sao lâu dài được.[ Hào 3 dương ở cuối nội quái như mặt trời buổi chiều.])
4. “Tượng viết: Đột như, kỳ lai như, vô sở dung dã.” ( Lời tượng: Đột nhiên lại đến là không còn dung chứa được nữa. [Hào 4 dương bất chính trung , khởi đầu ngoại quái như lửa đột nhiên loé ra bùng cháy và cũng sẽ tắt nhanh, không kéo dài được.])
5. “ Tượng viết: Lục ngũ chi cát, ly vương công dã.” ( Lời tượng: Cái tốt của hào 5 âm là lệ thuộc vào hàng vương công. [Hào 5 âm chủ trì ánh sáng lệ thuộc vào 2 hào dương hai bên như lửa bám dính vào củi gỗ, nhưng lửa càng lên cao thì càng ở xa chất đốt bên dưới nên phải lo toan.])
6. “ Tượng viết: Vương dụng xuất chinh, dĩ chính bang dã.” (Lời tượng: Vua dùng ra quân chinh phạt, là để chỉnh đốn bảo vệ nước nhà.[ Hào 6 dương ở cao độ của ánh sáng chỉ cho năng lượng dùng để tiêu trừ cái gốc xấu ác, đồng thời phải bảo vệ và chữa lành các thành phần bị cái gốc xấu ác lây nhiễm làm tổn thương.])
Ý chung:
Bát thuần Ly , theo Tự quái truyện là quẻ thứ 30 cuối Thượng kinh, ở đây là quẻ thứ 22 được nói đến. Với đồ hình nội quái và ngoại quái đều là Ly , một hào âm nằm giữa hai hào dương chỉ cho lửa và ánh sáng là trong hư ngoài thực, lửa càng cháy thì bên trong càng yếu bên ngoài càng mạnh. Về ý tượng Ly chỉ cho sự lệ thuộc, ràng buộc như lửa lệ thuộc vào gỗ hay chất đốt.
Ly và Khảm là hai quẻ đối tánh tức là các hào của hai quẻ theo thư tự có bản chất âm dương ngược nhau. Trong mối liên kết âm dương Kiền, Khôn, Khảm Ly tạo nên một vòng khép kín, trong đó Kiền, Khôn là cực thuần dương, âm; Khảm, Ly nằm giữa âm, dương.
Yếu tố âm ở giữa quẻ Ly cũng chỉ cho trí năng hay sự văn minh như nói ở hào 2 âm. Hào âm đứt ở giữa gợi nên khái niệm 2, là số nhiều , có phân biệt, đó là bản chất của nhận thức. Nếu chỉ có một thì không có so sánh phân biệt nên không nhận biết đó là gì. Khái niệm bám dính ràng buộc cũng nói lên bản chất của trí năng, bỡi phán đoán là xác nhận mối liên hệ ràng buộc giữa các sự vật. Hướng tác dụng của lửa là luôn đi lên, dẫu cho vật lửa bám dính đang đi xuống ngọn lửa vẫn hướng lên. Đó cũng là bản chất hướng thượng của trí năng. Giải phẩu sinh lý học cho biết các cơ quan hoạt động trí năng tập trung ở não bộ thuộc phần bên trên cơ thể, và các tế bào thần kinh dẫn truyền thông tin bằng phản ứng sinh hóa (biochemistry) thay vì chuyển động cơ học.
Chú giải thoán, tượng giải thích ý nghĩa quẻ Ly theo bản chất và thứ vị các hào như sau:
Hào 1 dương: Lúc rạng sáng đường lối chưa rõ ràng rất dễ nhầm lẫn. Trong cơn mê khi vừa tỉnh thức phải thận trọng, không nên vội quyết định chuyện gì.
Hào 2 âm: Cường độ ánh sáng giữa trưa là mạnh nhất vì nó chiếu thẳng góc. Trí huệ cao nhất nằm tại tâm thoát ly mọi biên kiến.
