
ÍCH
– TỔN -
HÀM- HẰNG
***
Mở Đầu
45. Quẻ Ích
Nội dung
Ý chung
46. Quẻ Tổn
Nội dung
Ý chung
47. Quẻ Hàm
Nội dung
Ý chung
48. Quẻ Hằng
Nội dung
Ý chung
Tổng Luận
Mở Đầu
Giải trừ hoạn họa , phúc lợi hiện ra cho nên sau vận hành Gia Nhân-Khuê-Kiển-Giải là quẻ Ích mở đầu cho vòng biến dịch tiếp theo gồm 4 quẻ Ích-Tổn-Hàm-Hằng diễn giải theo các quan hệ đạo đức, tâm lý, xã hội được trình bày trong kỳ 27 dưới đây.
Vòng vận hành này gồm bốn tương quan đối tác tánh tướng như sau:
Ích →(đối tướng)Tổn →(đối tánh)Hàm →(đối tướng)Hằng →(đối tánh)Ích.
Trong đó, hai quẻ Ích và Tổn nặng về lý, lệ thuộc phương vị không gian , tùy theo góc nhìn hay quan điểm mà sự kiện diễn ra là ích lợi hay hao tổn. Tuy nhiên giải thích theo truyền thống thì Ích là “tổn thượng ích hạ” suy từ quẻ Bỉ :::||| → Ích |:::||, là lấy bên trên xuống giúp bên dưới để thoát khỏi bế tắt . Ngược lại, Tổn là “tổn hạ ích thượng” suy từ quẻ Thái |||::: → Tổn ||:::|, tức là lấy bên dưới phục vụ bên trên để tránh hậu họa từ xa. Về tinh thần thì Ích là ra công học tập để thu nhập kiến thức, kỹ năng. “Ích dĩ hưng lợi” cho nên phải học để biết thu nhập cái gì mới có ích lợi. Trái lại “Tổn dĩ tu đạo “ cho nên phải tu để biết trừ bỏ cái gì mới ngộ đạo. Hai quẻ Hàm và Hằng thì nặng về tình, nghĩa là sự giao cảm và chịu đựng bền vững là do hợp tình hơn là hợp lý. Do hai quẻ này cũng có quan hệ đối tác tướng,tức là tùy thuộc vị trí không gian, vì vậy một mối giao cảm lịch sự ngoài xã hội cũng có thể trở thành quan hệ lâu dài giữa các thành viên trong gia đình, và ngược lại mối liên hệ vợ chồng ổn cố lâu dài trong gia đình có thể diễn ra dưới hình thức ứng xử giao cảm của đôi trai gái trong xã hội.
Về quan hệ đối tánh giữa các quẻ, tức là các hào của chúng theo thứ tự đối tánh âm dương lẫn nhau, giữa hai quẻ Tổn và Hàm thì Tổn có bản tánh động, trong hư ngoài thực, lợi thế cho sự tiến hành, trái lại bản tánh của Hàm là tĩnh, trong thực ngoài hư, có lợi thế ở yên. Còn đối với hai quẻ Hằng và Ích thì Ích là động, Hằng là tĩnh, Ích nặng về Lý, Hằng nặng về tình.
Về phả hệ thì Tổn thuộc phả hệ Cấn-Ly nên tánh ưa lên cao, thuộc trí năng; Hàm thuộc phả hệ Đoài-Khảm tánh ưa trũng thấp, thuộc cảm năng. Đối với cặp Ích-Hằng thì Ích thuộc phả hệ Tốn-Kiền tánh sáng tạo, Hằng thuộc Chấn-Khôn tánh lưu tồn.
Tóm lại, nội dung ý nghĩa của bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng là nói về tăng ích để hưng lợi , xả bỏ để tu hành, tự hạ thấp mình để được giao cảm, và giữ vững chí hướng thiện nguyện để có thường hằng. Các chủ đề này sẽ được lần lượt trình bày theo các quẻ dưới đây.
45. ÍCH
Nội Dung
益 , 利 有 攸 往 , 利 涉 大 川 .
II. Thoán:
1. 彖 曰 : 益 , 損 上 益 下 , 民 說 無 疆 . 自 上 下 下 , 其 道 大 光 .
2. 利 有 攸 往 , 中 正 有 慶 . 利 涉 大 川 , 木 道 乃 行 .
3. 益 動 而 巽 ,日 進 無 疆 . 天 施 地 生 , 其 益 無 方 . 凡 益
之 道 , 與 時 偕 行 .
III. Đại tượng:
象 曰 . 風 雷 益 . 君 子 以 見 善 則 遷 . 有過 則 改 .
Âm và nghĩa
象 曰 . 風 雷 益 . 君 子 以 見 善 則 遷 . 有過 則 改 .
Âm và nghĩa
AI. Lời quẻ:
“Ích, lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên.” ( Có ích, tiến hành thuận lợi,
“Ích, lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên.” ( Có ích, tiến hành thuận lợi,
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Ích, tổn thượng ích hạ, dân duyệt vô cương. Tự thượng há hạ,
1. “Thoán viết: Ích, tổn thượng ích hạ, dân duyệt vô cương. Tự thượng há hạ,
kỳ đạo đại quang.” (Lời thoán: Có ích, bớt bên trên để thêm cho bên dưới thì
dân chúng vui mừng vô cùng. Từ trên đi xuống dưới là cái đạo sáng suốt.)
2. “Lợi hữu du vãng, trung chính hữu khánh. Lợi thiệp đại xuyên, mộc đạo nãi
2. “Lợi hữu du vãng, trung chính hữu khánh. Lợi thiệp đại xuyên, mộc đạo nãi
hành. “ ( Tiến đi thuận lợi là trung chánh có phước. Vượt qua sông lớn có lợi
là thi hành được mộc đạo.) Hào 2 và hào 5 đều đắc trung chính vị, khônng bị
trở lực hay có phước. Mộc đạo là bên trên nhẹ hơn bên dưới, ở đây như thuyền
gỗ nổi trên mặt nước phải rỗng nhẹ mới vượt được qua sông.
3. “ Ích, động nhi tốn, nhật tiến vô cương. Thiên thí địa sinh, kỳ ích vô phương.
3. “ Ích, động nhi tốn, nhật tiến vô cương. Thiên thí địa sinh, kỳ ích vô phương.
Phàm ích chi đạo,dữ thời giai hành.” ( Ích lợi, hoạt động mà tốn thuận thì mỗi
ngày mỗi tiến bộ không cùng. Trời ban cho đất sinh động, ích lợi trọn đầy
không theo phương hướng. Phàm là con đường có ích thì cùng mỗi thời mỗi
tiến phát.)
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết : Phong Lôi, Ích. Quân tử dĩ kiến thiện tắc thiên, hữu quá tắc cải.”
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết : Phong Lôi, Ích. Quân tử dĩ kiến thiện tắc thiên, hữu quá tắc cải.”
(Lời tượng: Gió Sấm cùng đi với nhau là tượng cho sự ích lợi. Người tôn quí
coi đó thấy thiện hảo thì tập làm theo, thấy có lỗi lầm thì sửa đổi.)
B. Hào
I. Hào từ:
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 九 : 利 用 為 大 作 , 元 吉, 無 咎 .
2. 六 二 : 或 益 之 , 十 朋 之 龜 弗 克 違 , 永 貞 吉 , 王 用 享 于 帝 , 吉 .
3. 六 三 : 益 之 用 凶 事 . 無 咎 . 有 孚 中 行 . 告 公 用圭 .
4. 六 四 : 中 行 , 告 公 從 . 利 用 為 依 遷 國 .
5. 九 五 : 有 孚 惠 心 , 勿 問 元 吉 . 有 孚 惠 我 德 .
6. 上 九 : 莫 益 之 , 或 擊 之 . 立 心 勿 恆, 凶 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰 : 元 吉 無 咎 ,下 不 厚 事 也 .
2. 象 曰 : 或 益 之 , 自 外 來 也 .
3. 象 曰 : 益 用 凶 事, 固 有 之 也 .
4. 象 曰 : 告 公 從 , 以 益 志 也 .
5. 象 曰 : 有 孚 惠 心 ,勿 問 之 矣 . 惠 我 德 , 大 得 志 也 .
6. 象 曰 : 莫 益 之 , 偏 辭 也 . 或 擊 之 , 自 外 來 也 .
Âm và nghĩa
BI. Lời hào:
1. “Sơ Cửu: Lợi dụng vi đại tác, nguyên cát, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Thuận
1. “Sơ Cửu: Lợi dụng vi đại tác, nguyên cát, vô cữu.” ( Hào 1 dương: Thuận
lợi dùng sự giúp đỡ mà làm việc lớn, rất tốt, không có lỗi.)
2. “ Lục nhị: Hoặc ích chi thập bằng chi qui, phất khắc vi, vĩnh trinh cát.
Vương dụng hưởng vu đế, cát. “ ( Hào 2 âm: Hoặc được tăng ích như rùa mười
“bằng” , không chống cãi được, luôn chính bền tốt. Vua dùng để tế Trời, tốt.)
