Thứ Tư, 25 tháng 10, 2017

Kỳ 8: Thiếu Thất Lục Môn




                                 












                        



 
                              
                                     Đọc Lại
                        THIẾU  THẤT  LỤC MÔN
                            ***
                     Kỳ 8 -  Cửa Thứ Tư

                  AN  TÂM  PHÁP  MÔN
                                ***
 
A. Nguyên văn :            第四門:  安心法門 : 

    1.迷時人逐法;解時法逐人。解則識攝色;迷則色攝識。
   但有心分別計較,自身現量者悉皆是夢。若識心寂滅無一動念處,
是名正覺。 
  問: 云何自心現量? 
    答: 見一切法有,有自不有,自心計作有. 見一切法無,
無自不無,自心計作無。乃至一切法亦如是,並是自心計作有,自心計作無。又若人造一切罪,自見己之法王,即得解脫。
    若從事上得解者, 氣力壯。從事中見法者,即處處不失念。
從文字解者,氣力弱。
    即事即法者。深從汝種種運為。跳踉顛蹶。悉不出法界,
亦不入法界。若以法界入法界,即是癡人。凡有所施為,終不出法界心。何以故?心體是法界故。

    2. 問。世間人種種學問,云何不得道? 
       答。由見己故不得道。己者我也。至人逢苦不憂,遇樂不喜,
由不見己故。所以不知苦樂者,由亡己故,得至虛 無。己自尚亡,
更有何物而不亡也?

    3. 問。諸法既空。阿誰修道? 
  答。有阿誰,須修道;若無阿誰,即不須修道。阿誰者亦我也。
若無我者,逢物不生是非。是者我自是,而物非是也。非者我自非,而物非非也。即心無心,是為通達佛道;即物不起見,名為達道。逢物直達知其本源,此人慧眼開。智者任物不任己,即無取捨違順。愚者任己不任物,即有取捨違順。不見一物,名為見道;不行一物,名為行道。即一切處無處,即作處無作法,即是見佛。
    若見相時,即一切處見鬼。取相故墮地獄;觀法故得解脫。若見憶相
分別,即受鑊湯爐炭等事,現見生死相。若見法界性, 即涅槃性. 無憶想
分別,即是法界性。
    心是非色故非有。用而不廢故非無。用而常空故非有。空而常用
故非無。

4. 即說頌曰。 

心心心,
難可尋。
寬時遍法界;
窄也不容針。

亦不睹惡而生嫌,
亦不觀善而勤措。
亦不捨智而近愚,
亦不抱迷而就悟。
達大道兮過量,
通佛心兮出度。
不與凡聖同躔,
超然名之曰祖。 

    (安心法門終。)


B.  Âm:   
                           Đệ Tứ Môn:  An Tâm  Pháp Môn
   
1. Mê thời nhân trục pháp; giải thời pháp trục nhân. Giải tắc thức   nhiếp sắc; mê tắc sắc nhiếp thức.
    Đản hữu tâm phân biệt kế giảo, tự thân hiện lượng giả tất giai thị mộng. Nhược thức tâm tịch diệt vô nhứt động niệm xứ, thị danh chánh giác.
    Vấn:  Vân hà tự tâm hiện lượng ?
    Đáp:  Kiến nhất thiết  pháp hữu, hữu tự bất hữu, tự tâm kế tác hữu.  Kiến nhất thiết pháp vô, vô tự bất vô, tự tâm kế tác vô. Nãi chí nhất thiết pháp diệc như thị , tịnh thị tự tâm kế tác hữu, tự tâm kế tác vô. Hựu nhược nhân tạo nhất thiết tội, tự kiến kỷ chi Pháp vương, tức đắc giải thoát.
    Nhược tùng sự thượng đắc giải giả, khí lực tráng.  Tùng sự trung kiến pháp  giả, tức xứ xứ bất thất niệm. Tùng văn tự giải giả, khí lực nhược.
    Tức sự tức pháp giả, thâm tùng nhữ chủng chủng vận vi, khiêu lương điên quyết ,  tất  bất xuất  pháp giới, diệc bất nhập pháp giới. Nhược dĩ pháp giới nhập pháp giới, tức thị si nhân. Phàm hữu sở thi vi, chung bất xuất pháp giới tâm. Hà dĩ cố ?  Tâm thể thị pháp giới cố.

2. Vấn:  Thế gian  nhân   chủng chủng học vấn, vân hà bất đắc đạo ?
    Đáp: Do kiến kỷ cố bất đắc đạo. Kỷ giả ngã dã.  Chí  nhân phùng khổ bất ưu, ngộ lạc bất hỷ, do bất kiến kỷ cố. Sở dĩ bất tri khổ lạc giả, do vong kỷ cố, đắc chí hư vô. Kỷ tự thượng vong, cánh hữu hà vật nhi bất vong dã ?

    3. Vấn:  Chư pháp ký không, A thùy tu đạo ?
        Đáp:  Hữu a thùy, tu tu đạo; nhược vô a thùy, tức bất tu tu đạo. A thùy giả diệc ngã giả. Nhược vô ngã giả, phùng vật bất sanh thị phi. Thị giả ngã tự thị , nhi vật phi thị dã. Phi giả  ngã tự phi, nhi vật phi phi dã. Tức tâm vô tâm , thị  vi thông đạt Phật đạo; tức vật bất khởi kiến, danh vi đạt đạo. Phùng vật  trực đạt tri kỳ bản nguyên, thử nhân huệ nhãn khai. Trí giả nhiệm vật bất nhiệm kỷ, tức vô thủ xả vi thuận. Ngu giả nhiệm kỷ bất nhiệm vật, tức hữu thủ xả vi thuận. Bất kiến nhất vật, danh vi kiến đạo; bất hành nhất vật, danh vi hành đạo. Tức nhất thiết xứ vô xứ, tức tác xứ vô tác pháp, tức thị kiến Phật.
    Nhược kiến tướng thời, tức nhất thiết xứ kiến quỷ. Thủ tướng cố đọa  địa ngục, quán pháp cố đắc giải thoát. Nhược kiến ức tướng phân biệt, tức thụ hoạch thang  lô thán  đẳng sự, hiện kiến sanh tử tướng. Nhược kiến pháp giới tánh, tức Niết bàn tánh. Vô ức tưởng phân biệt, tức thị pháp giới tánh. Tâm thị phi sắc cố phi hữu. Dụng nhi bất phế cố phi vô. Dụng nhi thường không cố phi hữu. Không nhi thường dụng cố phi vô.

 4. Tức thuyết kệ ngôn:
  Tâm tâm tâm,
  Nan khả tầm.
  Khoan thời biến pháp giới;
  Trách giả bất dung châm.

Diệc bất đổ ác nhi sanh hiềm,
Diệc bất quán thiện nhi cần thố.
Diệc bất xả trí nhi cận ngu,
Diệc bất phao mê nhi tựu ngộ.
Đạt đại đạo hề quá lượng,
Thông  Phật tâm hề xuất độ.
Bất dữ phàm thánh đồng triền,
Siêu nhiên danh chi viết Tổ.

    (An tâm pháp môn chung.)
   
    C.Nghĩa
   
    1/ Viêt:          
                                Cửa Thứ Tư:  An Tâm Pháp Môn
  
     Khi mê thì người đuổi  theo pháp; lúc tỉnh thì pháp đuổi  theo người. Tỉnh ắt tâm thức thâu tóm  sự vật; mê ắt sự vật thâu tóm tâm m thức.
    Chỉ vì có tâm phân biệt tính toán mà tự nơi thân mình mọi hiện lượng đều là mộng huyển. Nếu nhận biết tâm vốn  vắng lặng không  một chỗ nào động niệm, đó gọi là chánh giác.
    Hỏi: Thế nào là tự tâm mình hiện lượng?
    Đáp:  Thấy tất cả pháp là có, không phải tự nó có, nhưng do tâm suy lường cho là có. Thấy tất cả pháp là không có, không phải tự nó không có, nhưng do tâm suy lường cho là không có. Nói chung thì mọi thứ  đều như vậy cả, đều   do tâm mình suy lường mà  hoặc cho là có, hoặc cho là không có.  Lại  nếu có người  đã lỡ gây nhiều thứ tội,  nhưng tự thấy được vị Pháp vương nơi mình, tức được giải thoát.
    Nếu từ trên sự vật mà hiểu thấu suốt , là người trí lực mạnh. Từ trong sự vật mà thấy đúng pháp, là người dẫu ở đâu cũng không mất niệm. Còn tùy theo chữ nghĩa  văn tự mà thông hiểu, là người trí lực kém.
    Sự tức là pháp, pháp tức là sự, người hiểu sâu lẽ đó  mọi hành vi động thái múa may  nghiêng ngã thân mình đều không ra khỏi  pháp giới, cũng không vào pháp giới. Nếu đem pháp giới  vào pháp giới , đó là người si. Hễ còn có cử động hành  vi, không thể  nào ra khỏi tâm pháp giới. Tại sao vậy? Vì bản thể  của tâm tức là pháp giới vậy.

    2. Hỏi:  Người đời học đủ thứ, tại sao không đắc đạo?
        Đáp: Vì những người ấy còn tự thấy cái riêng mình nên không đắc đạo. Cái riêng mình là cái ta vậy. Người thực có ý chí gặp khổ không buồn, được sướng không vui, là do không tự thấy có mình. Sở dĩ người không biết  đau khổ ,  vui sướng vì họ quên mất “cái ta” của họ mà được trạng thái hư vô. Chính mình quên mình thì còn cái gì không thể quên được?

    3. Hỏi:  Các pháp đã là không thì dựa vào đâu mà tu đạo?
        Đáp:  Nếu có gì để dựa, thì  cần phải tu đạo. Nếu không có gì để dựa, thì không cần tu đạo. Cái “gì” ấy là cái “ta” vậy. Nếu khống có cái “ta” , thì gặp sự vật chẳng sanh lòng phải quấy. Phải, là do cái “ta” cho là phải, còn vật tự nó không có cái phải. Quấy, là do cái “ta” cho là quấy, còn vật tự nó không có cái quấy. Đối tâm mà không tâm mới là thông đạt đạo Phật; đối vật mà không khởi lên cái thấy,  đó là đạt đạo. Người nào gặp sự vật mà trực nhận biết suốt đến nguồn gốc của nó, tức người ấy đã mở thông mắt tuệ. Người trí tùy vật chẳng tùy mình, nên không có giữ bỏ nghịch thuận. Người ngu tùy mình chẳng tùy vật, tức có giữ bỏ nghịch thuận. Không thấy một vật nào cả, gọi là thấy đạo. Không làm một việc gì hết, gọi là hành đạo. Bất cứ nơi đâu cũng   không ở nơi đâu cả, bất cứ làm gì cũng là không làm gì cả, như vậy là thấy Phật.
    Đối  mọi nơi khi thấy tướng ở đâu, tức thấy quỷ ở đó. Do giữ tướng nên bị đọa địa ngục; bỡi quán xét pháp nên được giải thoát. Nếu thấy tướng, nhớ tướng rồi phân biệt, ắt chịu mọi cảnh khổ lửa phỏng nước sôi , thấy tướng sanh tử hiện ra trước mắt. Nếu thấy tánh pháp giới, tức  thấy tánh Niết bàn. Không có nhớ tưởng phân biệt, đó là tánh của pháp giới.
    Tâm không phải sắc nên không phải  có. Dùng mãi vẫn không cùng nên chẳng phải không. Dùng mà thường không nên chẳng phải có. Không mà dùng mãi nên chẳng phải không.