Hào 3 dương: Ánh sáng hoàng hôn không dễ lạc đường như lúc bình minh nhưng có tính hồi qui nên không soi rõ điều mới lạ. Bếp lửa tàn ít bị cháy leo như khi mới phát nhưng bên trong lò nóng hơn bên ngoài. Tâm trí người già có tính hồi qui ưa nói chuyện mình và ưa nghệ thuật hơn khoa học.
Hào 4 dương: Lửa dễ cháy bùng thì khó cháy lâu, sao băng lóe sáng sẽ rơi tắt rất nhanh. Vì vậy thông thường mỗi nhà bác học chỉ độc đáo ở một phát minh.
Hào 5 âm: Lửa càng lên cao càng xa vật bám dính bên dưới, càng cháy lan rộng bên trong nó càng nguội dần vì không còn vật đốt. Cái khổ của trí thức là phải lệ thuộc vào điều kiện vật chất.
Hào 6 dương: Lửa và ánh sáng dùng để tiêu trừ vô minh là cội nguồn của cái ác để bảo vệ sự sống và phát triển điều thiện. Con người lạm dụng lửa sẽ gây ra sát nghiệp làm hại sự sống, lạm dụng ánh sáng trí tuệ sẽ gây ra mù quáng vô minh.
Tóm lại, quẻ Ly chứa các thông tin nói về ánh sáng và thuộc tính của nó là bám dính. Nếu cho rằng: Khảm là sự vô ngại thông suốt tốt đẹp bên trong hay là linh hồn, thì Ly là sức sáng của linh hồn đó hay là trí huệ . Trí huệ vốn bất định xứ nhưng luôn sẵn sàng có mặt nơi các chủng hữu tình.
Tổng Luận
1/ Quẻ bát thuần Khảm về hình tượng chỉ cho nước, ý tượng chỉ cho hiểm trở. Một hào dương liền lạc nằm giữa 2 âm gợi nên ý niệm dòng nước liên tục ở bên trong mặc dù bên ngoài khi phẳng lặng khi sóng cuộn gió dồi khác nhau. Vạch dương này còn gợi ra ý niệm cái tốt đẹp bất khả đoạnn diệt nằm ở bên trong cá thể , đó là tình thương hay tính linh của chủng loại hữu tình.
2/ Ý nghĩa Khảm là hiểm trở được giải thích theo hình tượng nước luôn bị rơi đổ xuống chỗ thấp. Tuy nhiên hai khái niệm nước và nguy hiểm kết hợp đưa ra cách giải thích có tính thực dụng và hợp lý. Nghĩa là khi con người lâm vào tình thế khó khăn hiểm trở thì nên có hành vi ứng xử như nước để thoát ra. Động thái của nước là (1)tìm đến chỗ thấp để ở ,(2) né tránh chỗ cao tự tìm đường đi cho mình, và (3) làm đầy chỗ thấp và nuôi dưỡng sự sống. Như vậy nước đã nuôi dưỡng và chỉ cho con người cách vượt qua khó khăn hiểm trở để đạt đến giá trị của mình.
3/ Quẻ bát thuần Ly có hai nghĩa chính là (1) lửa và ánh sáng, (2) sự bám dính hay lệ thuộc. Thực ra khái niệm ánh sáng và lệ thuộc bám dính chỉ là suy diễn thuộc tính của lửa. Lửa và ánh sáng là năng lượng nhiệt quang giúp cải thiện môi trương sống. Lửa và ánh sáng chỉ trí tuệ giúp con người sáng chế dụng cụ, bảo vệ sự sống, làm chủ các chủng vật khác. Nói chung lửa và ánh sáng hay quẻ Ly chỉ cho trinh độ văn minh của xã hội người.