3. “Lục tam: Ích chi dụng hung sự, vô cữu. Hữu phu trung hành, cáo
công dụngkhuê.” (Hào 3 âm: Dùng điều không tốt mà làm việc có ích cho người,
không có lỗi. Có lòng thành tín làm theo đạo trung, là như thể dùng ngọc khuê
để tỏ lòng chân thành với vị công bên trên.)
4. “ Lục tứ: Trung hành, cáo công tùng. Lợi dụng vi y thiên quốc.” ( Hào
4 âm: Làm theo trung đạo thì nói với bên trên sẽ thuận theo. Lợi dụng điều đó làm
chỗ nương tựa thi có thể dời chuyển nhà nước.)
5. “ Cửu ngũ: Hữu phu huệ tâm, vật vấn nguyên cát. Hữu phu huệ ngã
5. “ Cửu ngũ: Hữu phu huệ tâm, vật vấn nguyên cát. Hữu phu huệ ngã
đức. (Hào 5 dương: Có tâm thành tin mà làm ân huệ cho người, thì chẳng cần
hỏi cũng biết là rất tốt rồi. Người ta cũng sẽ thành tin báo lại đức ban ân của
minh. )
6. “ Thượng Cửu: Mạc ích chi, hoặc kích chi. Lập tâm vật hằng, hung.”
6. “ Thượng Cửu: Mạc ích chi, hoặc kích chi. Lập tâm vật hằng, hung.”
(Hào 6 dương: Không làm ích cho kẻ khác, còn có người công kích . Không định
tâm thường làm ích cho người, xấu. )
BII. Tiểu tượng truyện:
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Nguyên cát vô cữu, hạ bất hậu sự dã.” (Lời tượng: Rất
tốt không lỗi là bỡi kẻ dưới thì không thể gánh vác việc nặng.[ Hào 1 dương tuy
chánh vị nhưng ở chỗ thấp nhất, nhờ chính ứng với hào 4 âm bên trên mới làm
được việc lớn, khởi đầu nội quái Chấn.] )
2. “Tượng viết: Hoặc ích chi, tự ngoại lai dã.” (Lời tượng: Hoặc được
tăng ích, là từ bên ngoài mà đến vậy. [ Hào 2 âm chính ứng với hào 5 dương cả
hai đều đắc trung chính vị. Sự tăng ích của hào 2 âm ở quẻ Ích cũng là sự ích
dụng của hào 5 âm ở quẻ Tổn. “Bằng” là đơn vị đếm vật quý ngày xưa dùng trong
giao dịch. rùa 10 “bằng có giá trị 100 đơn vị báu vật .])
3. “Tượng viết: Ích dụng hung sự, cố hữu chi dã.” ( Lời tượng: Dùng
điều không tốt mà làm việc có ích cho người, là tự mình quyền biến vậy. [ Ích là
chính quái đời 4 của thuàn Tốn, trong đó hào 3 âm là hào thế, tuy có chính ứng
với hào 6 dương ở ngôi âm cao nhất bên trên cuối thời Ích và không chính vị nên
không giúp gì được . Hào 3 tánh âm tướng dương, có hỗ thế là hào giữa quẻ Khôn,
âm động sẽ biến thành dương tạo thành Khảm, cho nên chịu nhiều khó khăn hung
sự. Tuy nhiên nó là hào thế nên có tự chủ quyền biến đem lại ích dụng cho người.
Tâm thành và làm theo trung đạo ví như ngọc khuê bảo chứng rõ ràng việc làm
của nó hữu ích cho kẻ dưới, vậy không gì sai quấy đối với bên trên. ] )
4. “ Tượng viết: Cáo công tùng, dĩ ích chí dã.” ( Lời tượng: Nói với ông sẽ thuận
4. “ Tượng viết: Cáo công tùng, dĩ ích chí dã.” ( Lời tượng: Nói với ông sẽ thuận
theo, là để ý chí hữu ích vậy. [Hào 4 âm chính vị tỉ ứng với hào 5 dương đắc trung
chính vị ở ngôi dương cao nhất như nguyên thủ quốc. Hào 3 âm và hào 4 âm nằm
giữa quẻ Ích nên đều nói là “Làm theo trung đạo” , tức là ích dụng vô ngã vị, và
“cáo công” là nói về mối liên hệ với bên trên. Hào 3 âm thì dùng tâm thành kính
như ngọc minh khuê mà câu thông với linh giới ; hào 4 âm thì theo trung đạo để
thụ quyền tổ chức quốc gia từ hào 5 dương.] )
5. “ Tượng viết: Hữu phu huệ tâm, vật vấn chi hĩ. Huệ ngã đức, đại đắc chí dã.”
5. “ Tượng viết: Hữu phu huệ tâm, vật vấn chi hĩ. Huệ ngã đức, đại đắc chí dã.”
(Lời tượng: Có tâm thành tín mà làm ân huệ cho người, thì không cần phải hỏi
điều ấy. Người ta cũng sẽ hồi báo ân đức cho mình, là ý chí đã đạt được.[ Hướng
của quẻ Ích là “Tổn thượng ích hạ”, trong đó hào 5 dương đắc trung chính vị như
một nguyên thủ quốc gia với tâm thành tìn là “Tổn kỷ ích nhân” nên sự ban ơn
bố đức động đến huệ tâm của người dân, họ sẽ hồi báo ân đức. Đó là đại thành
của người lãnh đạo.])
6. “Tượng viết: Mạc ích chi, thiên từ dã. Hoặc kích chi, tự ngoại lai dã.” (Lời tượng:
6. “Tượng viết: Mạc ích chi, thiên từ dã. Hoặc kích chi, tự ngoại lai dã.” (Lời tượng:
Không làm ích cho người khác, là nói chỉ nghĩ về ích cho mình. Có người còn
công kích, là từ ngoài chống lại mình.[Hào 6 dương tánh dương tướng âm ở
ngôi âm cao nhất cuối thời Ích nên chỉ lo cho minh mà không còn làm ích cho
người. Không có hằng tâm “ Tổn kỷ ích nhân” nữa cho nên bị người công kích,
nên nói là không tốt. ] )
Ý Chung:
1. Ích |:::|| là chính quái đời 4 của thuần Tốn cũng là trùng quái thứ 14 của
Ý Chung:
1. Ích |:::|| là chính quái đời 4 của thuần Tốn cũng là trùng quái thứ 14 của
thuần Kiền, với tượng dưới sấm trên gió theo nhau trên trời tạo nên ích lợi dưới đất.
Cũng có thể thể giải thích quẻ Ích là do từ quẻ Bỉ :::||| biến thành , khi hai hào 1
âm và 4 dương đổi chỗ cho nhau. Theo nghĩa này thì Ích là lấy bớt giá trị bên
trên để bù đắp cho bên dưới , tạo thành ích lợi là thoát khỏi bỉ cực.
2. Quái đồ cho thấy các hào của quẻ Ích đều lần lượt vị ứng âm dương với nhau,
2. Quái đồ cho thấy các hào của quẻ Ích đều lần lượt vị ứng âm dương với nhau,
đồng thời tượng cho thấy bên trong là Chấn, năng động, bên ngoài là Tốn, thuận
nhập. Do đó Ích có bản tánh động, phù hợp với tiến hành công việc, khởi lập
đại sự. Đặc biệt về đạo đức sự ứng hợp giữa các hào và sự đi đôi của sấm gió
nhắc cho người ta thấy tốt lành thì làm theo, thấy xấu dữ thì sửa chữa.
3. Hai quẻ Ích |:::|| và Tốn ||::::| đối tác tướng, khi quay 1800 thì quái dồ này thành
3. Hai quẻ Ích |:::|| và Tốn ||::::| đối tác tướng, khi quay 1800 thì quái dồ này thành
quái đồ kia. Theo nghĩa đối tác thì, Ích là tổn thượng ích hạ, lấy trên bồi dưới
để không còn bế tắt ; Tổn là tổn hạ ích thượng, lấy dưới bồi trên để tránh hậu
hoạn. Ích là sự sung mãn của đức hạnh; Tổn là sự tu sửa đức hạnh. Ích để gia
tăng lợi nhuận ; Tổn để tránh hại xa.
4. Hào từ và tiểu tượng dựa vào vị trí và bản tánh các hào nêu các ý chính:
- Hào 1 dương: Nếu Ích là tổn thượng ích hạ , thì thành phần ít giàu có nhất bên
4. Hào từ và tiểu tượng dựa vào vị trí và bản tánh các hào nêu các ý chính:
- Hào 1 dương: Nếu Ích là tổn thượng ích hạ , thì thành phần ít giàu có nhất bên
trên phải chịu tổn giảm trước hết, và thành phần ưu tiên được hổ trợ là hạng
có địa vị xã hội thấp nhất.
- Hào 2 âm: Trong thời tăng ích hưng lợi các trung tâm cơ sở hạ tầng sẽ nhận
- Hào 2 âm: Trong thời tăng ích hưng lợi các trung tâm cơ sở hạ tầng sẽ nhận
được giá trị đầu tư lớn nhất từ bên trên.