4. Tức nói kệ rằng:
  Tâm tâm tâm,
  Khó truy tìm.
  Mở rộng trùm  pháp giới;
  Thu hẹp nhỏ hơn kim

Thấy dữ đừng sinh chê,
Thấy lành đừng hâm mộ.
Đừng xa trí gần ngu,
Đừng bỏ mê theo ngộ.
Đạt đạo lớn khôn lường,
Thông Phật tâm vô hạn.
Phàm thánh chẳng chung đường,
Vượt vượt qua là Tổ.

                        (Hết  )


    2/ English:
                    The Fourth Gate:  The Sermon  On  Quiet  Mind 
       
   1.  When  the people are in delusion, they  run constantly after the law , but  when they are awaked the law    will   run  after them. While enlightened, the mind holds  the thing , but while   deluded the thing  holds the mind.
    Because of  the mind  measuring and evaluating,  all   the qualitative phenomena in  own  body become  an illusive  dream. If someone  understands that his  mind in origin   is forever  quiet and  there is not anywhere for his thinking, he is called to be truly  enlightened.
    Question: What are  the qualitative phenomena arisen  by the own mind?
    Answer: That is someone   sees all things   existing, however  they are  existing in the manner  not from   themselves, but  by his mind thinking to be existing. And, he sees all things     non existing, however they are non existing in the manner not from  themselves, but   by his mind thinking  to be non existing. Generally, all the other things are in such a manner, they are  either existent or non existent dependently upon the mind thinking and deciding either existence or non existence. And again, if someone   has committed many sorts  of crimes, but he  himself can see  his King of the  law, he will be instantly liberated.
      Those who  upon the thing  can with their  insight  recognize  the reality, so they  are   energetic power of intelligence; those who  through    the things  with their experiences  can understand  the lawful truth, so they are  never  lost  their thoughts  everywhere, and those who  are dependent  upon   the writing   can know meanings, so they are   feeble mental  power.
    If a person has understood deeply   that the   act  is    law, and  the   law is  act , thus with all his behaviors even askew running and jumping  up and down, he  does neither go out nor go into the Dharma realm. If someone carries the Dharma realm  into itself, he is  an ignorant person. While he  still has  any gestalt , he couldn’t  go out the Dharma realm. Why is  that so?   The reason  is that  the  real being of  mind just is the Dharma realm.                                                 

    2. Question: The people on the world have learned a great lot of    knowledges, why don’t they  achieved the Bouddha Way?
    Answer: Because of still seeing  their own self, they have not achieved the Way. This  own  self just  is  the ego. Because  the superior man  does not see   himself,   he has no   sorrow for his  misery, and he has no  joy  for his  pleasure.  One    feels  neither painful nor  pleasant   and   is in    empty state because  he has  forgotten himself . He himself has not remembered his own self, is there  still  anything else  that he couldn’t  forget?

    3. Question:  All things are empty alright, so  what is the foundation on which the people may be relied  for their practicing the Way?
    Answer: If there is something for relying on, the people ought  to practice the Way, but if there is nothing for relying on, the people are  unnecessary   to practice the Way. Something for relying on just is the ego or the self. If there is no self, one will not think  something to be right or wrong.The rightness  of a thing  is from the self  to think  about right , but the thing itself has no  rightness  . The wrongness  of a thing is from the self  to think about   wrong  , but the thing itself has no wrongness . To see the mind without the mind just is to   comprehend thoroughly the Bouddha Way; to see the thing without  thing just is the acchievement of Way.  Whoever   meeting something can intuitively understand thoroughly its origin, his wisdom eyes have opened. The wise man behaves suitably  to thing but not for himself, therefore he has neither maintenance  nor renunciation, neither violating nor respecting. Contrariwise, the ignorant one takes action   according to himself but not to thing, so  he has either maintenance   or renunciation,  either violating  or respecting. To see nothing just is seeing the Way; to work nothing just is practising the Way. Someone is in anywhere as same as in nowhere and works   anything as same as works nothing, in such a way he maybe to see the Bouddha.
    Where one   sees the  appearances , also the demon  can be seen  there. Because of grasping  the appearances,  the people are fallen into the hell;  by contemplating on the Dharma,  they are liberated. If one has seen an appearance and remembered it , then begot a discrimination, he will be  naturally undergone all the miseries of fire burned  and water boiled  and will see the phenomenon of birth and death  right  in front. If someone can see  the nature of Dharma realm, also he sees  the nature of Nirvana. There  is neither remembrance nor discrimination, that is the nature of Dharma realm.
    The mind is immaterial, thus it has no objective existce. It is constantly  used without ending, thus it is not empty. Its employment is always with emptiness, thus it is no  existing. It is the emptiness but forever to be used, thus it is not really empty.

    4. The verse  says:
 
 The mind, mind, and mind,
Which couldn' t be sought,
Spreading is able to cover the Dharma realm,
 Narrowing is smaller than a needle.

 Not be hated since seeing the evil,
Not be diligent since seeing the good.
Don’t  abandon wisdom for approaching ignorance,
Don’t reject delusion for coming to enlightenment.
So, you will achieve immeasurably great Way,
And understand exceedingly the Bouddha-mind!
With the layman or even saint, not be on a same pathway
One  who transcends all norms is called the patriarch.
                     (The Sermon  On  Tranquil Mind Ended )

Phú Yên, Tháng Bảy, Đinh Dậu-2017
                                      Khánh Hỷ



Thứ Ba, 3 tháng 10, 2017

Kỳ 27: Lược Khảo Kinh Dịch



                                                                   










                                                                
                                                                 Kỳ  27
                                      ÍCH – TỔN  -  HÀM-  HẰNG
                                              ***

      

Mở Đầu
45. Quẻ Ích
  Nội dung
  Ý chung
46. Quẻ Tổn
  Nội dung
  Ý chung
47. Quẻ Hàm
    Nội dung
    Ý chung
48. Quẻ Hằng
  Nội dung
  Ý chung
Tổng Luận



Mở Đầu


Giải trừ hoạn họa , phúc lợi hiện ra cho nên sau vận hành Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải là quẻ Ích mở đầu cho vòng biến dịch tiếp theo gồm 4 quẻ Ích-Tổn-Hàm-Hằng  diễn giải theo các quan hệ đạo đức, tâm lý, xã hội được trình bày trong kỳ 27 dưới đây.
    Vòng vận hành này gồm bốn tương quan đối tác tánh tướng như sau:
Ích →(đối tướng)Tổn →(đối tánh)Hàm →(đối tướng)Hằng →(đối tánh)Ích.
    Trong đó, hai quẻ Ích và Tổn nặng về lý, lệ thuộc phương vị không gian , tùy theo góc nhìn hay quan điểm mà sự kiện diễn ra là ích lợi hay hao tổn. Tuy nhiên giải thích theo truyền thống thì Ích là “tổn thượng ích hạ” suy từ quẻ Bỉ :::||| → Ích |:::||, là lấy bên trên xuống giúp bên dưới để thoát khỏi bế tắt . Ngược lại, Tổn là “tổn hạ ích thượng” suy từ quẻ Thái |||::: → Tổn ||:::|, tức là lấy bên dưới phục vụ bên trên để tránh hậu họa từ xa. Về tinh thần thì Ích là ra công học tập để thu nhập kiến thức, kỹ năng. “Ích dĩ hưng lợi” cho nên phải học để biết thu nhập cái gì mới có ích lợi. Trái lại “Tổn dĩ tu đạo “ cho nên phải tu để biết trừ bỏ cái gì mới ngộ đạo. Hai quẻ Hàm và Hằng thì nặng về tình, nghĩa là sự giao cảm và chịu đựng bền vững là do hợp tình hơn là hợp lý. Do hai quẻ này cũng có quan hệ đối tác tướng,tức là tùy thuộc vị trí không gian, vì vậy một mối giao cảm lịch sự ngoài xã hội cũng có thể trở thành quan hệ lâu dài giữa các thành viên trong gia đình, và ngược lại mối liên hệ vợ chồng ổn cố lâu dài trong gia đình có thể diễn ra dưới hình thức ứng xử giao cảm của đôi trai gái trong xã hội.

Về quan hệ đối tánh giữa các quẻ, tức là các hào của chúng theo thứ tự đối tánh âm dương lẫn nhau, giữa hai quẻ Tổn và Hàm thì Tổn có bản tánh động, trong hư ngoài thực, lợi thế cho sự tiến hành, trái lại bản tánh của Hàm là tĩnh, trong thực ngoài hư, có lợi thế ở yên. Còn đối với hai quẻ Hằng và Ích thì Ích là động, Hằng là tĩnh, Ích nặng về Lý, Hằng nặng về tình.

Về phả hệ thì Tổn thuộc phả hệ Cấn-Ly nên tánh ưa lên cao, thuộc trí năng; Hàm thuộc phả hệ Đoài-Khảm tánh ưa trũng thấp, thuộc cảm năng. Đối với cặp Ích-Hằng thì Ích thuộc phả hệ Tốn-Kiền tánh sáng tạo, Hằng thuộc Chấn-Khôn tánh lưu tồn.

Tóm lại, nội dung ý nghĩa của bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng là nói về tăng ích để hưng lợi , xả bỏ để tu hành, tự hạ thấp mình để được giao cảm, và giữ vững chí hướng thiện nguyện để có thường hằng. Các chủ đề này sẽ được lần lượt trình bày theo các quẻ dưới đây.

           
                                 45. ÍCH


    Nội Dung   
      A. Quái đồ:                                                          
                                               
    I. Quái từ:                        

    益 , 利 有 攸 往 , 利 涉 大 川 .

    II. Thoán:

    1. 彖 曰 : 益 , 損 上 益 下 , 民 說 無 疆 . 自 上 下 下 , 其 道 大 光 .
    2. 利 有 攸 往 , 中 正 有 慶 . 利 涉 大 川 , 木 道 乃 行 .
    3. 益 動 而 巽 ,日 進 無 疆 . 天 施 地 生 , 其 益 無 方 . 凡 益
  之 道 , 與 時 偕 行 .