4/ Lửa phải bám dính vào vật liệu đốt mới cháy được. Khi cháy nó tỏa nhiệt và phát sáng. Khai triển ý nghĩa này của quẻ Ly vào tổ chức xã hội thì tính bám dính chỉ cho các mối quan hệ ràng buộc các cá thể để cùng hiện hữu (coexistence).
4/ So sánh phương vị của 4 quẻ Kiền, Khôn, Khảm , Ly cho thấy: Trên viên đồ Tiên thiên Bát quái thì: Nam Kiền, Bắc Khôn, Đông Ly, Tây Khảm. Trên viên đồ Hậu thiên Bát quái thì Bắc Khảm, Nam Ly, Đông Chấn, Tây Đoài. Sự đảo lộn là Khảm thay vào vị Khôn, Ly vào vị trí của Kiền, và Kiền, Khôn bị đẩy vào vị trí bàng phương Tây Bắc và Tây Nam. Có lý thuyết cho rằng từ Tiên thiên đến Hậu thiên có sự suy thoái giá trị tinh thần bỡi những biến động điên đảo nhiễu nhương. Quẻ Khảm với một hào dương ( vốn từ quẻ Kiền) bị vây giữa 2 hào âm (vốn của quẻ Khôn), tức là cái thiện hảo đơn nhất của trời đã bị sa xuống giữa cái đa tạp nhiễu nhương của đất, cho nên Khảm là hãm hiểm , gian nan của thế gian này. Ngược lại quẻ Ly với một hào âm (vốn của quẻ Khôn) nằm giữa 2 hào dương (vốn của quẻ Kiền), tức là cái trí thức đa tạp nhiễu nhương từ mặt đất lại vào phương vị của trời, cho nên Ly chỉ cho thời Hậu thiên ngọn lửa đã lên đến tận trời! Và, bổn phận con người hậu thiên là phải rèn luyện tu tập để cho có thể “chiết Khảm điền Ly phục vị Kiền Khôn” (Lấy hào dương của quẻ Khảm thay vào hào âm của quẻ Ly trả lại ngôi vị cho quẻ Kiền và quẻ Khôn) để ổn định trật tự trời đất, và Khảm - Ly trở lại phương vị tiên thiên Tây – Đông của nó để con người phát huy đạo tâm trở về bản chất thiện hảo uyên nguyên của mình.
5/ Cấu trúc âm dương Khảm-Ly là đối tính hay có quan hệ ngoại tại (exterior relation) vì thế ý nghĩa của chúng cũng tướng ứng đối nhau. Tuy bản chất ngược nhau nhưng sự đối tác (opposite partner) của chúng rất cần thiết cho sự sống. Trong đó hợp tác Khảm-Ly thường nói đến là các quan hệ : nước- lửa, lạnh-nóng, hướng hạ-hướng thượng, nuôi dưỡng- thiêu hủy, trôi chảy - bám dính,…
6/ Về tâm lý thì đối tác Khảm- Ly thể hiện quan hệ cảm năng - trí năng hay giữa tình thương và trí huệ trong mỗi cá thể. Trong thiên nhiên thì nước nuôi dưỡng động, thực vật là các cả thể tích hợp nhiều chất hữu cơ. Khi khô chết thân xác mất đi trử lượng nước, hợp chất hữu cơ còn lại trở thành chất đốt để tạo lửa như củi than, dầu hỏa. Ngược lại trong phản ứng cháy sinh lửa từ chất hữu cơ ngoài các thành phần thu được luôn sinh ra hơi nước. Điều này cho thấy tình thương và trí tuệ nâng đỡ nhau cùng tồn tại (coexistence) trong các cá thể hữu tình. Nước luôn tránh né vật cản, tự mình thay đổi trạng thái lỏng, rắn, hoặc hơi để thích ứng với hoàn cảnh, đó là bài học tự bảo vệ mình vượt qua khó khăn nguy hiểm. Hơi nóng ấm và ánh sáng của lửa giúp dễ mở rộng tình cảm, và chuyển hóa các dục vọng đam mê u tối giúp thăng hóa (sublimation ) các giá trị trong sáng tác nghệ thuật, tôn giáo, và xã hội.