- Hào 3 âm; Gặp tình thế khó khăn khẩn cấp phải tự chủ để biến tác công việc
- Hào 3 âm; Gặp tình thế khó khăn khẩn cấp phải tự chủ để biến tác công việc
làm ich cho bên dưới, nhưng phải chứng minh sự thành tín không tư vị để bên
trên chấp nhận .
- Hào 4 âm:Trong thời tăng ích hưng lợi người lãnh đạo phải ủy quyên người
- Hào 4 âm:Trong thời tăng ích hưng lợi người lãnh đạo phải ủy quyên người
thừa hành có địa vị chính đáng, và phải hành động tăng ích vì toàn thể đại
cuộc chứ không vì lợi ích nhóm của mình.
- Hào 5 dương: Trong công cuộc phát triển tăng ích hưng lợi chung thì người
- Hào 5 dương: Trong công cuộc phát triển tăng ích hưng lợi chung thì người
lãnh đạo bên trên phải (1) giữ trung đạo, không vì lợi ích nhóm, (2) địa vị
chính đáng, tánh tướng phải đồng bộ với nhau, và (3) có sự ứng hợp với
bên dưới.
-Hào 6 âm: Cuối thời tăng ích hưng lợi thì thành phần có địa vị cao nhất bên
-Hào 6 âm: Cuối thời tăng ích hưng lợi thì thành phần có địa vị cao nhất bên
trên trở thành ích kỷ tổn nhân, không còn lo cho phúc lợi chung, chỉ nghĩ
lợi riêng nên bị bên ngoài chống đối.
Tóm lại, Ích |:::|| là quẻ đời 4 của thuần Tốn , với nội quái Chấn ngoại quái Tốn
Tóm lại, Ích |:::|| là quẻ đời 4 của thuần Tốn , với nội quái Chấn ngoại quái Tốn
trong động ngoài thuận chỉ cho động thái tăng ích thụ nạp bên dưới với hổ
thể quẻ Khôn phần dưới bên trong. Ích là đối tác tánh của quẻ Hằng :|||:: ,
dưới thuận trên động chỉ cho trạng thái kiên định thường đều với hổ thể quẻ
Kiền bên trong. Đắng khác, Ích là đối tác của quẻ Tổn ||:::| dưới đầm trũng trên
núi cao chỉ cho sự hao tổn bên dưới để tăng nhập bên trên, với hổ thể quẻ
Khôn phần trên bên trong.
Về kinh tế , Ích và Lợi phải đi đôi với nhau, tăng ích để thêm lợi nhuận. Về
Về kinh tế , Ích và Lợi phải đi đôi với nhau, tăng ích để thêm lợi nhuận. Về
đạo đức , thu lợi ở chỗ vô ích là lợi bất chinh, là điều dữ; tạo nên ích dụng
mà không thu lợi, là công phu của điều lành. Giá trị con người nằm ở chỗ thấy
điều dữ nơi mình thì sửa đổi; thấy điều lành nơi người thì phải làm theo. . Điều
này sẽ được nói đến trong quan hệ đối tác tướng giữa quẻ Tổn và quẻ Ích
損,有孚,元吉,无咎 可貞,利有攸往。曷之用? 二簋可用享。
II. Thoán:
1.彖 曰: 損, 損 下 益 上, 其 道 上 行.
2. 損 而 有 孚, 元 吉. 無 咎, 可 貞, 利 有 攸 往.曷 之 用 ? 二 簋 可 用 享 .
2. 損 而 有 孚, 元 吉. 無 咎, 可 貞, 利 有 攸 往.曷 之 用 ? 二 簋 可 用 享 .
二 簋 應 有 時, 損 剛 益 柔 有 時. 損 益 盈 虛, 與 時 偕 行.
III. Đại tương:
象 曰: 山 下 有 澤, 損, 君 子 以 懲 忿 窒 欲.
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
1. “Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt
III. Đại tương:
象 曰: 山 下 有 澤, 損, 君 子 以 懲 忿 窒 欲.
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
1. “Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt
chi dụng, nhị quĩ khả dụng hưởng.” (Tổn giảm , có tâm thành tín, rất tốt,
không có lỗi, tiến hành thuận lợi. Dùng cách nào? Như cách dùng hai cái
bình bát cũng có thể
dâng lễ tế.)
AII. Thoán truyện
1. “ Thoán viết: Tổn, tổn hạ ích thượng, kỳ đạo thượng hành.” ( Lời thoán:
Tổn là giảmt bớt ở dưới để tăng ich bên trên, cái đạo của nó là đi ngược
lên trên.)
2. “ Tổn nhi hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng.
2. “ Tổn nhi hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng.
Hạt chi dụng? Nhị quĩ khả dụng hưởng. Nhị quĩ ưng hữu thời, tổn cương
ích nhu hữu thời. Tổn ích doanh hư, dữ thời giai hành.” ( Tổn giảm mà có
tâm thành tín, rất tốt, không có lỗi, tiến hành thuận lợi. Dùng cách nào? Như
cách dùng hai cái bình bát cũng có thể dâng lễ phối hưởng. Hai cái bình bát
dùng đúng thời của nó, giảm bớt chỗ cứng rắn để thêm cho chỗ yếu mềm
cũng có thời của nó, giảm bớt, tăng thêm , dư đầy, thiếu hụt cùng thời
mà tiến đi.)
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Sơn hạ hữu trạch,Tổn, quân tử dĩ trừng phẫn trất dục.”
(Lời tượng: Dưới núi có đầm là tượng của sự giảm bớt, người tôn quý coi
đó mà ngăn ngừa giận dữ, cấm chỉ lòng tham .[Cái gì đang ở bên trên
hoăc ở bên dưới thì tự nó không có giá trị đạo đức cao thấp khác nhau.
Nhưng, khi một người từ bỏ cái thấp kém bên dưới để chọn lấy cái cao đẹp
bên trên, thì giá trị đạo đức phát sinh. Theo nghĩa này, bỏ dữ tức
làm lành . Để trừ bỏ các độc tố tham, sân,si thì cần phải giữ giới luật,
định tĩnh thân tâm, và phát triển trí huệ.])
B. Hào
I. Hào từ: 1. 初 九: 已 事 遄 往, 無 咎, 酌 損 之.
2. 九 二: 利 貞, 征 凶, 弗 損 , 益 之.
3. 六 三: 三 人 行, 則 損 一 人; 一 人 行, 則 得 其 友.
4. 六 四 : 損 其 疾 . 使 遄 有 喜 , 無 咎 .
5. 六 五: 或 益 之 十 朋 之 龜, 弗 克 違 , 元 吉 .
6. 上 九 : 弗 損 , 益 之 , 無 咎 , 貞 吉. 利 有 攸 往 , 得 臣 無 家 .
II. Tiểu tượng:
B. Hào
I. Hào từ: 1. 初 九: 已 事 遄 往, 無 咎, 酌 損 之.
2. 九 二: 利 貞, 征 凶, 弗 損 , 益 之.
3. 六 三: 三 人 行, 則 損 一 人; 一 人 行, 則 得 其 友.
4. 六 四 : 損 其 疾 . 使 遄 有 喜 , 無 咎 .
5. 六 五: 或 益 之 十 朋 之 龜, 弗 克 違 , 元 吉 .
6. 上 九 : 弗 損 , 益 之 , 無 咎 , 貞 吉. 利 有 攸 往 , 得 臣 無 家 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 已 事 遄 往, 尚 合 志 也.
2. 象 曰: 九 二 利 貞. 中 以 為 志 也.
3. 象 曰: 一 人 行, 三 則 疑 也.
4. 象 曰: 損 其 疾 , 亦 可 喜 也 .
5. 象 曰 : 六 五 元 吉 , 自 上 佑 也 .
6. 象 曰 : 弗 損 益 之 , 大 得 志 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “ Sơ Cửu: .Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi.” ( Hào 1 dương:
2. 象 曰: 九 二 利 貞. 中 以 為 志 也.
3. 象 曰: 一 人 行, 三 則 疑 也.
4. 象 曰: 損 其 疾 , 亦 可 喜 也 .
5. 象 曰 : 六 五 元 吉 , 自 上 佑 也 .
6. 象 曰 : 弗 損 益 之 , 大 得 志 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “ Sơ Cửu: .Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi.” ( Hào 1 dương:
Nghỉ việc đang làm để đi mau thì không có lỗi, nên châm chước mà
tổn giảm thích đáng .)
2. “Cửu nhị: Lợi trinh, chinh hung, phất tổn, ích chi.”( Hào 2 dương: Trinh
chính thì thuận lợi , tiến thủ thì hung xấu, không làm tổn giảm đức hạnh nơi
mình, là đã tăng ích cho kẻ khác.)
3. “Lục tam: Tam nhân hành, tắc tổn nhất nhân; nhất nhân hành, tắc đắc
kỳ hữu.” ( Hào 3 âm: Ba người cùng đi ắt giảm một người; một người đí, ắt
được thêm bạn.)