    III. Đại tượng:
    象 曰 . 風 雷 益 . 君 子 以 見 善 則 遷 . 有過 則 改 .



    Âm và nghĩa

    AI. Lời quẻ:
    “Ích, lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên.” ( Có ích, tiến hành thuận lợi, 

vượt qua sông lớn thì lợi.

    AII. Thoán truyện:

1. “Thoán viết: Ích, tổn thượng ích hạ, dân duyệt vô cương. Tự thượng há hạ,
 kỳ đạo đại quang.” (Lời thoán: Có ích, bớt bên trên để thêm cho bên dưới thì 
dân chúng vui mừng vô cùng. Từ trên đi xuống dưới là cái đạo sáng suốt.)
2. “Lợi hữu du vãng, trung chính hữu khánh. Lợi thiệp đại xuyên, mộc đạo nãi 
hành. “ ( Tiến đi thuận lợi là trung chánh có phước. Vượt qua sông lớn có lợi 
là thi hành được mộc đạo.) Hào 2 và hào 5 đều đắc trung chính vị, khônng bị 
trở lực hay có phước. Mộc đạo là bên trên nhẹ hơn bên dưới, ở đây như thuyền
 gỗ nổi trên mặt nước phải rỗng nhẹ mới vượt được qua sông.
3. “ Ích, động nhi tốn, nhật tiến vô cương. Thiên thí địa sinh, kỳ ích vô phương. 
Phàm ích chi đạo,dữ thời giai hành.” ( Ích lợi, hoạt động mà tốn thuận thì mỗi
 ngày mỗi tiến bộ không cùng. Trời ban cho đất sinh động, ích lợi trọn đầy 
không theo phương hướng. Phàm là con đường có ích thì cùng mỗi thời mỗi 
tiến phát.)

    AIII. Đại tượng truyện:

    “ Tượng viết : Phong Lôi, Ích. Quân tử dĩ kiến thiện tắc thiên, hữu quá tắc cải.” 
(Lời tượng: Gió Sấm cùng đi với nhau là tượng cho sự ích lợi. Người tôn quí 
coi đó thấy thiện hảo thì tập làm theo, thấy có lỗi lầm thì sửa đổi.)
    B. Hào 

    I. Hào từ: 
   
   1. 初 九 : 利 用 為 大 作 , 元 吉, 無 咎 .

    2. 六 二 : 或 益 之 , 十 朋 之 龜 弗 克 違 , 永 貞 吉 , 王 用 享 于 帝 , 吉 .
    3. 六 三 : 益 之 用 凶 事 . 無 咎 . 有 孚 中 行 . 告 公 用圭 .
    4. 六 四 : 中 行 , 告 公 從 . 利 用 為 依 遷 國 .
    5. 九 五 : 有 孚 惠 心 , 勿 問 元 吉 . 有 孚 惠 我 德 .
    6. 上 九 : 莫 益 之 , 或 擊 之 . 立 心 勿 恆, 凶 .

    II. Tiểu tượng:
    1. 象 曰 : 元 吉 無 咎 ,下 不 厚 事 也 .
    2. 象 曰 : 或 益 之 , 自 外 來 也 .
    3. 象 曰 : 益 用 凶 事, 固 有 之 也 .
    4. 象 曰 : 告 公 從 , 以 益 志 也 .
    5. 象 曰 : 有 孚 惠 心 ,勿 問 之 矣 . 惠 我 德 , 大 得 志 也 .
    6. 象 曰 : 莫 益 之 , 偏 辭 也 . 或 擊 之 , 自 外 來 也 .


    Âm và nghĩa
    

    BI. Lời hào:
    1. “Sơ Cửu: Lợi dụng vi đại tác, nguyên cát, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Thuận
 lợi dùng sự giúp đỡ mà làm việc lớn, rất tốt, không có lỗi.) 
    2. “ Lục nhị: Hoặc ích chi thập bằng chi qui, phất khắc vi, vĩnh trinh cát. 
Vương dụng hưởng vu đế, cát. “ ( Hào 2 âm: Hoặc được tăng ích như rùa mười 
“bằng” , không chống cãi được, luôn chính bền tốt. Vua dùng để tế Trời, tốt.) 
    3. “Lục tam: Ích chi dụng hung sự, vô cữu. Hữu phu trung hành, cáo 
công dụngkhuê.” (Hào 3 âm: Dùng điều không tốt mà làm việc có ích cho người,
 không có lỗi. Có lòng thành tín làm theo đạo trung, là như thể dùng ngọc khuê 
để tỏ lòng chân thành với vị công bên trên.)
    4. “ Lục tứ: Trung hành, cáo công tùng. Lợi dụng vi y thiên quốc.” ( Hào 
4 âm: Làm theo trung đạo thì nói với bên trên sẽ thuận theo. Lợi dụng điều đó làm 
chỗ nương tựa thi có thể dời chuyển nhà nước.)
    5. “ Cửu ngũ: Hữu phu huệ tâm, vật vấn nguyên cát. Hữu phu huệ ngã 
đức. (Hào 5 dương: Có tâm thành tin mà làm ân huệ cho người, thì chẳng cần 
hỏi cũng biết là rất tốt rồi. Người ta cũng sẽ thành tin báo lại đức ban ân của
 minh. )
    6. “ Thượng Cửu: Mạc ích chi, hoặc kích chi. Lập tâm vật hằng, hung.” 
(Hào 6 dương: Không làm ích cho kẻ khác, còn có người công kích . Không định 
tâm thường làm ích cho người, xấu. )
BII. Tiểu tượng truyện:

  1. “Tượng viết: Nguyên cát vô cữu, hạ bất hậu sự dã.” (Lời tượng: Rất 
tốt không lỗi là bỡi kẻ dưới thì không thể gánh vác việc nặng.[ Hào 1 dương tuy 
chánh vị nhưng ở chỗ thấp nhất, nhờ chính ứng với hào 4 âm bên trên mới làm 
được việc lớn, khởi đầu nội quái Chấn.] )
  2. “Tượng viết: Hoặc ích chi, tự ngoại lai dã.” (Lời tượng: Hoặc được
 tăng ích, là từ bên ngoài mà đến vậy. [ Hào 2 âm chính ứng với hào 5 dương cả 
hai đều đắc trung chính vị. Sự tăng ích của hào 2 âm ở quẻ Ích cũng là sự ích 
dụng của hào 5 âm ở quẻ Tổn. “Bằng” là đơn vị đếm vật quý ngày xưa dùng trong 
giao dịch. rùa 10 “bằng có giá trị 100 đơn vị báu vật .]) 
  3. “Tượng viết: Ích dụng hung sự, cố hữu chi dã.” ( Lời tượng: Dùng 
điều không tốt mà làm việc có ích cho người, là tự mình quyền biến vậy. [ Ích là
chính quái đời 4 của thuàn Tốn, trong đó hào 3 âm là hào thế, tuy có chính ứng 
với hào 6 dương   ở ngôi âm cao nhất bên trên cuối thời Ích và không chính vị nên 
không giúp gì được . Hào 3 tánh âm tướng dương, có hỗ thế là hào giữa quẻ Khôn,
âm động sẽ biến thành dương tạo thành Khảm, cho nên chịu nhiều khó khăn hung
 sự. Tuy nhiên nó là hào thế nên có tự chủ quyền biến đem lại ích dụng cho người.
 Tâm thành và làm theo trung đạo ví như ngọc khuê bảo chứng rõ ràng việc làm 
của nó hữu ích cho kẻ dưới, vậy không gì sai quấy đối với bên trên. ] )
  4. “ Tượng viết: Cáo công tùng, dĩ ích chí dã.” ( Lời tượng: Nói với ông sẽ thuận
 theo, là để ý chí hữu ích vậy. [Hào 4 âm chính vị tỉ ứng với hào 5 dương đắc trung 
chính vị ở ngôi dương cao nhất như nguyên thủ quốc. Hào 3 âm và hào 4 âm nằm
 giữa quẻ Ích nên đều nói là “Làm theo trung đạo” , tức là ích dụng vô ngã vị, và 
“cáo công” là nói về mối liên hệ với bên trên. Hào 3 âm thì dùng tâm thành kính 
như ngọc minh khuê mà câu thông với linh giới ; hào 4 âm thì theo trung đạo để 
thụ quyền tổ chức quốc gia từ hào 5 dương.] )
  5. “ Tượng viết: Hữu phu huệ tâm, vật vấn chi hĩ. Huệ ngã đức, đại đắc chí dã.” 
(Lời tượng: Có tâm thành tín mà làm ân huệ cho người, thì không cần phải hỏi 
điều ấy. Người ta cũng sẽ hồi báo ân đức cho mình, là ý chí đã đạt được.[ Hướng
 của quẻ Ích là “Tổn thượng ích hạ”, trong đó hào 5 dương đắc trung chính vị như
 một nguyên thủ quốc gia với tâm thành tìn là “Tổn kỷ ích nhân” nên sự ban ơn 
bố đức động đến huệ tâm của người dân, họ sẽ hồi báo ân đức. Đó là đại thành 
của người lãnh đạo.])
  6. “Tượng viết: Mạc ích chi, thiên từ dã. Hoặc kích chi, tự ngoại lai dã.” (Lời tượng: 
Không làm ích cho người khác, là nói chỉ nghĩ về ích cho mình. Có người còn 
công kích, là từ ngoài chống lại mình.[Hào 6 dương tánh dương tướng âm ở 
ngôi âm cao nhất cuối thời Ích nên chỉ lo cho minh mà không còn làm ích cho
 người. Không có hằng tâm “ Tổn kỷ ích nhân” nữa cho nên bị người công kích,
 nên nói là không tốt. ] ) 

    Ý Chung:

    1. Ích |:::|| là chính quái đời 4 của thuần Tốn cũng là trùng quái thứ 14 của 
thuần Kiền, với tượng dưới sấm trên gió theo nhau trên trời tạo nên ích lợi dưới đất. 
Cũng có thể thể giải thích quẻ Ích là do từ quẻ Bỉ :::||| biến thành , khi hai hào 1
 âm và 4 dương đổi chỗ cho nhau. Theo nghĩa này thì Ích là lấy bớt giá trị bên 
trên để bù đắp cho bên dưới , tạo thành ích lợi là thoát khỏi bỉ cực.
    2. Quái đồ cho thấy các hào của quẻ Ích đều lần lượt vị ứng âm dương với nhau, 
đồng thời tượng cho thấy bên trong là Chấn, năng động, bên ngoài là Tốn, thuận
 nhập. Do đó Ích có bản tánh động, phù hợp với tiến hành công việc, khởi lập 
đại sự. Đặc biệt về đạo đức sự ứng hợp giữa các hào và sự đi đôi của sấm gió 
nhắc cho người ta thấy tốt lành thì làm theo, thấy xấu dữ thì sửa chữa.
    3. Hai quẻ Ích |:::|| và Tốn ||::::| đối tác tướng, khi quay 1800 thì quái dồ này thành 
quái đồ kia. Theo nghĩa đối tác thì, Ích là tổn thượng ích hạ, lấy trên bồi dưới 
để không còn bế tắt ; Tổn là tổn hạ ích thượng, lấy dưới bồi trên để tránh hậu
 hoạn. Ích là sự sung mãn của đức hạnh; Tổn là sự tu sửa đức hạnh. Ích để gia 
tăng lợi nhuận ; Tổn để tránh hại xa.
4. Hào từ và tiểu tượng dựa vào vị trí và bản tánh các hào nêu các ý chính:
- Hào 1 dương: Nếu Ích là tổn thượng ích hạ , thì thành phần ít giàu có nhất bên
 trên phải chịu tổn giảm trước hết, và thành phần ưu tiên được hổ trợ là hạng 
có địa vị xã hội thấp nhất.
- Hào 2 âm: Trong thời tăng ích hưng lợi các trung tâm cơ sở hạ tầng sẽ nhận
 được giá trị đầu tư lớn nhất từ bên trên.
- Hào 3 âm; Gặp tình thế khó khăn khẩn cấp phải tự chủ để biến tác công việc 
làm ich cho bên dưới, nhưng phải chứng minh sự thành tín không tư vị để bên
 trên chấp nhận .
- Hào 4 âm:Trong thời tăng ích hưng lợi người lãnh đạo phải ủy quyên người 
thừa hành có địa vị chính đáng, và phải hành động tăng ích vì toàn thể đại
cuộc chứ không vì lợi ích nhóm của mình.
- Hào 5 dương: Trong công cuộc phát triển tăng ích hưng lợi chung thì người 
lãnh đạo bên trên phải (1) giữ trung đạo, không vì lợi ích nhóm, (2) địa vị 
chính đáng, tánh tướng phải đồng bộ với nhau, và (3) có sự ứng hợp với 
bên dưới.
-Hào 6 âm: Cuối thời tăng ích hưng lợi thì thành phần có địa vị cao nhất bên
 trên trở thành ích kỷ tổn nhân, không còn lo cho phúc lợi chung, chỉ nghĩ 
lợi riêng nên bị bên ngoài chống đối.
    Tóm lại, Ích |:::|| là quẻ đời 4 của thuần Tốn , với nội quái Chấn ngoại quái Tốn
 trong động ngoài thuận chỉ cho động thái tăng ích thụ nạp bên dưới với hổ
 thể quẻ Khôn phần dưới bên trong. Ích là đối tác tánh của quẻ Hằng :|||:: , 
dưới thuận trên động chỉ cho trạng thái kiên định thường đều với hổ thể quẻ
 Kiền bên trong. Đắng khác, Ích là đối tác của quẻ Tổn ||:::| dưới đầm trũng trên
 núi cao chỉ cho sự hao tổn bên dưới để tăng nhập bên trên, với hổ thể quẻ
 Khôn phần trên bên trong.
Về kinh tế , Ích và Lợi phải đi đôi với nhau, tăng ích để thêm lợi nhuận. Về 
đạo đức , thu lợi ở chỗ vô ích là lợi bất chinh, là điều dữ; tạo nên ích dụng 
mà không thu lợi, là công phu của điều lành. Giá trị con người nằm ở chỗ thấy 
điều dữ nơi mình thì sửa đổi; thấy điều lành nơi người thì phải làm theo. . Điều 
này sẽ được nói đến trong quan hệ đối tác tướng giữa quẻ Tổn và quẻ Ích
 dưới đây.


                                            46.TỔN

               Nội Dung

   
 A. Quái đồ:                   

    I. Quái từ:                                              


          損,有孚,元吉,无咎 可貞,利有攸往。曷之用? 二簋可用享。

    II. Thoán:

    1.彖 曰: 損, 損 下 益 上, 其 道 上 行.
    2. 損 而 有 孚, 元 吉. 無 咎, 可 貞, 利 有 攸 往.曷 之 用 ? 二 簋 可 用 享 .
        二 簋 應 有 時, 損 剛 益 柔 有 時. 損 益 盈 虛, 與 時 偕 行.

    III. Đại tương:

    象 曰: 山 下 有 澤, 損, 君 子 以 懲 忿 窒 欲.

    Âm và nghĩa:
    AI. Lời quẻ:
    1. “Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt 
chi dụng, nhị quĩ khả dụng hưởng.” (Tổn giảm , có tâm thành tín, rất tốt, 
không có lỗi, tiến hành thuận lợi. Dùng cách nào? Như cách dùng hai cái 
bình bát cũng có thể 
dâng lễ tế.)
    AII. Thoán truyện

    1. “ Thoán viết: Tổn, tổn hạ ích thượng, kỳ đạo thượng hành.” ( Lời thoán: 
Tổn là giảmt bớt ở dưới để tăng ich bên trên, cái đạo của nó là đi ngược
 lên trên.)
    2. “ Tổn nhi hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. 
Hạt chi dụng? Nhị quĩ khả dụng hưởng. Nhị quĩ ưng hữu thời, tổn cương
 ích nhu hữu thời. Tổn ích doanh hư, dữ thời giai hành.” ( Tổn giảm mà có
 tâm thành tín, rất tốt, không có lỗi, tiến hành thuận lợi. Dùng cách nào? Như 
cách dùng hai cái bình bát cũng có thể dâng lễ phối hưởng. Hai cái bình bát
 dùng đúng thời của nó, giảm bớt chỗ cứng rắn để thêm cho chỗ yếu mềm
 cũng có thời của nó, giảm bớt, tăng thêm , dư đầy, thiếu hụt cùng thời
 mà tiến đi.)

    AIII. Đại tượng truyện:
    “ Tượng viết: Sơn hạ hữu trạch,Tổn, quân tử dĩ trừng phẫn trất dục.” 
(Lời tượng: Dưới núi có đầm là tượng của sự giảm bớt, người tôn quý coi 
đó mà ngăn ngừa giận dữ, cấm chỉ lòng tham .[Cái gì đang ở bên trên
 hoăc ở bên dưới thì tự nó không có giá trị đạo đức cao thấp khác nhau. 
Nhưng, khi một người từ bỏ cái thấp kém bên dưới để chọn lấy cái cao đẹp 
 bên trên, thì   giá trị đạo đức phát sinh. Theo nghĩa này, bỏ dữ tức
 làm lành . Để trừ bỏ các độc tố tham, sân,si thì cần phải giữ giới luật, 
định tĩnh thân tâm, và phát triển trí huệ.])
    B. Hào
    I. Hào từ:
    1. 初 九: 已 事 遄 往, 無 咎, 酌 損 之.
    2. 九 二: 利 貞, 征 凶, 弗 損 , 益 之.
    3. 六 三: 三 人 行, 則 損 一 人; 一 人 行, 則 得 其 友.
    4. 六 四 : 損 其 疾 . 使 遄 有 喜 , 無 咎 .
    5. 六 五: 或 益 之 十 朋 之 龜, 弗 克 違 , 元 吉 .
    6. 上 九 : 弗 損 , 益 之 , 無 咎 , 貞 吉. 利 有 攸 往 , 得 臣 無 家 .

    II. Tiểu tượng:
    1. 象 曰: 已 事 遄 往, 尚 合 志 也.
    2. 象 曰: 九 二 利 貞. 中 以 為 志 也.
    3. 象 曰: 一 人 行, 三 則 疑 也.
    4. 象 曰: 損 其 疾 , 亦 可 喜 也 .
    5. 象 曰 : 六 五 元 吉 , 自 上 佑 也 .
    6. 象 曰 : 弗 損 益 之 , 大 得 志 也 .


Âm và nghĩa:

    BI. Lời hào:
    1. “ Sơ Cửu: .Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi.” ( Hào 1 dương: 
Nghỉ việc đang làm để đi mau thì không có lỗi, nên châm chước mà 
tổn giảm thích đáng .) 
    2. “Cửu nhị: Lợi trinh, chinh hung, phất tổn, ích chi.”( Hào 2 dương: Trinh 
chính thì thuận lợi , tiến thủ thì hung xấu, không làm tổn giảm đức hạnh nơi 
mình, là đã tăng ích cho kẻ khác.)
    3. “Lục tam: Tam nhân hành, tắc tổn nhất nhân; nhất nhân hành, tắc đắc 
kỳ hữu.” ( Hào 3 âm: Ba người cùng đi ắt giảm một người; một người đí, ắt 
được thêm bạn.)
    4. “ Lục tứ: Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, vô cữu.” (Hào 4 âm: Giảm bớt tật 
của mình , làm cho đi đến mau , có điều vui mừng, không lỗi. )
    5. “ Lục ngũ : Hoặc ích chi thập bằng chi qui, phất khắc vi, nguyên cát.”
( Hào 5 âm: Được tăng ích lớn như được linh quy (rùa bói) mười bằng, không 
thể cãi được, rất tốt.)
    6. “ Thượng Cửu: Phất tổn, ích chi, vô cữu, trinh cát. Lợi hữu du vãng, đắc
 thần vô gia.” ( Hào 6 dương: Không tổn gìảm mà còn tăng ích , không lỗi, 
chính bền tốt . Tiến hành thuận lợi, được người phụ tá vị công vô tư .)