7/ Quái đồ Khảm-Ly cũng thấy được: (1) Trên quốc kỳ Hàn Quốc với 4 quẻ chính của Bát quái là: Kiền-Khôn theo hướng Tây Bắc-Đông Nam, và Khảm - Ly theo hướng Đông Bắc – Tây Nam. (2) Trên quốc kỳ quân chủ Việt Nam dưới thời chính phủ Trần Trọng Kim. (3) Trên các biểu tượng kiến trúc cổ truyền và đồ thờ Việt Nam dưới dạng một thành phần âm nằm giữa hai thành phần dương như: Lưỡng Long Triều Nguyệt, Lưỡng Long tranh Châu, …
8/ Quan hệ Khảm-Ly cũng thấy trong cách xếp đặt vị trí giếng ngước và bếp nấu trong các kiểu nhà cổ truyền Việt Nam. Từ ngõ bước vào thì bếp lửa luôn ở bên tay phải của ta, vị trí này ăn khớp với vị trí quẻ Ly đặt tại phương Đông trên viên đồ Tiên thiên. Cấu trúc bếp lửa gồm 3 trụ, 1trụ chính giữa là Bà Táo, 2 trụ ở cửa bếp là hai Ông Táo, hằng năm vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch mỗi gia đình đều có lễ tiễn đưa Ông Táo về trời. Vị trí bếp lửa cho thấy văn hóa Việt tuy bị phương Bắc đô hộ hằng ngàn năm vẫn giữ được nếp tiên thiên thiện hảo uyên nguyên của kinh Dịch.
Tóm lại Kiền-Khôn, Ly-Khảm có quan hệ chặt chẽ trong bát quái. Vị trí của chúng từ tiên thiên đến hậu thiên đã bị thay đổi làm cho Kiền Khôn từ chính phương trở thành bàng phương. Điều này đã làm cho giá trị tinh thần uyên nguyên chuẩn mực của tiên thiên bị sa hóa vào hậu thiên thời. Từ đó kinh Dịch bị lạm dụng như một thủ thuật nhằm phục vụ cho các tham vọng mưu đồ thế gian hơn là con đường tiếp dẫn giúp con người phản bổn hoàn nguyên trở lại quê hương thiện hảo của mình.
Người xưa nói: Người khôn ngoan tỉnh thức không ham chơi trong gian nhà cháy, không đứng tựa trên mỏm vực sây sắp cuốn theo dòng nước. Tức là phải tránh né, bỏ chỗ bất an mà đi nơi khác. Ý nghĩa lộ trình và thân phận của lữ khách thế nào sẽ được tìm hiểu và trình bày ở 4 quẻ Lữ, Phong, Hoán, Tiết của nhóm 8, kỳ 21 khảo luận trong năm Giáp Ngọ, 2014.
Ly và Khảm là hai quẻ đối tánh tức là các hào của hai quẻ theo thư tự có bản chất âm dương ngược nhau. Trong mối liên kết âm dương Kiền, Khôn, Khảm Ly tạo nên một vòng khép kín, trong đó Kiền, Khôn là cực thuần dương, âm; Khảm, Ly nằm giữa âm, dương.
Yếu tố âm ở giữa quẻ Ly cũng chỉ cho trí năng hay sự văn minh như nói ở hào 2 âm. Hào âm đứt ở giữa gợi nên khái niệm 2, là số nhiều , có phân biệt, đó là bản chất của nhận thức. Nếu chỉ có một thì không có so sánh phân biệt nên không nhận biết đó là gì. Khái niệm bám dính ràng buộc cũng nói lên bản chất của trí năng, bỡi phán đoán là xác nhận mối liên hệ ràng buộc giữa các sự vật. Hướng tác dụng của lửa là luôn đi lên, dẫu cho vật lửa bám dính đang đi xuống ngọn lửa vẫn hướng lên. Đó cũng là bản chất hướng thượng của trí năng. Giải phẩu sinh lý học cho biết các cơ quan hoạt động trí năng tập trung ở não bộ thuộc phần bên trên cơ thể, và các tế bào thần kinh dẫn truyền thông tin bằng phản ứng sinh hóa (biochemistry) thay vì chuyển động cơ học.