4. “ Lục tứ: Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, vô cữu.” (Hào 4 âm: Giảm bớt tật
4. “ Lục tứ: Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, vô cữu.” (Hào 4 âm: Giảm bớt tật
của mình , làm cho đi đến mau , có điều vui mừng, không lỗi. )
5. “ Lục ngũ : Hoặc ích chi thập bằng chi qui, phất khắc vi, nguyên cát.”
( Hào 5 âm: Được tăng ích lớn như được linh quy (rùa bói) mười bằng, không
5. “ Lục ngũ : Hoặc ích chi thập bằng chi qui, phất khắc vi, nguyên cát.”
( Hào 5 âm: Được tăng ích lớn như được linh quy (rùa bói) mười bằng, không
thể cãi được, rất tốt.)
6. “ Thượng Cửu: Phất tổn, ích chi, vô cữu, trinh cát. Lợi hữu du vãng, đắc
6. “ Thượng Cửu: Phất tổn, ích chi, vô cữu, trinh cát. Lợi hữu du vãng, đắc
thần vô gia.” ( Hào 6 dương: Không tổn gìảm mà còn tăng ích , không lỗi,
chính bền tốt . Tiến hành thuận lợi, được người phụ tá vị công vô tư .)
BII. Tiểu tượng truyện:
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Dĩ sự thuyên vãng, thượng hợp chí dã” ( Lời tượng: Nghỉ
việc đi mau, là cùng hợp chí bên trên vậy. [Hào 1 dương ứng với hào 2 âm
bên trên, bỏ dưới để lên trên hay thăng tiến dĩ nhiên càng sớm càng tốt. Ở
đây lấy sự tế tự làm tỉ dụ. Trong tế tự cần có tâm thành cho nên phải đi sớm,
đã có tâm thành thì lễ vật có thể giảm bớt, chỉ hai cái bình bát cũng đủ dâng
lễ,và rót rượu cùng giảm bớt.])
2. “Tượng viết: Cửu nhị lợi trinh, trung dĩ vi chí dã.” (Lời tượng: Hào 2 dương
2. “Tượng viết: Cửu nhị lợi trinh, trung dĩ vi chí dã.” (Lời tượng: Hào 2 dương
thuận lợi cho trinh chính , là lấy trung dung làm ý chí của mình. [ Hào 2 dương
đắc trung ứng với hào 5 âm cũng đắc trung, nhưng cả hai đều không chính vị.
Vì vậy nên y giữ đạo trung dung sẵn có hơn là tiến thủ, hay xuất chinh mà địa
vị bất chinh đáng sẽ bị thất bại.])
3. “Tượng viết: Nhất nhân hành, tam tắc nghi dã.” ( Lời tượng: Một người
3. “Tượng viết: Nhất nhân hành, tam tắc nghi dã.” ( Lời tượng: Một người
thì đi, ba người ắt sanh nghi.[ Hào 3 âm của Tổn , là quẻ đời 4 của thuần Cấn,
nó có hào ứng là 6 dươn. Hào này do từ quẻ Thái |||::: , nội quái Kiền giảm bớt
đi một hào dương để tăng ích cho ngoại quái Khôn, trở thành quẻ Tổn ||:::| ,
hàm ý rằng không ngủ quên trong thái binh mà phải chịu tổn giảm để tránh
hậu hoạn. Kinh Dịch nói về chuyển động nhị phân cho nên 3 đi thì dư 1, và
1 thì phải thêm 1 nữa mới đi được. ])
4. “Tượng viết: Tổn kỳ tật, diệc khả hỷ dã. “ ( lời tượng: Giảm bớt tật của
4. “Tượng viết: Tổn kỳ tật, diệc khả hỷ dã. “ ( lời tượng: Giảm bớt tật của
mình cũng có thể là điều vui mừng vậy. [Hào 4 âm chính vị của lo sợ, nhưng
có ứng với hào 1 dương chính vị của tiến mau, do đó không còn sợ nữa là điều
đáng vui. Một người giảm trừ tật xấu nơi mình thì người khác sẽ sớm tìm đến
với mình.)
5. “Tượng viết: Lục ngũ nguyên cát, tự thượng hựu dã.” ( Lời tượng: Hào 5
5. “Tượng viết: Lục ngũ nguyên cát, tự thượng hựu dã.” ( Lời tượng: Hào 5
âm rất tốt là do sự giúp đỡ bên trên vậy. [Hào 5 âm tánh âm và tướng dương
cao nhất ứng với hào 2 có tánh dương tướng âm thấp nhất. Sự phối kết
tánh tướng giữa hai hào này thì tổn giảm ở hào 2 và tăng ích ở hào 5. Giá
trị tăng ích này ước lượng như con rùa bói 10 bằng ( bằng là đơn vị đếm giá
trị bảo vật ngày xưa)
6. “ Tượng viết: Phất tổn ích chi, đại đắc chí dã.” (Lời tượng: Không tổn
6. “ Tượng viết: Phất tổn ích chi, đại đắc chí dã.” (Lời tượng: Không tổn
giảm mình mà làm tăng ích cho người là rất đắc chí vậy. [Hào 6 dương, vị
ứng với hào 3 âm và tỉ ứng với 5 âm và ở cuối quẻ Tổn. Trong thời tổn dưới
ích trên này nó chỉ được tăng ích giống như người được kẻ dưới phụ giúp
không tư vị.])
Ý Chung
Ý Chung
Tổn ||:::| là chính quái đời 4 của thuần Cấn, cũng là trùng quái đời 14 của
thuần Ly, với tượng dưới núi có đầm cho thấy bên dưới bị hao tổn bên trên
được bồi đắp. Quái từ và thoán truyện lưu ý đến giá trị hành vi hướng
thượng, tâm thành tín và sự giản đơn trong việc tế tự. Đại tượng khuyên
người khôn ngoan phải trừ bỏ tham , sân.
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý:
- Hào 1 dương: Hành động hướng thượng cần phải thành tin và giản đơn,
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý:
- Hào 1 dương: Hành động hướng thượng cần phải thành tin và giản đơn,
và thực hiện càng sớm càng tốt.
- Hào 2 dương: Trong thời tổn dưới ích trên, bên dưới nếu ở vào địa vị bất
- Hào 2 dương: Trong thời tổn dưới ích trên, bên dưới nếu ở vào địa vị bất
chánh thì không nên tiến hành mà chỉ nên tăng ích cho bên trên bằng cách
giữ thế trung dung không làm gì tổn giảm đức hạnh của mình.
- Hào 3 âm: Dịch là biến đổi và tương quan giữa hai thành phần là tương quan
- Hào 3 âm: Dịch là biến đổi và tương quan giữa hai thành phần là tương quan
động chặt chẽ nhất (movement correlation), cho nên 3 đi thì ẩn bớt 1 có che
khuất, và 1 đi thì hiện thêm 1 có trợ lực . Tinh đơn nhất làm gia tăng lực liên
kết; tính đa tạp giảm trừ liên kết. Phí tổn hữu dụng trong thời thái bình là để
phòng tránh hậu hoạn từ xa. Xả bỏ tham, sân, si để tránh tam đồ khổ.
- Hào 4 âm: Đươc tăng ích do không còn lo sợ gọi là nhận “thí vô úy” . Hai
- Hào 4 âm: Đươc tăng ích do không còn lo sợ gọi là nhận “thí vô úy” . Hai
cách kia là “thí tài vật ” và “thí pháp”.
- Hào 5 âm: Giá trị tăng ích cao nhất vẫn là giá trị tinh thần bỡi nó phải có
- Hào 5 âm: Giá trị tăng ích cao nhất vẫn là giá trị tinh thần bỡi nó phải có
tâm thành tín và tánh đơn nhất.
- Hào 6 dương: Cuối thời tổn thì giá trị tăng ích không do từ sự tổn giảm
- Hào 6 dương: Cuối thời tổn thì giá trị tăng ích không do từ sự tổn giảm
của người nào khác. Đó là tánh vô ngã vị phúc lợi chung.
Tóm lại, quẻ Tổn với nghĩa “Tổn hạ ích thượng”, trong thời bình an phải tổn
Tóm lại, quẻ Tổn với nghĩa “Tổn hạ ích thượng”, trong thời bình an phải tổn
giảm bên dưới bù đắp bên trên để tránh hậu hoạn trong thời nguy khốn. Về
mặt tu đạo thì Tổn là “hạ thủ công phu”, quyết tâm xả bỏ giá trị hữu vi thấp
kém để đạt đến giá trị vô vi cao đẹp.
Xả bỏ và bám giữ là hai động thái đối tánh. Dẫn lực mạnh hơn hấp lực thì
Xả bỏ và bám giữ là hai động thái đối tánh. Dẫn lực mạnh hơn hấp lực thì
xảy sự tách rời xả bỏ; dẫn lực yếu hơn hấp lực thì sinh ra cảm ứng bám giữ.