    BII. Tiểu tượng truyện:
    1. “Tượng viết: Dĩ sự thuyên vãng, thượng hợp chí dã” ( Lời tượng: Nghỉ 
việc đi mau, là cùng hợp chí bên trên vậy. [Hào 1 dương ứng với hào 2 âm 
bên trên, bỏ dưới để lên trên hay thăng tiến dĩ nhiên càng sớm càng tốt. Ở
 đây lấy sự tế tự làm tỉ dụ. Trong tế tự cần có tâm thành cho nên phải đi sớm, 
đã có tâm thành thì lễ vật có thể giảm bớt, chỉ hai cái bình bát cũng đủ dâng
 lễ,và rót rượu cùng giảm bớt.])
    2. “Tượng viết: Cửu nhị lợi trinh, trung dĩ vi chí dã.” (Lời tượng: Hào 2 dương
 thuận lợi cho trinh chính , là lấy trung dung làm ý chí của mình. [ Hào 2 dương 
đắc trung ứng với hào 5 âm cũng đắc trung, nhưng cả hai đều không chính vị. 
Vì vậy nên y giữ đạo trung dung sẵn có hơn là tiến thủ, hay xuất chinh mà địa 
vị bất chinh đáng sẽ bị thất bại.])
    3. “Tượng viết: Nhất nhân hành, tam tắc nghi dã.” ( Lời tượng: Một người
 thì đi, ba người ắt sanh nghi.[ Hào 3 âm của Tổn , là quẻ đời 4 của thuần Cấn,
 nó có hào ứng là 6 dươn. Hào này do từ quẻ Thái |||::: , nội quái Kiền giảm bớt 
đi một hào dương để tăng ích cho ngoại quái Khôn, trở thành quẻ Tổn ||:::| , 
hàm ý rằng không ngủ quên trong thái binh mà phải chịu tổn giảm để tránh
 hậu hoạn. Kinh Dịch nói về chuyển động nhị phân cho nên 3 đi thì dư 1, và 
1 thì phải thêm 1 nữa mới đi được. ])
     4. “Tượng viết: Tổn kỳ tật, diệc khả hỷ dã. “ ( lời tượng: Giảm bớt tật của 
mình cũng có thể là điều vui mừng vậy. [Hào 4 âm chính vị của lo sợ, nhưng 
có ứng với hào 1 dương chính vị của tiến mau, do đó không còn sợ nữa là điều
 đáng vui. Một người giảm trừ tật xấu nơi mình thì người khác sẽ sớm tìm đến
 với mình.)
    5. “Tượng viết: Lục ngũ nguyên cát, tự thượng hựu dã.” ( Lời tượng: Hào 5 
âm rất tốt là do sự giúp đỡ bên trên vậy. [Hào 5 âm tánh âm và tướng dương
 cao nhất ứng với hào 2 có tánh dương tướng âm thấp nhất. Sự phối kết
 tánh tướng giữa hai hào này thì tổn giảm ở hào 2 và tăng ích ở hào 5. Giá
 trị tăng ích này ước lượng như con rùa bói 10 bằng ( bằng là đơn vị đếm giá 
trị bảo vật ngày xưa)
    6. “ Tượng viết: Phất tổn ích chi, đại đắc chí dã.” (Lời tượng: Không tổn
 giảm mình mà làm tăng ích cho người là rất đắc chí vậy. [Hào 6 dương, vị 
ứng với hào 3 âm và tỉ ứng với 5 âm và ở cuối quẻ Tổn. Trong thời tổn dưới
 ích trên này nó chỉ được tăng ích giống như người được kẻ dưới phụ giúp
 không tư vị.])

    Ý Chung    
    Tổn ||:::| là chính quái đời 4 của thuần Cấn, cũng là trùng quái đời 14 của 
thuần Ly, với tượng dưới núi có đầm cho thấy bên dưới bị hao tổn bên trên 
được bồi đắp. Quái từ và thoán truyện lưu ý đến giá trị hành vi hướng 
thượng, tâm thành tín và sự giản đơn trong việc tế tự. Đại tượng khuyên 
người khôn ngoan phải trừ bỏ tham , sân.
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý:
  - Hào 1 dương: Hành động hướng thượng cần phải thành tin và giản đơn, 
và thực hiện càng sớm càng tốt.
  - Hào 2 dương: Trong thời tổn dưới ích trên, bên dưới nếu ở vào địa vị bất 
chánh thì không nên tiến hành mà chỉ nên tăng ích cho bên trên bằng cách 
giữ thế trung dung không làm gì tổn giảm đức hạnh của mình.
  - Hào 3 âm: Dịch là biến đổi và tương quan giữa hai thành phần là tương quan 
động chặt chẽ nhất (movement correlation), cho nên 3 đi thì ẩn bớt 1 có che 
khuất, và 1 đi thì hiện thêm 1 có trợ lực . Tinh đơn nhất làm gia tăng lực liên 
kết; tính đa tạp giảm trừ liên kết. Phí tổn hữu dụng trong thời thái bình là để
 phòng tránh hậu hoạn từ xa. Xả bỏ tham, sân, si để tránh tam đồ khổ.
  - Hào 4 âm: Đươc tăng ích do không còn lo sợ gọi là nhận “thí vô úy” . Hai 
cách kia là “thí tài vật ” và “thí pháp”.
  - Hào 5 âm: Giá trị tăng ích cao nhất vẫn là giá trị tinh thần bỡi nó phải có
 tâm thành tín và tánh đơn nhất.
  - Hào 6 dương: Cuối thời tổn thì giá trị tăng ích không do từ sự tổn giảm 
của người nào khác. Đó là tánh vô ngã vị phúc lợi chung.
    Tóm lại, quẻ Tổn với nghĩa “Tổn hạ ích thượng”, trong thời bình an phải tổn
 giảm bên dưới bù đắp bên trên để tránh hậu hoạn trong thời nguy khốn. Về
 mặt tu đạo thì Tổn là “hạ thủ công phu”, quyết tâm xả bỏ giá trị hữu vi thấp
 kém để đạt đến giá trị vô vi cao đẹp.
    Xả bỏ và bám giữ là hai động thái đối tánh. Dẫn lực mạnh hơn hấp lực thì 
xảy sự tách rời xả bỏ; dẫn lực yếu hơn hấp lực thì sinh ra cảm ứng bám giữ.
Vấn đề này sẽ được trình bày ở đối tác tánh của quẻ Tổn là quẻ Hàm dưới đây.

                             47. HÀM

        Nội Dung


      A. Quái đồ                  

      I. Quái từ:             

    咸 : 亨,利 貞,取 女 吉。

    II. Thoán:

1. 彖 曰:咸,感 也 .
2. 柔 上 而 剛 下,二 氣 感 應 以 相 與; 止 而 說, 男 下 女,是 以, 亨, 

    利 , 貞, 取 女 吉 也 .
3. 天 地 感 而 萬 物 化 生; 聖 人 感 人 心 而 天 下 和 平 . 觀 其 所 感,
    而 天 地 萬 物 之 情 可 見 矣 .

    III. Đại tượng:
    
    象 曰:山 上 有 澤 , 咸 . 君 子 以 虛 受 人 .

.     Âm và nghĩa:

    AI. Lời quẻ:
    “Hàm: Hanh, Lợi trinh. Thủ nữ cát.” ( Giao cảm : Hanh thông, chính bền 
thuận lợi, chọn con gái tốt. )

    AII. Thoán truyện:

    1. “Hàm. Cảm dã.” ( Lời thoán: Hàm là cảm vậy . [Chữ Hàm có nghiều nghĩa
 như: Bao hàm, cũng, đều, chi phối, bị cắt, …, theo kinh Dịch   hiểu là cảm . )
    2. “ Nhu thượng nhi cương hạ, nhị khí cảm ứng dĩ tương dự; chỉ nhi duyệt, 
nam há nữ, thị dĩ hanh, lợi trinh , thủ nữ cát dã.”( Mềm yếu ở trên cứng rắn 
ở dưới là hai khí cảm ứng để đi với nhau; ngưng lại mà vui vẻ, trai nhún 
nhường gái, cho nên hanh thông; chính bền thuận lợi, nên chọn con gái tốt.)
    3. “ Thiên địa cảm nhi vạn vật hoá sinh; Thánh nhân cảm nhân tâm nhi thiên
 hạ hoà bình. Quan kỳ sở cảm nhi thiên địa vạn vật chi tình khả kiến hĩ.” 
( Trời đất cảm ứng mà muôn vật hóa sanh; Thánh nhân cảm hóa đến lòng
người mà thiên hạ hòa bình. Xem sự cảm ấy mà có thể thấy được cái tình
 của vạn vật trong đất trời. [ Ý này giống như ở quẻ Hằng, xem sự giao 
cảm và thường hằng mà thấy cái tình trong trời đất.] )
    
    AIII. Đại tượng truyện:

    " Tượng viết: Sơn thượng hữu trạch, Hàm. Quân tử dĩ hư thụ nhân,”
( Lời tượng:Trên núi có đầm là cảm ứng. Người tôn quý coi đó mà lấy hư tâm 
 để cảm hóa người khác. [Chữ ‘cảm’  感 có chữ ‘tâm’ 心 , chữ ‘hàm’ 咸
 không có chữ tâm cho nên nói : Hàm là Cảm mà không có tư tâm.])

    B. Hào
  
      I. Hào từ:

  1. 初 六:咸 其 拇 .
  2. 六 二: 咸 其 腓,凶, 居 吉 .
  3. 九 三: 咸 其 股,執 其 隨,往 吝.
  4. 九 四: 貞 吉, 悔 亡. 憧 憧 往 來, 朋 從 爾 思 .
  5. 九 五: 咸 其 脢,無 悔 .
  6. 上 六: 咸 其 輔, 頰, 舌 .


     II. Tiểu tượng:

  1. 象 曰:咸 其 拇,志 在 外 也 .
  2. 象 曰: 雖 凶,居 吉,順 不 害 也 .
  3. 象 曰: 咸 其 股,亦 不 處 也 . 志 在 隨 人,所 執 下 也 .
  4. 象 曰: 貞 吉 悔 亡,未 感 害 也 . 憧 憧 往 來,未 光 大 也 .
  5. 象 曰: 咸 其 脢,志 末 也 .
  6. 象 曰: 咸 其 輔 頰 舌,滕 口 說 也 .


    Âm và nghĩa:

    BI. Lời hào:

  1. “Sơ Lục: Hàm kỳ mẫu.” ( Hào 1 âm: Như cảm nhận nơi ngón chân cái.)
  2. “ Lục nhị. Hàm kỳ phì, hung, cư cát.” (Hào 2 âm: Cảm được bắp chân,
 xấu, ở yên thì tốt.)
  3. “Cửu tam: Hàm kỳ cổ, chấp kỳ tuỳ, vãng lận.” ( Hào 3 dương : Cảm ở 
bắp vế, chấp lấy sự đi theo, như vậy mà tíến thì xấu.)
  4. “ Cửu tứ: Trinh cát, hối vong. Đồng đồng vãng lai, bằng tòng nhĩ tư.” 
( Hào 4 dương: Chính bền tốt, không còn hối tiếc. Nếu cứ tính toán tới
 lui trong lòng , thì bạn bè chỉ là những người theo ý của ngươi mà thôi.)
  5. “ Cửu ngũ: Hàm kỳ mỗi, vô hối.” ( Hào 5 dương : Cảm ở cổ lưng ,
không hối tiếc.)
  6. “Thượng lục: Hàm kỳ phụ, giáp, thiệt.“ ( Hào 6 âm: Cảm ở hàm, má, lưỡi.)