Chú giải thoán, tượng giải thích ý nghĩa quẻ Ly theo bản chất và thứ vị các hào như sau:
Hào 1 dương: Lúc rạng sáng đường lối chưa rõ ràng rất dễ nhầm lẫn. Trong cơn mê khi vừa tỉnh thức phải thận trọng, không nên vội quyết định chuyện gì.
Hào 2 âm: Cường độ ánh sáng giữa trưa là mạnh nhất vì nó chiếu thẳng góc. Trí huệ cao nhất nằm tại tâm thoát ly mọi biên kiến.
Hào 3 dương: Ánh sáng hoàng hôn không dễ lạc đường như lúc bình minh nhưng có tính hồi qui nên không soi rõ điều mới lạ. Bếp lửa tàn ít bị cháy leo như khi mới phát nhưng bên trong lò nóng hơn bên ngoài. Tâm trí người già có tính hồi qui ưa nói chuyện mình và ưa nghệ thuật hơn khoa học.
Hào 4 dương: Lửa dễ cháy bùng thì khó cháy lâu, sao băng lóe sáng sẽ rơi tắt rất nhanh. Vì vậy thông thường mỗi nhà bác học chỉ độc đáo ở một phát minh.
Hào 5 âm: Lửa càng lên cao càng xa vật bám dính bên dưới, càng cháy lan rộng bên trong nó càng nguội dần vì không còn vật đốt. Cái khổ của trí thức là phải lệ thuộc vào điều kiện vật chất.
Hào 6 dương: Lửa và ánh sáng dùng để tiêu trừ vô minh là cội nguồn của cái ác để bảo vệ sự sống và phát triển điều thiện. Con người lạm dụng lửa sẽ gây ra sát nghiệp làm hại sự sống, lạm dụng ánh sáng trí tuệ sẽ gây ra mù quáng vô minh.
Tóm lại, quẻ Ly chứa các thông tin nói về ánh sáng và thuộc tính của nó là bám dính. Nếu cho rằng: Khảm là sự vô ngại thông suốt tốt đẹp bên trong hay là linh hồn, thì Ly là sức sáng của linh hồn đó hay là trí huệ . Trí huệ vốn bất định xứ nhưng luôn sẵn sàng có mặt nơi các chủng hữu tình.
Tổng Luận
1/ Quẻ bát thuần Khảm về hình tượng chỉ cho nước, ý tượng chỉ cho hiểm trở. Một hào dương liền lạc nằm giữa 2 âm gợi nên ý niệm dòng nước liên tục ở bên trong mặc dù bên ngoài khi phẳng lặng khi sóng cuộn gió dồi khác nhau. Vạch dương này còn gợi ra ý niệm cái tốt đẹp bất khả đoạnn diệt nằm ở bên trong cá thể , đó là tình thương hay tính linh của chủng loại hữu tình.
2/ Ý nghĩa Khảm là hiểm trở được giải thích theo hình tượng nước luôn bị rơi đổ xuống chỗ thấp. Tuy nhiên hai khái niệm nước và nguy hiểm kết hợp đưa ra cách giải thích có tính thực dụng và hợp lý. Nghĩa là khi con người lâm vào tình thế khó khăn hiểm trở thì nên có hành vi ứng xử như nước để thoát ra. Động thái của nước là (1)tìm đến chỗ thấp để ở ,(2) né tránh chỗ cao tự tìm đường đi cho mình, và (3) làm đầy chỗ thấp và nuôi dưỡng sự sống. Như vậy nước đã nuôi dưỡng và chỉ cho con người cách vượt qua khó khăn hiểm trở để đạt đến giá trị của mình.