Vấn đề này sẽ được trình bày ở đối tác tánh của quẻ Tổn là quẻ Hàm dưới đây.
Vấn đề này sẽ được trình bày ở đối tác tánh của quẻ Tổn là quẻ Hàm dưới đây.
咸 : 亨,利 貞,取 女 吉。
II. Thoán:
1. 彖 曰:咸,感 也 .
2. 柔 上 而 剛 下,二 氣 感 應 以 相 與; 止 而 說, 男 下 女,是 以, 亨,
利 , 貞, 取 女 吉 也 .
3. 天 地 感 而 萬 物 化 生; 聖 人 感 人 心 而 天 下 和 平 . 觀 其 所 感,
3. 天 地 感 而 萬 物 化 生; 聖 人 感 人 心 而 天 下 和 平 . 觀 其 所 感,
而 天 地 萬 物 之 情 可 見 矣 .
III. Đại tượng:
III. Đại tượng:
象 曰:山 上 有 澤 , 咸 . 君 子 以 虛 受 人 .
. Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“Hàm: Hanh, Lợi trinh. Thủ nữ cát.” ( Giao cảm : Hanh thông, chính bền
Ý Chung
恆:亨,無 咎,利 貞,利 有 攸 往 .
II. Thoán:
1. “彖 曰:恆,久 也 . 剛 上 而 柔 下,雷 風 相 與; 巽 而 動,
khai thông sự bế tắt do thường hằng biến dịch .
Tổng Luận
1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần ở vị trí bàng phương trên Tiên
. Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“Hàm: Hanh, Lợi trinh. Thủ nữ cát.” ( Giao cảm : Hanh thông, chính bền
thuận lợi, chọn con gái tốt. )
AII. Thoán truyện:
1. “Hàm. Cảm dã.” ( Lời thoán: Hàm là cảm vậy . [Chữ Hàm có nghiều nghĩa
AII. Thoán truyện:
1. “Hàm. Cảm dã.” ( Lời thoán: Hàm là cảm vậy . [Chữ Hàm có nghiều nghĩa
như: Bao hàm, cũng, đều, chi phối, bị cắt, …, theo kinh Dịch hiểu là cảm . )
2. “ Nhu thượng nhi cương hạ, nhị khí cảm ứng dĩ tương dự; chỉ nhi duyệt,
nam há nữ, thị dĩ hanh, lợi trinh , thủ nữ cát dã.”( Mềm yếu ở trên cứng rắn
ở dưới là hai khí cảm ứng để đi với nhau; ngưng lại mà vui vẻ, trai nhún
nhường gái, cho nên hanh thông; chính bền thuận lợi, nên chọn con gái tốt.)
3. “ Thiên địa cảm nhi vạn vật hoá sinh; Thánh nhân cảm nhân tâm nhi thiên
3. “ Thiên địa cảm nhi vạn vật hoá sinh; Thánh nhân cảm nhân tâm nhi thiên
hạ hoà bình. Quan kỳ sở cảm nhi thiên địa vạn vật chi tình khả kiến hĩ.”
( Trời đất cảm ứng mà muôn vật hóa sanh; Thánh nhân cảm hóa đến lòng
người mà thiên hạ hòa bình. Xem sự cảm ấy mà có thể thấy được cái tình
của vạn vật trong đất trời. [ Ý này giống như ở quẻ Hằng, xem sự giao
cảm và thường hằng mà thấy cái tình trong trời đất.] )
AIII. Đại tượng truyện:
" Tượng viết: Sơn thượng hữu trạch, Hàm. Quân tử dĩ hư thụ nhân,”
AIII. Đại tượng truyện:
" Tượng viết: Sơn thượng hữu trạch, Hàm. Quân tử dĩ hư thụ nhân,”
( Lời tượng:Trên núi có đầm là cảm ứng. Người tôn quý coi đó mà lấy hư tâm
để cảm hóa người khác. [Chữ ‘cảm’ 感 có chữ ‘tâm’ 心 , chữ ‘hàm’ 咸
không có chữ tâm cho nên nói : Hàm là Cảm mà không có tư tâm.])
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 六:咸 其 拇 .
2. 六 二: 咸 其 腓,凶, 居 吉 .
3. 九 三: 咸 其 股,執 其 隨,往 吝.
4. 九 四: 貞 吉, 悔 亡. 憧 憧 往 來, 朋 從 爾 思 .
5. 九 五: 咸 其 脢,無 悔 .
6. 上 六: 咸 其 輔, 頰, 舌 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰:咸 其 拇,志 在 外 也 .
2. 象 曰: 雖 凶,居 吉,順 不 害 也 .
3. 象 曰: 咸 其 股,亦 不 處 也 . 志 在 隨 人,所 執 下 也 .
4. 象 曰: 貞 吉 悔 亡,未 感 害 也 . 憧 憧 往 來,未 光 大 也 .
5. 象 曰: 咸 其 脢,志 末 也 .
6. 象 曰: 咸 其 輔 頰 舌,滕 口 說 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ Lục: Hàm kỳ mẫu.” ( Hào 1 âm: Như cảm nhận nơi ngón chân cái.)
2. “ Lục nhị. Hàm kỳ phì, hung, cư cát.” (Hào 2 âm: Cảm được bắp chân,
1. 初 六:咸 其 拇 .
2. 六 二: 咸 其 腓,凶, 居 吉 .
3. 九 三: 咸 其 股,執 其 隨,往 吝.
4. 九 四: 貞 吉, 悔 亡. 憧 憧 往 來, 朋 從 爾 思 .
5. 九 五: 咸 其 脢,無 悔 .
6. 上 六: 咸 其 輔, 頰, 舌 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰:咸 其 拇,志 在 外 也 .
2. 象 曰: 雖 凶,居 吉,順 不 害 也 .
3. 象 曰: 咸 其 股,亦 不 處 也 . 志 在 隨 人,所 執 下 也 .
4. 象 曰: 貞 吉 悔 亡,未 感 害 也 . 憧 憧 往 來,未 光 大 也 .
5. 象 曰: 咸 其 脢,志 末 也 .
6. 象 曰: 咸 其 輔 頰 舌,滕 口 說 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ Lục: Hàm kỳ mẫu.” ( Hào 1 âm: Như cảm nhận nơi ngón chân cái.)
2. “ Lục nhị. Hàm kỳ phì, hung, cư cát.” (Hào 2 âm: Cảm được bắp chân,
xấu, ở yên thì tốt.)
3. “Cửu tam: Hàm kỳ cổ, chấp kỳ tuỳ, vãng lận.” ( Hào 3 dương : Cảm ở
3. “Cửu tam: Hàm kỳ cổ, chấp kỳ tuỳ, vãng lận.” ( Hào 3 dương : Cảm ở
bắp vế, chấp lấy sự đi theo, như vậy mà tíến thì xấu.)
4. “ Cửu tứ: Trinh cát, hối vong. Đồng đồng vãng lai, bằng tòng nhĩ tư.”
4. “ Cửu tứ: Trinh cát, hối vong. Đồng đồng vãng lai, bằng tòng nhĩ tư.”
( Hào 4 dương: Chính bền tốt, không còn hối tiếc. Nếu cứ tính toán tới
lui trong lòng , thì bạn bè chỉ là những người theo ý của ngươi mà thôi.)
5. “ Cửu ngũ: Hàm kỳ mỗi, vô hối.” ( Hào 5 dương : Cảm ở cổ lưng ,
5. “ Cửu ngũ: Hàm kỳ mỗi, vô hối.” ( Hào 5 dương : Cảm ở cổ lưng ,
không hối tiếc.)
6. “Thượng lục: Hàm kỳ phụ, giáp, thiệt.“ ( Hào 6 âm: Cảm ở hàm, má, lưỡi.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Hàm kỳ mẫu, chí tại ngoại dã.” ( Lời tượng: Cảm nhận
6. “Thượng lục: Hàm kỳ phụ, giáp, thiệt.“ ( Hào 6 âm: Cảm ở hàm, má, lưỡi.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Hàm kỳ mẫu, chí tại ngoại dã.” ( Lời tượng: Cảm nhận
nơi ngón chân cái, là chí còn ở ngoài vậy . [Đầu ngón chân cái là xuất
phát điểm cảm nhận nên không nói gì tốt, xấu. Quẻ Hàm dùng thân người
để diễn tả tiến trình cảm nhận không theo ý chí hay tư tâm của chủ thể,
như nói ở Đại tượng.])
2. “Tượng viết: Tuy hung, cư cát, thuận bất hại dã.” ( Lời tượng: Tuy rằng
2. “Tượng viết: Tuy hung, cư cát, thuận bất hại dã.” ( Lời tượng: Tuy rằng
dữ nhưng ở yên thì tốt, tức là thuận thì chẳng có gì hại. [Các hào quẻ Hàm ,
là thời giao cảm đều khuyên nên tĩnh thì tốt hơn động. Hào 2 âm đắc trung
chính vị, ứng với hào 5 dương cũng đắc trung chính vị, nó lại tỉ ứng với hào
3 dương nên khuyên ở yên thì tốt. Bắp chân không nhạy cảm bằng đầu ngón
chân cái nhưng lại là chỗ hiếu động nhất nên nói là hung.])