    BII. Tiểu tượng truyện:

    1. “Tượng viết: Hàm kỳ mẫu, chí tại ngoại dã.” ( Lời tượng: Cảm nhận 
nơi ngón chân cái, là chí còn ở ngoài vậy . [Đầu ngón chân cái là xuất 
phát điểm cảm nhận nên không nói gì tốt, xấu. Quẻ Hàm dùng thân người
 để diễn tả tiến trình cảm nhận không theo ý chí hay tư tâm của chủ thể, 
như nói ở Đại tượng.])
    2. “Tượng viết: Tuy hung, cư cát, thuận bất hại dã.” ( Lời tượng: Tuy rằng 
dữ nhưng ở yên thì tốt, tức là thuận thì chẳng có gì hại. [Các hào quẻ Hàm , 
là thời giao cảm đều khuyên nên tĩnh thì tốt hơn động. Hào 2 âm đắc trung 
chính vị, ứng với hào 5 dương cũng đắc trung chính vị, nó lại tỉ ứng với hào
 3 dương nên khuyên ở yên thì tốt. Bắp chân không nhạy cảm bằng đầu ngón 
chân cái nhưng lại là chỗ hiếu động nhất nên nói là hung.])
    3. “Tượng viết: Hàm kỳ cổ, diệc bất xử dã; chí tại tuỳ nhân, sở chấp hạ dã.” 
(Lời tượng: Cảm được ở bắp vế cũng chẳng ở yên vậy; chấp lấy sự tùy thuộc 
người khác là bám lấy thấp kém vậy. [ Hàm là quẻ đời 4 của thuần Đoài, hào 
3 dương là hào thế do từ hào 3 âm của thuần Đoài biến thành . Hào này ở đỉnh 
điểm nội quái Cấn như bắp vế ở cuối cẳng chân, dựa trên bắp chân và ngón 
chân bên dưới mà đi đứng .])
    4. “Tượng viết.Trinh cát, hối vong, vị cảm hại dã. Đồng đồng vãng lai, 
vị quang đại dã.” ( Lời tượng: Chính bền tốt, không còn hối hận là chưa vì 
kich cảm mà bị hại vậy. Bối rối trong lòng tinh toán qua lại là chưa 
thông sáng rộng lớn vậy. [Hào 4 tánh dương tướng âm ở vị trí chỉ sự lo sợ 
nên tượng của nó là ngẫm nghĩ lo lắng. Lời khuyên nên kiên định chính 
bền thì tốt. Trái lại, nếu âu lo tính toán thì không sáng suốt. Hào 4 dương 
chỉ vị trí cao hơn bắp vế tức là phần thân, là tim hay tâm, nó là hào dương, nếu 
động biến  thành âm thì ngoại quái Đoài biến thành Khảm, tức là hãm hiểm, 
và đồng thời quẻ Hàm ::|||: biến thành   Kiển ::|:|:  là hoạn nạn. Còn nếu 
giữ nguyên thì hổ thể của nó là ở giữa ba hào dương  là Kiền, nên 
có tượng đồng bạn, và cả ngày tinh toán nhưng tối đến còn lo.])
    5. “Tượng viết : Hàm kỳ mỗi, chí mạt dã.” (Lời tượng: Cảm ở lưng cổ, 
là chí đã không   cảm được nữa. [ Hào 5 dương đắc trung chính vị, 
tánh tướng đều dương, vị ứng với hào 2 âm. Cư vị hào 5 tôn quý như vị 
nguyên thủ phải công chánh điềm tĩnh, cho nên không dễ bị kích cảm , 
do đó không hối hận. Tượng của nó như miếng thịt nổi ở đằng sau cổ lưng là
 chỗ khó thấy ,  giống như sự kích cảm ở vô ý thức. Nếu giải thích quẻ Hàm là 
thương tổn, thì hào 5 dương là nói sự tổn thương ở miền vô ý thức.])
    6. “Tượng viết: Hàm kỳ phụ , giáp , thiệt, đằng khẩu thuyết dã.”(Lời tượng:
Cảm ở hàm, má, lưỡi, là chỉ  cảm  trên lời nói. [ Hào 6 tánh tướng đều
 âm cuối ngoại quái Đoài là chỗ  cao nhất của quẻ Hàm, nó có vị ứng với 
hào 3 dương cuối nội quái Cấn. Sự ứng cảm giữa hai đỉnh điểm này biểu thị 
bằng tánh trừu tượng của ngôn ngữ.]) 

    Ý Chung

    Hàm ::|||: là chính quái đời 4 của thuần Đoài, cũng là trùng quái đời 14
 của thuần Khảm,với tượng trên núi có đầm chỉ cho sự cảm ứng tự nhiên
 trong trời đất. Hàm ::|||: là quẻ đối tướng của Tổn ||:::| , đối chiếu quái đồ 
cho thấy, yếu tố năng động , quẻ Kiền (positive power)hội tụ bên trong 
quẻ Hàm, ngược lại yếu tố thụ động , quẻ Khôn (negative power) hội tụ 
bên trong quẻ Tổn. Ở quẻ Tổn các hào dương đều ở bên ngoài nên nó
 là quẻ động, có lợi cho sự tiến hành . Trái lại, ở quẻ Hàm các yếu tố
 dương đều ở bên trong , nó là quẻ tĩnh có lợi cho sự ở yên.
    Quái từ và thoán truyện chú ý đến sự cảm ứng của hai khí âm dương 
trong trời đất mà sinh ra sự giao cảm phái tính là nền tảng của quan 
hệ xã hội. Đại tượng suy diễn từ chữ Hàm là chữ Cảm không có chữ t
âm nên khuyên người ta nghệ thuật sống trong các giao cảm xã hội 
không nên để tư tâm tư lợi của mình xen vào đấy.
    Hào từ và tiểu tượng nói đến các ý chính:
  - Hào 1 âm: Đầu ngón chân cái là điểm cảm nhận xa nhất của cơ thể.
 Trong giao cảm sơ khởi thì không có ý hướng nhất định.
   - Hào 2 âm: Cẳng chân nhận cảm kém nhưng hiếu động nên dễ bị tổn
 thương. Hiếu động trở ngại cho giao cảm , chẳng bằng yên tĩnh.
  - Hào 3 dương: Cảm ứng bắp vế tùy thuộc trên cẳng chân và bàn chân. 
Người thiếu quan điểm lập trường , đáp ứng giao cảm dễ bị lôi cuốn 
bỡi người khác .
  - Hào 4 dương: Tâm dễ kích cảm sẽ sinh ra đáp ứng ưu lự, dễ gây hậu 
quả bất lợi cho tri huệ . Tâm nhạy cảm dễ bị đáp ứng điều kiện hóa.
  - Hào 5 dương: Sau cổ lưng là vùng yên tĩnh khó kích cảm . Khó tiên 
đoán và xác định mẫu hành vi đáp ứng do giao cảm vô ý thức
  - Hào 6 âm: Giao cảm ngôn ngữ có tính trừu tượng. Lời nói thiếu tình 
thương thì không tạo được giao cảm xã hội.
    Tóm lại, Hàm có nghĩa là bao hàm, chung đều, tóm lại, kinh Dịch thì
 hiểu theo nghĩa là Cảm, giao cảm, ứng cảm. Trong thiên nhiên sự 
cảm ứng sinh ra tại nơi trên cao có đầm nước trũng bốc hơi ẩm ướt,
 bên dưới có núi đá đứng im; nơi con người cảm tình nảy sinh khi bên
 ngoài hiền dịu tươi vui, bên trong tâm vứng vàng định tĩnh; trong ứng 
xử  xã hội giao cảm tạo nên khi kẻ mạnh tự hạ mình bên dưới
 kẻ yếu, khi chào nhau người ta cũng khom mình thấp xuống.
    Cảm năng là một hoạt động có ảnh hưởng đến các khả năng tâm lý khác. 
Tâm   thường xuyên bị kích cảm người ta dễ trở thành đa ưu, trí huệ 
chậm lụt. Kích cảm tiêu cực không được đáp ứng trực tiếp, cá nhân sinh 
ra  mặc cảm ẩn ức vô ý thức ,   hành vi  trở nên bất bình thường và có các 
hội chứng tâm thần. Giao cảm xã hội tiêu cực sinh ra kỳ thị , chia rẽ  
bất lợi cho văn hóa đạo đức. 
    Giao cảm là tương quan giữa các cá thể có tánh chất cá biệt, tức thì 
và chóng qua. Giá trị của nó nặng về tình cảm nghệ thuật hơn là lý 
trí khoa học. Đằng khác, sự tương quan bền vững có tinh hợp lý 
thường đều sẽ được tìm hiểu trong quẻ Hằng, là đối tác tướng của 
quẻ Hàm dưới đây.

                            
                              48. HẰNG

    Nội Dung:
    A. Quái đồ:                        

     I. Quái từ:                   

     恆:亨,無 咎,利 貞,利 有 攸 往 .

    II. Thoán:
    1. “彖 曰:恆,久 也 . 剛 上 而 柔 下,雷 風 相 與; 巽 而 動,
        剛 柔 皆 應,恆 .
    2. 恆 亨, 無 咎,利 貞 , 久 於 其 道 也,天 地 之 道,恆 久 而
        不 已 也 .
    3. 利 有 攸 往,終 則 有 始 也 .
    4. 日 月 得 天,而 能 久 照,四 時 變 化,而 能 久 成,聖 人 久
       於 其 道,而 天 下 化 成 . 觀 其 所 恆,而 天 地 萬 物 之 情 可 見 矣 .

    III. Đại tượng:
      象 曰:雷 風 . 恆 . 君 子 以 立 不 易 方 .

    Âm và nghĩa:

    AI. Quái từ :
    “Hằng, hanh, vô cữu; lợi trinh, lợi hữu du vãng.” ( Lời quẻ: 
Thường đều, hanh thông, không có lỗi; chính bền có lợi, thuận lợi
 để tiến hành .)
    AII. Thoán truyện:
    1. “Thoán viết: Hằng, cửu dã. Cương thượng nhi nhu hạ, lôi phong 
tương dữ; tốn nhi động, cương nhu giai ứng, hằng. “(Lời thoán: thường 
đều là lâu bền vậy. Cứng rắn bên trên mà mềm dịu bên dưới, sâm gió 
cùng đi theo nhau; tốn thuận mà năng động, cứng mềm đều tương ứng
 với nhau, là thường đều.)
    2. “Hằng hanh, vô cữu, lợi trinh, cửu ư kỳ đạo dã. Thiên địa chi đạo,
 hằng cửu nhi bất dĩ dã.” (Thường đều hanh thông, không lỗi, chính 
bền tốt là giữ được đạo lâu dài vậy. Đạo của trời đất thường đều lâu
 bền mà chẳng bao giờ hết vậy.)  
    3. “ Lợi hữu du vãng, chung tắc hữu thuỷ dã.” (Tiến đi thuận lợi là 
có sau ắt có trước vậy.)    
   4. “Nhật nguyệt đắc thiên, nhi năng cửu chiếu; tứ thời biến hoá, 
nhi năng cửu thành; thánh nhân cửu ư kỳ đạo, nhi thiên hạ hoá thành. 
Quan kỳ sở hằng, nhi thiên địa vạn vật chi tình khả kiến hĩ.” (Mặt trời
 mặt trăng trên trời cao mà thường chiếu sáng mãi; bốn mùa biến hóa
mà thành lâu bền; thánh nhân giữ đạo lâu bền mà có thể cải hóa thiên 
hạ. Xem đạo thường hằng ấy mà có thể thấy được cái tình của trời đất 
vạn vật.)
  