3/ Quẻ bát thuần Ly có hai nghĩa chính là (1) lửa và ánh sáng, (2) sự bám dính hay lệ thuộc. Thực ra khái niệm ánh sáng và lệ thuộc bám dính chỉ là suy diễn thuộc tính của lửa. Lửa và ánh sáng là năng lượng nhiệt quang giúp cải thiện môi trương sống. Lửa và ánh sáng chỉ trí tuệ giúp con người sáng chế dụng cụ, bảo vệ sự sống, làm chủ các chủng vật khác. Nói chung lửa và ánh sáng hay quẻ Ly chỉ cho trinh độ văn minh của xã hội người.
4/ Lửa phải bám dính vào vật liệu đốt mới cháy được. Khi cháy nó tỏa nhiệt và phát sáng. Khai triển ý nghĩa này của quẻ Ly vào tổ chức xã hội thì tính bám dính chỉ cho các mối quan hệ ràng buộc các cá thể để cùng hiện hữu (coexistence).
4/ So sánh phương vị của 4 quẻ Kiền, Khôn, Khảm , Ly cho thấy: Trên viên đồ Tiên thiên Bát quái thì: Nam Kiền, Bắc Khôn, Đông Ly, Tây Khảm. Trên viên đồ Hậu thiên Bát quái thì Bắc Khảm, Nam Ly, Đông Chấn, Tây Đoài. Sự đảo lộn là Khảm thay vào vị Khôn, Ly vào vị trí của Kiền, và Kiền, Khôn bị đẩy vào vị trí bàng phương Tây Bắc và Tây Nam. Có lý thuyết cho rằng từ Tiên thiên đến Hậu thiên có sự suy thoái giá trị tinh thần bỡi những biến động điên đảo nhiễu nhương. Quẻ Khảm với một hào dương ( vốn từ quẻ Kiền) bị vây giữa 2 hào âm (vốn của quẻ Khôn), tức là cái thiện hảo đơn nhất của trời đã bị sa xuống giữa cái đa tạp nhiễu nhương của đất, cho nên Khảm là hãm hiểm , gian nan của thế gian này. Ngược lại quẻ Ly với một hào âm (vốn của quẻ Khôn) nằm giữa 2 hào dương (vốn của quẻ Kiền), tức là cái trí thức đa tạp nhiễu nhương từ mặt đất lại vào phương vị của trời, cho nên Ly chỉ cho thời Hậu thiên ngọn lửa đã lên đến tận trời! Và, bổn phận con người hậu thiên là phải rèn luyện tu tập để cho có thể “chiết Khảm điền Ly phục vị Kiền Khôn” (Lấy hào dương của quẻ Khảm thay vào hào âm của quẻ Ly trả lại ngôi vị cho quẻ Kiền và quẻ Khôn) để ổn định trật tự trời đất, và Khảm - Ly trở lại phương vị tiên thiên Tây – Đông của nó để con người phát huy đạo tâm trở về bản chất thiện hảo uyên nguyên của mình.