3. “Tượng viết: Hàm kỳ cổ, diệc bất xử dã; chí tại tuỳ nhân, sở chấp hạ dã.”
3. “Tượng viết: Hàm kỳ cổ, diệc bất xử dã; chí tại tuỳ nhân, sở chấp hạ dã.”
(Lời tượng: Cảm được ở bắp vế cũng chẳng ở yên vậy; chấp lấy sự tùy thuộc
người khác là bám lấy thấp kém vậy. [ Hàm là quẻ đời 4 của thuần Đoài, hào
3 dương là hào thế do từ hào 3 âm của thuần Đoài biến thành . Hào này ở đỉnh
điểm nội quái Cấn như bắp vế ở cuối cẳng chân, dựa trên bắp chân và ngón
chân bên dưới mà đi đứng .])
4. “Tượng viết.Trinh cát, hối vong, vị cảm hại dã. Đồng đồng vãng lai,
4. “Tượng viết.Trinh cát, hối vong, vị cảm hại dã. Đồng đồng vãng lai,
vị quang đại dã.” ( Lời tượng: Chính bền tốt, không còn hối hận là chưa vì
kich cảm mà bị hại vậy. Bối rối trong lòng tinh toán qua lại là chưa
thông sáng rộng lớn vậy. [Hào 4 tánh dương tướng âm ở vị trí chỉ sự lo sợ
nên tượng của nó là ngẫm nghĩ lo lắng. Lời khuyên nên kiên định chính
bền thì tốt. Trái lại, nếu âu lo tính toán thì không sáng suốt. Hào 4 dương
chỉ vị trí cao hơn bắp vế tức là phần thân, là tim hay tâm, nó là hào dương, nếu
động biến thành âm thì ngoại quái Đoài biến thành Khảm, tức là hãm hiểm,
và đồng thời quẻ Hàm ::|||: biến thành Kiển ::|:|: là hoạn nạn. Còn nếu
giữ nguyên thì hổ thể của nó là ở giữa ba hào dương là Kiền, nên
có tượng đồng bạn, và cả ngày tinh toán nhưng tối đến còn lo.])
5. “Tượng viết : Hàm kỳ mỗi, chí mạt dã.” (Lời tượng: Cảm ở lưng cổ,
5. “Tượng viết : Hàm kỳ mỗi, chí mạt dã.” (Lời tượng: Cảm ở lưng cổ,
là chí đã không cảm được nữa. [ Hào 5 dương đắc trung chính vị,
tánh tướng đều dương, vị ứng với hào 2 âm. Cư vị hào 5 tôn quý như vị
nguyên thủ phải công chánh điềm tĩnh, cho nên không dễ bị kích cảm ,
do đó không hối hận. Tượng của nó như miếng thịt nổi ở đằng sau cổ lưng là
chỗ khó thấy , giống như sự kích cảm ở vô ý thức. Nếu giải thích quẻ Hàm là
thương tổn, thì hào 5 dương là nói sự tổn thương ở miền vô ý thức.])
6. “Tượng viết: Hàm kỳ phụ , giáp , thiệt, đằng khẩu thuyết dã.”(Lời tượng:
Cảm ở hàm, má, lưỡi, là chỉ cảm trên lời nói. [ Hào 6 tánh tướng đều
âm cuối ngoại quái Đoài là chỗ cao nhất của quẻ Hàm, nó có vị ứng với
hào 3 dương cuối nội quái Cấn. Sự ứng cảm giữa hai đỉnh điểm này biểu thị
bằng tánh trừu tượng của ngôn ngữ.])
Ý Chung
Hàm ::|||: là chính quái đời 4 của thuần Đoài, cũng là trùng quái đời 14
của thuần Khảm,với tượng trên núi có đầm chỉ cho sự cảm ứng tự nhiên
trong trời đất. Hàm ::|||: là quẻ đối tướng của Tổn ||:::| , đối chiếu quái đồ
cho thấy, yếu tố năng động , quẻ Kiền (positive power)hội tụ bên trong
quẻ Hàm, ngược lại yếu tố thụ động , quẻ Khôn (negative power) hội tụ
bên trong quẻ Tổn. Ở quẻ Tổn các hào dương đều ở bên ngoài nên nó
là quẻ động, có lợi cho sự tiến hành . Trái lại, ở quẻ Hàm các yếu tố
dương đều ở bên trong , nó là quẻ tĩnh có lợi cho sự ở yên.
Quái từ và thoán truyện chú ý đến sự cảm ứng của hai khí âm dương
Quái từ và thoán truyện chú ý đến sự cảm ứng của hai khí âm dương
trong trời đất mà sinh ra sự giao cảm phái tính là nền tảng của quan
hệ xã hội. Đại tượng suy diễn từ chữ Hàm là chữ Cảm không có chữ t
âm nên khuyên người ta nghệ thuật sống trong các giao cảm xã hội
không nên để tư tâm tư lợi của mình xen vào đấy.
Hào từ và tiểu tượng nói đến các ý chính:
- Hào 1 âm: Đầu ngón chân cái là điểm cảm nhận xa nhất của cơ thể.
Hào từ và tiểu tượng nói đến các ý chính:
- Hào 1 âm: Đầu ngón chân cái là điểm cảm nhận xa nhất của cơ thể.
Trong giao cảm sơ khởi thì không có ý hướng nhất định.
- Hào 2 âm: Cẳng chân nhận cảm kém nhưng hiếu động nên dễ bị tổn
- Hào 2 âm: Cẳng chân nhận cảm kém nhưng hiếu động nên dễ bị tổn
thương. Hiếu động trở ngại cho giao cảm , chẳng bằng yên tĩnh.
- Hào 3 dương: Cảm ứng bắp vế tùy thuộc trên cẳng chân và bàn chân.
- Hào 3 dương: Cảm ứng bắp vế tùy thuộc trên cẳng chân và bàn chân.
Người thiếu quan điểm lập trường , đáp ứng giao cảm dễ bị lôi cuốn
bỡi người khác .
- Hào 4 dương: Tâm dễ kích cảm sẽ sinh ra đáp ứng ưu lự, dễ gây hậu
- Hào 4 dương: Tâm dễ kích cảm sẽ sinh ra đáp ứng ưu lự, dễ gây hậu
quả bất lợi cho tri huệ . Tâm nhạy cảm dễ bị đáp ứng điều kiện hóa.
- Hào 5 dương: Sau cổ lưng là vùng yên tĩnh khó kích cảm . Khó tiên
- Hào 5 dương: Sau cổ lưng là vùng yên tĩnh khó kích cảm . Khó tiên
đoán và xác định mẫu hành vi đáp ứng do giao cảm vô ý thức
- Hào 6 âm: Giao cảm ngôn ngữ có tính trừu tượng. Lời nói thiếu tình
- Hào 6 âm: Giao cảm ngôn ngữ có tính trừu tượng. Lời nói thiếu tình
thương thì không tạo được giao cảm xã hội.
Tóm lại, Hàm có nghĩa là bao hàm, chung đều, tóm lại, kinh Dịch thì
Tóm lại, Hàm có nghĩa là bao hàm, chung đều, tóm lại, kinh Dịch thì
hiểu theo nghĩa là Cảm, giao cảm, ứng cảm. Trong thiên nhiên sự
cảm ứng sinh ra tại nơi trên cao có đầm nước trũng bốc hơi ẩm ướt,
bên dưới có núi đá đứng im; nơi con người cảm tình nảy sinh khi bên
ngoài hiền dịu tươi vui, bên trong tâm vứng vàng định tĩnh; trong ứng
xử xã hội giao cảm tạo nên khi kẻ mạnh tự hạ mình bên dưới
kẻ yếu, khi chào nhau người ta cũng khom mình thấp xuống.
Cảm năng là một hoạt động có ảnh hưởng đến các khả năng tâm lý khác.
Cảm năng là một hoạt động có ảnh hưởng đến các khả năng tâm lý khác.
Tâm thường xuyên bị kích cảm người ta dễ trở thành đa ưu, trí huệ
chậm lụt. Kích cảm tiêu cực không được đáp ứng trực tiếp, cá nhân sinh
ra mặc cảm ẩn ức vô ý thức , hành vi trở nên bất bình thường và có các
hội chứng tâm thần. Giao cảm xã hội tiêu cực sinh ra kỳ thị , chia rẽ
bất lợi cho văn hóa đạo đức.
Giao cảm là tương quan giữa các cá thể có tánh chất cá biệt, tức thì
và chóng qua. Giá trị của nó nặng về tình cảm nghệ thuật hơn là lý
trí khoa học. Đằng khác, sự tương quan bền vững có tinh hợp lý
thường đều sẽ được tìm hiểu trong quẻ Hằng, là đối tác tướng của
quẻ Hàm dưới đây.
恆:亨,無 咎,利 貞,利 有 攸 往 .