      AIII. Đại tượng truyện:
    “ Tượng viết: Lôi phong, Hằng. Quân tử dĩ lập bất dịch phương.” 
( Lời tượng: Sấm và gió đi theo nhau là tượng của sự thường đều. Người
 tôn quý coi đó mà giữ vững lập trường, không đổi chí hướng.[ Các hào
 của nội quái Tốn và ngoại quái Chấn của quẻ Hàm đều tương ứng đối 
tánh nhau, tượng của nó như sấm gây ra gió và gió đưa tiếng sấm đi xa. 
Đó là lẽ khách quan thường đều.])
    B Hào
    I. Hào từ:

  1. 初 六 : 浚 恆 . 貞 凶 . 無 攸 利 .
  2. 九 二 : 悔 亡 .
  3. 九 三 : 不 恆 其 德 , 或 承 之 羞, 貞 吝 .
  4. 九 四 : 田 無 禽 .
  5. 六 五 : 恆 其 德 貞 , 婦 人 吉 , 夫 子 凶 .
  6. 上 六 : 振 恆 . 凶 .

    II. Tiểu tượng:

  1. 象 曰: 浚 恆 之 凶 . 始 求 深 也 .
  2. 象 曰 : 九 二 悔 亡 . 能 久 中 也 .
  3. 象 曰: 不 恆 其 德 , 無 所 容 也 .
  4. 象 曰 : 久 非 其 位 , 安 得 禽 也 .
  5. 象 曰: 婦 人 貞 吉 , 從 一 而 終 也 ; 夫 子 制 義 , 從 婦 凶 也 .
  6. 象 曰: 振 恆 在 上 . 大 無 功 也 .


    Âm và nghĩa:
    BI. Lời hào:

  1. “Sơ lục. Tuấn hằng, trinh hung, vô du lợi.” (Hào 1 âm: Đào sâu vào 
lẽ thường đều, bám chấp thường đều như vậy thì xấu, không có gì
 thuận lợi.)
  2. “Cửu nhị: Hối vong.” ( Hào 2 dương: Không còn có hối hận .)
  3. “ Cửu tam: Bất hằng kỳ đức, hoặc thừa chi tu, trinh lận.” (Hào 
3 dương: Khôn giữ đức hạnh của mình cho thường đều, có thể bị 
xấu hổ, cứ như vậy là đáng tiếc.)
  4. “Cửu tứ: Điền vô cầm.” ( Hào 4 dương : Như đi săn mà không được chim.)
  5. “ Lục ngũ. Hằng kỳ đức trinh, phụ nhân cát., phu tử hung.” ( Hào 5 âm:
 Đức hạnh của mình giữ được thường đều chính bền , đàn bà tốt, đàn ông
 thì xấu.)
  6. “Thượng lục: Chấn hằng, hung. “ (Hào sáu âm: Chấn động sự thường 
đều, xấu.)
    BII. Tiểu tượng truyện:

  1. “Tượng viết: Tuấn hằng chi hung, thuỷ cầu thâm dã.” ( Lời tượng: Đi quá
sâu vào lẽ thường đều thì xấu, vì đây chỉ là khởi đầu mà mong cầu thâm
 sâu quá đáng. [Hào 1 âm chính ứng với hào 4 dương theo lẽ thường đều, 
nhưng chỉ là khởi đầu nên mối quan hệ này không thể yêu cầu quá thâm
 sâu được vì giữa chúng còn có lực dẫn và lực cản của hai hào dương 2 va 3.])

2. “ Tượng viết: Cửu nhị hối vong, năng cửu trung dã.” (Lời tượng: Hào 
2 dương không còn có hối hận, là vì có thể giữ đạo trung lâu bền vậy.” 
[Hào 2 dương đắc trung lại không chính vị nên có hối tiếc, tuy nhiên nó
 ứng với hào 5 âm cũng đắc trung nhưng không chính vị, như vậy nó giữ
 được trung đạo từ trước đến sau nên không còn hối hận vì không chính 
vị nữa . ])
    3. “Tượng viết: Bất hằng kỳ đức, vô sở dung dã.” (Lời tượng: Đức hạnh 
của mình không giữ thường đều thì không thể chấp nhận vào đâu được.
[ Hằng là quẻ đời 4 của thuần Chấn trong đó hào thế 3 dương có hào ứng 
là 6 âm, cả hai đều chính vị nhưng hoặc quá mềm yếu, hoặc quá cứng rắn
 nên không giữ được đức thường hằng là điều đáng tiếc. ])
    4. “ Tượng viết: Cửu phi kỳ vị, an đắc cầm dã.” (Lời tượng: Ở lâu không 
đúng chỗ, làm sao mà được chim. [ Hào 4 tánh dương tướng âm tức là bất
 chính vị thì khó có kết quả tốt,])
    5. “ Tượng viết: Phụ nhân trinh cát, tòng nhất nhi chung dã; phu tử 
chế nghĩa, tòng phụ hung dã.” ( Lời tượng: Đàn bà chính bền thì tốt, là
theo một người chồng giữ trọn đạo đến cùng; người đàn ông thì phải 
ứng biến để trọng nghĩa, cho nên cứ theo như đàn bà thì xấu, [Hào 5 âm
 là nhu trung ứng với hào 2 dương là cương trung cho nên cái đức thường 
đều ở hào 5 âm là tôt cho người nữ.])
    6. “Tượng viết : Chấn hằng tại thượng, đại vô công dã.” (Lời tượng: 
Thường hay xáo động , thì chẳng nên công gì vậy. [ Hào sáu âm ở cao 
điểm quẻ Hằng, cuối ngoại quái Chấn lại là tánh âm nên không kiên định 
mà luôn thường cải biến nên phí công vô ích.])
    

    Ý Chung

     Hằng :|||:: là chính quái đời 4 của thuần Chấn,cũng là trùng quái thứ 14 của 
thuần Khôn, với tuộng dưới gió trên sấm, tương sanh tương tồn chỉ cho sự lâu 
dài Thường đều. Hằng :|||:: là đối tướng của Hàm ::|||: , cho nên, nếu Hàm là cảm 
ứng nhanh và chóng qua, thì Hằng là giao kết kéo dài bền vững. Đằng khác, 
Hằng là đối tánh của Ích |:::|| ,cho nên, nếu Ích là tự động khôi phục ,thoát
khỏi ngưng đọng bế tắt, thì Hằng là hoạt động đồng bộ thường đều tạo nên 
sự bền vững.
    Quái từ và thoán truyện chú ý đến lợi điểm của sự thường đều là hanh thông,
 thực hiện giải quyết được nhiều công việc. Một điểm đáng chú ý là Thoán 
truyện nói rằng: Quán xét sự thường hằng trong vũ trụ vạn vật sẽ thấy được 
cái tình hơn là cái lý của nó. Đại tượng dựa vào sự thường xuyên đi đôi của 
sấm và gió khuyên người ta phải có hằng tâm an định phương hướng để hợp
 tác với người khác.
    Hào từ và tiểu tượng nêu các ý chung:
  - Hào 1 âm: Khởi đầu mà mong cầu được bền vững thường đều thì khó mà
thành công.
  - Hào 2 dương: Thời thường đều dẫu bất chính vị nhưng giữ trung đạo thì 
chẳng gây ra sự đáng tiếc.
  - Hào 3 dương: Không giữ được đức hạnh thường đều thì dễ sinh ra hổ nhục 
đáng tiếc.
  - Hào 4 dương: . Có tìm mới gặp, nhưng tìm kiếm không đúng cách thì không
 thể tìm thấy.
  - Hào 5 âm: Nữ tánh thường đều cho nên có giá trị chung thủy dễ tiên đoán ;
 nam tánh bất thường đều cho nên sáng tạo biến thông khó tiên đoán.
  - Hào 6 âm: Thường xuyên biến đổi thì rất phí công.
    Tóm lại, Sấm và gió đều là các thực thể động . Trong quẻ Hằng, bên ngoài 
sấm là dương khí động, bên trong gió là âm khí động. Sấm gió chuyển động 
hổ tương tồn tại, động mà không gia giảm là bản chất của sự bền vững 
thường đều.
    Trong quan hệ xã hội, liên kết bén nhạy nhất là mối giao cảm phái tính của 
tuổi thanh xuân, như tượng của quẻ Hàm, và quan hệ bền vững nhất là mối 
liên kết hôn nhân vợ chồng của tuổi thành niên như tượng của quẻ Hằng. 
Giao cảm nam nữ dễ nẩy sinh khi kẻ mạnh tôn trọng đề cao kẻ yếu. Quan hệ 
vợ chồng bền vững khi người chồng tự chủ hoạt động bên ngoài, người vợ 
tốn thuận bên trong.
    Đằng khác, cũng là tượng sấm gió tương hành tương tục, nhưng gió là âm 
khí động bên ngoài, còn sấm là dương khí động bên trong. Nói cách khác, 
bên trên tốn thuận, bên dưới năng động thì sự thể sẽ thế nào? Đây chính là 
trường hợp của quẻ Ích |:::|| , nó là đối tác tánh của quẻ Hằng có tác dụng 

khai thông sự bế tắt do thường hằng biến dịch .

    Tổng Luận

    1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần ở vị trí bàng phương trên Tiên 
thiên bát quái đồ là Chấn-Cấn-Đoài-Tốn tạo nên vòng biến dịch thứ tư là
 tương tác giữa 4 quẻ Ích-Tổn-Hàm –Hằng. Tự quái truyện của kinh Chu Dịch 
xếp đặt thứ tự các quẻ không căn cứ trên quái đồ mà chỉ theo lý luận chủ 
quan của người biên soạn, trong đó phần hạ kinh dành để diễn tả quan hệ 
xã hội đã mở đầu bằng hai quẻ Hàm, Hằng . Khác hơn, khảo luận này dựa 
theo sự biến động các hào trong quái đồ mà sắp xếp các quẻ nên số thứ tự 
của chúng khác hơn ở kinh Chu Dịch.