5/ Cấu trúc âm dương Khảm-Ly là đối tính hay có quan hệ ngoại tại (exterior relation) vì thế ý nghĩa của chúng cũng tướng ứng đối nhau. Tuy bản chất ngược nhau nhưng sự đối tác (opposite partner) của chúng rất cần thiết cho sự sống. Trong đó hợp tác Khảm-Ly thường nói đến là các quan hệ : nước- lửa, lạnh-nóng, hướng hạ-hướng thượng, nuôi dưỡng- thiêu hủy, trôi chảy - bám dính,…
6/ Về tâm lý thì đối tác Khảm- Ly thể hiện quan hệ cảm năng - trí năng hay giữa tình thương và trí huệ trong mỗi cá thể. Trong thiên nhiên thì nước nuôi dưỡng động, thực vật là các cả thể tích hợp nhiều chất hữu cơ. Khi khô chết thân xác mất đi trử lượng nước, hợp chất hữu cơ còn lại trở thành chất đốt để tạo lửa như củi than, dầu hỏa. Ngược lại trong phản ứng cháy sinh lửa từ chất hữu cơ ngoài các thành phần thu được luôn sinh ra hơi nước. Điều này cho thấy tình thương và trí tuệ nâng đỡ nhau cùng tồn tại (coexistence) trong các cá thể hữu tình. Nước luôn tránh né vật cản, tự mình thay đổi trạng thái lỏng, rắn, hoặc hơi để thích ứng với hoàn cảnh, đó là bài học tự bảo vệ mình vượt qua khó khăn nguy hiểm. Hơi nóng ấm và ánh sáng của lửa giúp dễ mở rộng tình cảm, và chuyển hóa các dục vọng đam mê u tối giúp thăng hóa (sublimation ) các giá trị trong sáng tác nghệ thuật, tôn giáo, và xã hội.
7/ Quái đồ Khảm-Ly cũng thấy được: (1) Trên quốc kỳ Hàn Quốc với 4 quẻ chính của Bát quái là: Kiền-Khôn theo hướng Tây Bắc-Đông Nam, và Khảm - Ly theo hướng Đông Bắc – Tây Nam. (2) Trên quốc kỳ quân chủ Việt Nam dưới thời chính phủ Trần Trọng Kim. (3) Trên các biểu tượng kiến trúc cổ truyền và đồ thờ Việt Nam dưới dạng một thành phần âm nằm giữa hai thành phần dương như: Lưỡng Long Triều Nguyệt, Lưỡng Long tranh Châu, …
8/ Quan hệ Khảm-Ly cũng thấy trong cách xếp đặt vị trí giếng ngước và bếp nấu trong các kiểu nhà cổ truyền Việt Nam. Từ ngõ bước vào thì bếp lửa luôn ở bên tay phải của ta, vị trí này ăn khớp với vị trí quẻ Ly đặt tại phương Đông trên viên đồ Tiên thiên. Cấu trúc bếp lửa gồm 3 trụ, 1trụ chính giữa là Bà Táo, 2 trụ ở cửa bếp là hai Ông Táo, hằng năm vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch mỗi gia đình đều có lễ tiễn đưa Ông Táo về trời. Vị trí bếp lửa cho thấy văn hóa Việt tuy bị phương Bắc đô hộ hằng ngàn năm vẫn giữ được nếp tiên thiên thiện hảo uyên nguyên của kinh Dịch.
Tóm lại Kiền-Khôn, Ly-Khảm có quan hệ chặt chẽ trong bát quái. Vị trí của chúng từ tiên thiên đến hậu thiên đã bị thay đổi làm cho Kiền Khôn từ chính phương trở thành bàng phương. Điều này đã làm cho giá trị tinh thần uyên nguyên chuẩn mực của tiên thiên bị sa hóa vào hậu thiên thời. Từ đó kinh Dịch bị lạm dụng như một thủ thuật nhằm phục vụ cho các tham vọng mưu đồ thế gian hơn là con đường tiếp dẫn giúp con người phản bổn hoàn nguyên trở lại quê hương thiện hảo của mình.
Người xưa nói: Người khôn ngoan tỉnh thức không ham chơi trong gian nhà cháy, không đứng tựa trên mỏm vực sây sắp cuốn theo dòng nước. Tức là phải tránh né, bỏ chỗ bất an mà đi nơi khác. Ý nghĩa lộ trình và thân phận của lữ khách thế nào sẽ được tìm hiểu và trình bày ở 4 quẻ Lữ, Phong, Hoán, Tiết của nhóm 8, kỳ 21 khảo luận trong năm Giáp Ngọ, 2014.
(Còn nữa)