II. Thoán:
1. “彖 曰:恆,久 也 . 剛 上 而 柔 下,雷 風 相 與; 巽 而 動,
剛 柔 皆 應,恆 .
2. 恆 亨, 無 咎,利 貞 , 久 於 其 道 也,天 地 之 道,恆 久 而
不 已 也 .
3. 利 有 攸 往,終 則 有 始 也 .
4. 日 月 得 天,而 能 久 照,四 時 變 化,而 能 久 成,聖 人 久
2. 恆 亨, 無 咎,利 貞 , 久 於 其 道 也,天 地 之 道,恆 久 而
不 已 也 .
3. 利 有 攸 往,終 則 有 始 也 .
4. 日 月 得 天,而 能 久 照,四 時 變 化,而 能 久 成,聖 人 久
於 其 道,而 天 下 化 成 . 觀 其 所 恆,而 天 地 萬 物 之 情 可 見 矣 .
III. Đại tượng:
III. Đại tượng:
象 曰:雷 風 . 恆 . 君 子 以 立 不 易 方 .
Âm và nghĩa:
Âm và nghĩa:
AI. Quái từ :
“Hằng, hanh, vô cữu; lợi trinh, lợi hữu du vãng.” ( Lời quẻ:
“Hằng, hanh, vô cữu; lợi trinh, lợi hữu du vãng.” ( Lời quẻ:
Thường đều, hanh thông, không có lỗi; chính bền có lợi, thuận lợi
để tiến hành .)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Hằng, cửu dã. Cương thượng nhi nhu hạ, lôi phong
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Hằng, cửu dã. Cương thượng nhi nhu hạ, lôi phong
tương dữ; tốn nhi động, cương nhu giai ứng, hằng. “(Lời thoán: thường
đều là lâu bền vậy. Cứng rắn bên trên mà mềm dịu bên dưới, sâm gió
cùng đi theo nhau; tốn thuận mà năng động, cứng mềm đều tương ứng
với nhau, là thường đều.)
2. “Hằng hanh, vô cữu, lợi trinh, cửu ư kỳ đạo dã. Thiên địa chi đạo,
2. “Hằng hanh, vô cữu, lợi trinh, cửu ư kỳ đạo dã. Thiên địa chi đạo,
hằng cửu nhi bất dĩ dã.” (Thường đều hanh thông, không lỗi, chính
bền tốt là giữ được đạo lâu dài vậy. Đạo của trời đất thường đều lâu
bền mà chẳng bao giờ hết vậy.)
3. “ Lợi hữu du vãng, chung tắc hữu thuỷ dã.” (Tiến đi thuận lợi là
3. “ Lợi hữu du vãng, chung tắc hữu thuỷ dã.” (Tiến đi thuận lợi là
có sau ắt có trước vậy.)
4. “Nhật nguyệt đắc thiên, nhi năng cửu chiếu; tứ thời biến hoá,
4. “Nhật nguyệt đắc thiên, nhi năng cửu chiếu; tứ thời biến hoá,
nhi năng cửu thành; thánh nhân cửu ư kỳ đạo, nhi thiên hạ hoá thành.
Quan kỳ sở hằng, nhi thiên địa vạn vật chi tình khả kiến hĩ.” (Mặt trời
mặt trăng trên trời cao mà thường chiếu sáng mãi; bốn mùa biến hóa
mà thành lâu bền; thánh nhân giữ đạo lâu bền mà có thể cải hóa thiên
hạ. Xem đạo thường hằng ấy mà có thể thấy được cái tình của trời đất
vạn vật.)
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Lôi phong, Hằng. Quân tử dĩ lập bất dịch phương.”
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Lôi phong, Hằng. Quân tử dĩ lập bất dịch phương.”
( Lời tượng: Sấm và gió đi theo nhau là tượng của sự thường đều. Người
tôn quý coi đó mà giữ vững lập trường, không đổi chí hướng.[ Các hào
của nội quái Tốn và ngoại quái Chấn của quẻ Hàm đều tương ứng đối
tánh nhau, tượng của nó như sấm gây ra gió và gió đưa tiếng sấm đi xa.
Đó là lẽ khách quan thường đều.])
B Hào
B Hào
I. Hào từ:
1. 初 六 : 浚 恆 . 貞 凶 . 無 攸 利 .
2. 九 二 : 悔 亡 .
3. 九 三 : 不 恆 其 德 , 或 承 之 羞, 貞 吝 .
4. 九 四 : 田 無 禽 .
5. 六 五 : 恆 其 德 貞 , 婦 人 吉 , 夫 子 凶 .
6. 上 六 : 振 恆 . 凶 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 浚 恆 之 凶 . 始 求 深 也 .
2. 象 曰 : 九 二 悔 亡 . 能 久 中 也 .
3. 象 曰: 不 恆 其 德 , 無 所 容 也 .
4. 象 曰 : 久 非 其 位 , 安 得 禽 也 .
5. 象 曰: 婦 人 貞 吉 , 從 一 而 終 也 ; 夫 子 制 義 , 從 婦 凶 也 .
6. 象 曰: 振 恆 在 上 . 大 無 功 也 .
Âm và nghĩa:
1. 初 六 : 浚 恆 . 貞 凶 . 無 攸 利 .
2. 九 二 : 悔 亡 .
3. 九 三 : 不 恆 其 德 , 或 承 之 羞, 貞 吝 .
4. 九 四 : 田 無 禽 .
5. 六 五 : 恆 其 德 貞 , 婦 人 吉 , 夫 子 凶 .
6. 上 六 : 振 恆 . 凶 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 浚 恆 之 凶 . 始 求 深 也 .
2. 象 曰 : 九 二 悔 亡 . 能 久 中 也 .
3. 象 曰: 不 恆 其 德 , 無 所 容 也 .
4. 象 曰 : 久 非 其 位 , 安 得 禽 也 .
5. 象 曰: 婦 人 貞 吉 , 從 一 而 終 也 ; 夫 子 制 義 , 從 婦 凶 也 .
6. 象 曰: 振 恆 在 上 . 大 無 功 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “Sơ lục. Tuấn hằng, trinh hung, vô du lợi.” (Hào 1 âm: Đào sâu vào
1. “Sơ lục. Tuấn hằng, trinh hung, vô du lợi.” (Hào 1 âm: Đào sâu vào
lẽ thường đều, bám chấp thường đều như vậy thì xấu, không có gì
thuận lợi.)
2. “Cửu nhị: Hối vong.” ( Hào 2 dương: Không còn có hối hận .)
3. “ Cửu tam: Bất hằng kỳ đức, hoặc thừa chi tu, trinh lận.” (Hào
2. “Cửu nhị: Hối vong.” ( Hào 2 dương: Không còn có hối hận .)
3. “ Cửu tam: Bất hằng kỳ đức, hoặc thừa chi tu, trinh lận.” (Hào
3 dương: Khôn giữ đức hạnh của mình cho thường đều, có thể bị
xấu hổ, cứ như vậy là đáng tiếc.)
4. “Cửu tứ: Điền vô cầm.” ( Hào 4 dương : Như đi săn mà không được chim.)
5. “ Lục ngũ. Hằng kỳ đức trinh, phụ nhân cát., phu tử hung.” ( Hào 5 âm:
4. “Cửu tứ: Điền vô cầm.” ( Hào 4 dương : Như đi săn mà không được chim.)
5. “ Lục ngũ. Hằng kỳ đức trinh, phụ nhân cát., phu tử hung.” ( Hào 5 âm:
Đức hạnh của mình giữ được thường đều chính bền , đàn bà tốt, đàn ông
thì xấu.)
6. “Thượng lục: Chấn hằng, hung. “ (Hào sáu âm: Chấn động sự thường
6. “Thượng lục: Chấn hằng, hung. “ (Hào sáu âm: Chấn động sự thường
đều, xấu.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Tuấn hằng chi hung, thuỷ cầu thâm dã.” ( Lời tượng: Đi quá
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Tuấn hằng chi hung, thuỷ cầu thâm dã.” ( Lời tượng: Đi quá
sâu vào lẽ thường đều thì xấu, vì đây chỉ là khởi đầu mà mong cầu thâm
sâu quá đáng. [Hào 1 âm chính ứng với hào 4 dương theo lẽ thường đều,
nhưng chỉ là khởi đầu nên mối quan hệ này không thể yêu cầu quá thâm
sâu được vì giữa chúng còn có lực dẫn và lực cản của hai hào dương 2 va 3.])
2. “ Tượng viết: Cửu nhị hối vong, năng cửu trung dã.” (Lời tượng: Hào
2. “ Tượng viết: Cửu nhị hối vong, năng cửu trung dã.” (Lời tượng: Hào
2 dương không còn có hối hận, là vì có thể giữ đạo trung lâu bền vậy.”