    2. Theo qui ước chung , nhìn tượng cụ thể mà diễn giải các chủ đề xã hội 
trừu tượng, bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng nói đến các ý chính:
    (a) Quẻ Ích |:::||, trên gió dưới sấm , bên ngoài âm khí động, bên trong dương 
khí động, hai khí động tương giao tạo thành ích dụng. Theo truyền thống
 giải thích về mặt xã hội thì quẻ Ích do từ quẻ Bỉ :::||| đem hào 4 dương 
xuống thay vào chỗ hào 1 âm trở thành |:::|| Ích. Vậy ích là đem cái giá trị 
bên trên phục vụ cho bên dưới, kết quả là thoát khỏi tình trạng bỉ cực bế tắt.
    (b) Quẻ Tổn ||:::| , trên núi cao dưới đầm trũng, bên trong vui để cho bên 
ngoài dừng lại đó là sự kiềm chế hay tiết giảm . Về mặt xã hội có thể giải 
thích quẻ Tổn ||:::| do từ quẻ Thái |||::: lấy hào 3 dương đổi chỗ cho hào hào
 6 âm. Vậy, tổn là đang lúc thái bình lấy bên dưới giúp cho bên trên để 
phòng tránh hậu hoạn, tức là chịu hao tổn lúc bình an để tránh lúc nguy 
biến.
    (c) Quẻ Hàm ::|||: , đầm nước với khí ẩm phủ trên đỉnh núi dễ gây cảm ứng 
thiên nhiên; kẻ mạnh tôn trọng nhường nhịn người yếu dễ tạo giao cảm 
xã hội. Cảm ứng và giao cảm nặng về tình hơn là lý. Muốn có tình cảm 
phải có tâm thanh.
    (d) Hằng :||::| , bên trên sấm là dương khí động, bên dưới gió là âm khí động,
 chúng là các khí động tương sanh tương tồn, luôn có mặt, đó là vận hành
 ổn định thường đều. Trong gia đình , xã hội bên ngoài thì nổ lực hoạt động , 
bên trong thì tốn thuận hài hòa đó là điều kiện để được bền vững . Cần 
phải biết rằng mối liên kết giữa các thực thể được bền vững là do hợp tình 
chứ không phải chỉ do hợp lý.
    Bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng diễn tả biến dịch theo các quan hệ đối tác 
từng cặp như sau:

    3. Quan hệ đối tướng giữa Ích |:::|| và Tổn ||:::|

    Hai quẻ gọi là đối tướng khi quái đồ của chúng đối nhau về phương vị , 
tức là nếu quay 1800 , thì hai quái đồ trùng nhau. Điểm giống nhau giữa 
Ích và Tổn là sự quân phân âm dương và các hào âm đều bị nhốt bên trong 
hào dương nên chúng đều là quẻ động, diễn tả ích lợi về lâu về dài hơn 
là hiện tại tức thời . Về chỗ khác nhau thì:
    (a) Ích là tổn trên ích dưới nhằm giải phóng tình trạng bế tắt, bỉ cực. Ngược lại, 
Tổn là tổn dưới ích trên để trừ bỏ hậu họa từ xa, tức là không ngủ quên 
trong cảnh thái bình.
    (b) Về chiến lược kinh tế thì Ích là đem vốn đầu tư hạ tầng để tăng lợi nhuận, 
là bắt kịp thời cơ, thừa thắng tiến thủ ; Tổn là cắt giảm đầu tư vô hiệu quả , 
là lấy ngắn nuôi dài, là “đoạn vĩ cầu sinh” , hy sinh tiểu tiết cho đại cục.
    c) Về giáo tu luyện thì, Ích là nổ lực học tập thủ đắc kiến thức kỹ năng, nâng
 cao năng lực, làm lành lánh dữ để phong phú hóa tài đức; Tổn là ra công tu
 luyện, xả bỏ chấp trước, giải trừ tham, sân, si, đơn giản hóa cuộc sống ngộ 
nhập chánh đạo.
    Tóm lại, ích để hưng lợi lợi và tổn để gần với đạo.

    4. Quan hệ đối tánh giữa Tổn ||:::| và Hàm ::|||:
    Hai quẻ gọi là đối tánh khi các hào của chúng lần lượt từng cặp đối tánh âm 
dương với nhau. Tổn và Hàm là hai quẻ đối tánh nhau, quái đồ của chúng 
cho thấy: Từ quẻ Thái |||::: nếu hai hào 3 dương và 6 âm đổi chỗ nhau sẽ 
sinh ra Tổn ||:::| , còn ở quẻ Bỉ :::||| , nếu hai hào 3 âm và 6 dương đổi chỗ 
nhau sẽ sinh ra Hàm ::|||: Điều này cho thấy, dương khí thoát ra ngoài hay 
đi lên là tổn, Tổn thuộc phả hệ Cấn – Ly hay núi lửa. Trái lại dương khí ẩn 
vào trong hay đi xuống là hàm hay cảm, Hàm thuộc phả hệ Đoài-Khảm hay 
đầm nước . Do đó, Tổn thuộc tánh lửa đi lên, lợi thế tiến động; Hàm thuộc
 tánh nước đi xuống, lợi thể tĩnh an.

    5. Quan hệ đối tướng giữa Hàm ::|||: và Hằng :|||::
    Hàm và Hằng giống nhau ở chỗ: (1) Các hào dương hội tụ giữa các hào âm 
nên chúng có lợi thế tĩnh an hơn là tiến động. Tuy thoán truyện của quẻ 
Hằng có nói: “Lợi hữu du vãng “ nhưng thực ra “Chung tắc hữu thủy” , tức 
là trước sau như một. Các hào quẻ Hàm khuyên ở yên thì tốt; quẻ Hằng thì
 khuyên không nên biến cải. Thoán truyện ở quẻ Hàm và Hằng đều nói: Xem
 xét sự giao cảm – hay lẽ thường hằng – thì có thể thấy được cái “tình” của
 trời đất vạn vật. Vậy thì sự cảm ứng trong thiên nhiên và sự giao cảm của 
con người trong xã hội là do tình hơn là do lý. Cũng vậy, tính thường đều của
 qui luật tự nhiên và sự bền vững lâu dài trong cuộc sống xã hội là do hợp
 tình hơn là hợp lý.
    Điểm khác nhau giữa Hàm và Hằng là: (1) Hàm thuộc phả hệ Đoài - Khảm,
 là thuộc tánh cảm năng, lợi thế hiển lộ tĩnh an ; Hằng thuộc phả hệ
 Chấn – Khôn, là thuộc tánh bảo toàn hoạt năng , lợi thế ẩn tàng trường 
cửu.(2) Cảm ứng và giao cảm có tánh bén nhạy, tức thời và gián đoạn; 
trường cửu và thường đều có tánh liên tục, kéo dài và nhân quả cá biệt . 
(3) Trong cảm ứng tự nhiên thì trên hư dưới thực, giao cảm xã hội thì thiếu
 nam , kẻ mạnh nhún nhường bên dưới thiếu nữ, kẻ yếu.Thường hằng 
trong các hiện tượng tự nhiên thì âm khí động bên dưới, dương khí động 
bên trên; sự bền vững lâu dài trong gia đình xã hội nhờ ở bên ngoài tự
 chủ năng động, bên trong tốn thuận hài hòa .
    Hàm, Hằng là hai quẻ đối tướng tức là chúng có thể trùng nhau khi thay
 đổi phương vị không gian của quái đồ. Điều này có nghĩa là một mối giao 
cảm nam nữ nhất thời ngoài xã hội có thể trở thành quan hệ chồng vợ 
lâu dài trong gia đình.

    6. Quan hệ đối tánh giữa Hằng :|||:: và Ích |:::||
    Như đã nói trên quẻ Ích thuộc phả hệ Tốn-Kiền, còn Hằng thì thuộc phả hệ
 Chấn-Khôn, cho nên quan hệ đối tánh giữa Ích và Hằng là hệ quả các quan
 hệ đối tánh Kiền-Khôn và Chấn-Tốn. Nội quái và ngoại quái của hai quẻ 
này đều là sự kết hợp giữa gió và sấm, gió là âm động, sấm là dương động . 
Quái đồ cho thấy ba hào dương hay Kiền ở giữa quẻ Hằng, và ba hào âm 
hay Khôn ở giữa quẻ Ích. Do đó, thường hằng thì ngoài hư trong thực, 
hằng tâm là cốt lõi , còn tăng ích thì hạch tâm của nó là thủ lợi. Ích để 
hưng lợi là thuộc tánh trí năng nên đa tạp và biến đổi , thiện hảo thì làm 
theo, xấu ác thì cải sửa . Thường hằng trọn vẹn là thuộc tánh cảm năng 
nên đơn nhất , không phân hủy đoạn diệt, ứng hiện mọi nơi (omnipresent) .
    Ích và Hằng có quan hệ đối tánh tức là mối tương quan không dựa trên 
chuyển động không gian, nhưng lệ thuộc điều kiện thời gian khi các hào 
biến đổi bản tánh ân dương. Theo đó, toàn thiện thì thường hằng, tội lỗi 
không thể nào vĩnh cửu, hay ích lợi công đức thì thường hằng, còn đau
 khổ phiền não là đoạn diệt.
    Nói chung, bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng tiếp nối nhau theo tương quan 
tánh tướng, trong đó quẻ Ích, tiếp sau quẻ Giải, mở đầu cho vòng biến 
dịch thứ tư của nhóm Chấn-Tốn để diễn tả các quan hệ tâm lý, đạo đức, 
xã hội. Ích được hiểu là “tổn thượng ích hạ”, lấy trên giúp dưới để thoát 
khỏi bế tắt gia tăng lợi nhuận; đối lại Tổn được hiểu là “tổn hạ ích thượng”
 lấy dưới giúp trên để tiêu trừ hoạn họa từ xa. Đem cái ích lợi đi xuống cho
 nên dân chúng vui mừng; bỏ cái thấp kém bên dưới để chọn cái cao đẹp
bên trên cho nên giá trị đạo đức gia tăng.
    Trong ứng xử xã hội khi phái nam hay người ở thế mạnh biết tôn trọng 
và nhún nhường đối với phái nữ hay kẻ yếu thì giao cảm sẽ nẩy sinh. cảm 
ứng chỉ xảy ra khi cái yếu, cái bất lực được tôn thờ, cho nên người ta
 không lập bàn thờ cho một vị anh hùng đang sống, đang thắng thế, nhưng
 chỉ lập ra để tôn thờ bái phục khi anh hùng đã chết, đã thất thế. Đối tướng
 cùa quẻ Hàm hay Cảm là Hằng , theo nghĩa thường hằng là cái trọn vẹn chứa
 cả thủy chung, nó là sự xóa bỏ nhi biên, là sự hòa giải giữa sống và chết.
Theo nghĩa này người ta chiêm bái các biểu tượng linh cảm Chúa trên thập
 tự giá hay Phật nhập diệt hơn là Chúa hay Phật triển khai quyền năng, phép
 báu.
    Thường hằng nên
hiện thực  đồng thời trọn đầy  (omnipresent eternity), 
không do tư lự nên không hư vọng. Do đó mà tiếp sau Hằng là quẻ Vô Vọng, 
mở đầu một vòng vận hành tiếp theo gồm 4 quẻ Vô Vọng – Đại Súc – Tụy
 – Thăng sẽ được trình bày trong kỳ 28.

                                                         

    Phú Yên, Tháng Sáu Nhuận, Đinh Dậu - 2017
________________________________________
                                                 Đàm Khánh - Hỷ