[Hào 2 dương đắc trung lại không chính vị nên có hối tiếc, tuy nhiên nó
ứng với hào 5 âm cũng đắc trung nhưng không chính vị, như vậy nó giữ
được trung đạo từ trước đến sau nên không còn hối hận vì không chính
vị nữa . ])
3. “Tượng viết: Bất hằng kỳ đức, vô sở dung dã.” (Lời tượng: Đức hạnh
3. “Tượng viết: Bất hằng kỳ đức, vô sở dung dã.” (Lời tượng: Đức hạnh
của mình không giữ thường đều thì không thể chấp nhận vào đâu được.
[ Hằng là quẻ đời 4 của thuần Chấn trong đó hào thế 3 dương có hào ứng
là 6 âm, cả hai đều chính vị nhưng hoặc quá mềm yếu, hoặc quá cứng rắn
nên không giữ được đức thường hằng là điều đáng tiếc. ])
4. “ Tượng viết: Cửu phi kỳ vị, an đắc cầm dã.” (Lời tượng: Ở lâu không
4. “ Tượng viết: Cửu phi kỳ vị, an đắc cầm dã.” (Lời tượng: Ở lâu không
đúng chỗ, làm sao mà được chim. [ Hào 4 tánh dương tướng âm tức là bất
chính vị thì khó có kết quả tốt,])
5. “ Tượng viết: Phụ nhân trinh cát, tòng nhất nhi chung dã; phu tử
5. “ Tượng viết: Phụ nhân trinh cát, tòng nhất nhi chung dã; phu tử
chế nghĩa, tòng phụ hung dã.” ( Lời tượng: Đàn bà chính bền thì tốt, là
theo một người chồng giữ trọn đạo đến cùng; người đàn ông thì phải
ứng biến để trọng nghĩa, cho nên cứ theo như đàn bà thì xấu, [Hào 5 âm
là nhu trung ứng với hào 2 dương là cương trung cho nên cái đức thường
đều ở hào 5 âm là tôt cho người nữ.])
6. “Tượng viết : Chấn hằng tại thượng, đại vô công dã.” (Lời tượng:
6. “Tượng viết : Chấn hằng tại thượng, đại vô công dã.” (Lời tượng:
Thường hay xáo động , thì chẳng nên công gì vậy. [ Hào sáu âm ở cao
điểm quẻ Hằng, cuối ngoại quái Chấn lại là tánh âm nên không kiên định
mà luôn thường cải biến nên phí công vô ích.])
Ý Chung
Ý Chung
Hằng :|||:: là chính quái đời 4 của thuần Chấn,cũng là trùng quái thứ 14 của
thuần Khôn, với tuộng dưới gió trên sấm, tương sanh tương tồn chỉ cho sự lâu
dài Thường đều. Hằng :|||:: là đối tướng của Hàm ::|||: , cho nên, nếu Hàm là cảm
ứng nhanh và chóng qua, thì Hằng là giao kết kéo dài bền vững. Đằng khác,
Hằng là đối tánh của Ích |:::|| ,cho nên, nếu Ích là tự động khôi phục ,thoát
khỏi ngưng đọng bế tắt, thì Hằng là hoạt động đồng bộ thường đều tạo nên
sự bền vững.
Quái từ và thoán truyện chú ý đến lợi điểm của sự thường đều là hanh thông,
Quái từ và thoán truyện chú ý đến lợi điểm của sự thường đều là hanh thông,
thực hiện giải quyết được nhiều công việc. Một điểm đáng chú ý là Thoán
truyện nói rằng: Quán xét sự thường hằng trong vũ trụ vạn vật sẽ thấy được
cái tình hơn là cái lý của nó. Đại tượng dựa vào sự thường xuyên đi đôi của
sấm và gió khuyên người ta phải có hằng tâm an định phương hướng để hợp
tác với người khác.
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý chung:
- Hào 1 âm: Khởi đầu mà mong cầu được bền vững thường đều thì khó mà
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý chung:
- Hào 1 âm: Khởi đầu mà mong cầu được bền vững thường đều thì khó mà
thành công.
- Hào 2 dương: Thời thường đều dẫu bất chính vị nhưng giữ trung đạo thì
- Hào 2 dương: Thời thường đều dẫu bất chính vị nhưng giữ trung đạo thì
chẳng gây ra sự đáng tiếc.
- Hào 3 dương: Không giữ được đức hạnh thường đều thì dễ sinh ra hổ nhục
- Hào 3 dương: Không giữ được đức hạnh thường đều thì dễ sinh ra hổ nhục
đáng tiếc.
- Hào 4 dương: . Có tìm mới gặp, nhưng tìm kiếm không đúng cách thì không
- Hào 4 dương: . Có tìm mới gặp, nhưng tìm kiếm không đúng cách thì không
thể tìm thấy.
- Hào 5 âm: Nữ tánh thường đều cho nên có giá trị chung thủy dễ tiên đoán ;
- Hào 5 âm: Nữ tánh thường đều cho nên có giá trị chung thủy dễ tiên đoán ;
nam tánh bất thường đều cho nên sáng tạo biến thông khó tiên đoán.
- Hào 6 âm: Thường xuyên biến đổi thì rất phí công.
Tóm lại, Sấm và gió đều là các thực thể động . Trong quẻ Hằng, bên ngoài
- Hào 6 âm: Thường xuyên biến đổi thì rất phí công.
Tóm lại, Sấm và gió đều là các thực thể động . Trong quẻ Hằng, bên ngoài
sấm là dương khí động, bên trong gió là âm khí động. Sấm gió chuyển động
hổ tương tồn tại, động mà không gia giảm là bản chất của sự bền vững
thường đều.
Trong quan hệ xã hội, liên kết bén nhạy nhất là mối giao cảm phái tính của
Trong quan hệ xã hội, liên kết bén nhạy nhất là mối giao cảm phái tính của
tuổi thanh xuân, như tượng của quẻ Hàm, và quan hệ bền vững nhất là mối
liên kết hôn nhân vợ chồng của tuổi thành niên như tượng của quẻ Hằng.
Giao cảm nam nữ dễ nẩy sinh khi kẻ mạnh tôn trọng đề cao kẻ yếu. Quan hệ
vợ chồng bền vững khi người chồng tự chủ hoạt động bên ngoài, người vợ
tốn thuận bên trong.
Đằng khác, cũng là tượng sấm gió tương hành tương tục, nhưng gió là âm
Đằng khác, cũng là tượng sấm gió tương hành tương tục, nhưng gió là âm
khí động bên ngoài, còn sấm là dương khí động bên trong. Nói cách khác,
bên trên tốn thuận, bên dưới năng động thì sự thể sẽ thế nào? Đây chính là
trường hợp của quẻ Ích |:::|| , nó là đối tác tánh của quẻ Hằng có tác dụng
Tổng Luận
1. Sự đối tác tánh tướng của 4 quẻ bát thuần ở vị trí bàng phương trên Tiên
thiên bát quái đồ là Chấn-Cấn-Đoài-Tốn tạo nên vòng biến dịch thứ tư là
tương tác giữa 4 quẻ Ích-Tổn-Hàm –Hằng. Tự quái truyện của kinh Chu Dịch
xếp đặt thứ tự các quẻ không căn cứ trên quái đồ mà chỉ theo lý luận chủ
quan của người biên soạn, trong đó phần hạ kinh dành để diễn tả quan hệ
xã hội đã mở đầu bằng hai quẻ Hàm, Hằng . Khác hơn, khảo luận này dựa
theo sự biến động các hào trong quái đồ mà sắp xếp các quẻ nên số thứ tự
của chúng khác hơn ở kinh Chu Dịch.
2. Theo qui ước chung , nhìn tượng cụ thể mà diễn giải các chủ đề xã hội
2. Theo qui ước chung , nhìn tượng cụ thể mà diễn giải các chủ đề xã hội
trừu tượng, bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng nói đến các ý chính:
(a) Quẻ Ích |:::||, trên gió dưới sấm , bên ngoài âm khí động, bên trong dương
(a) Quẻ Ích |:::||, trên gió dưới sấm , bên ngoài âm khí động, bên trong dương
khí động, hai khí động tương giao tạo thành ích dụng. Theo truyền thống
giải thích về mặt xã hội thì quẻ Ích do từ quẻ Bỉ :::||| đem hào 4 dương
xuống thay vào chỗ hào 1 âm trở thành |:::|| Ích. Vậy ích là đem cái giá trị
bên trên phục vụ cho bên dưới, kết quả là thoát khỏi tình trạng bỉ cực bế tắt.
(b) Quẻ Tổn ||:::| , trên núi cao dưới đầm trũng, bên trong vui để cho bên
(b) Quẻ Tổn ||:::| , trên núi cao dưới đầm trũng, bên trong vui để cho bên
ngoài dừng lại đó là sự kiềm chế hay tiết giảm . Về mặt xã hội có thể giải
thích quẻ Tổn ||:::| do từ quẻ Thái |||::: lấy hào 3 dương đổi chỗ cho hào hào
6 âm. Vậy, tổn là đang lúc thái bình lấy bên dưới giúp cho bên trên để
phòng tránh hậu hoạn, tức là chịu hao tổn lúc bình an để tránh lúc nguy
biến.
(c) Quẻ Hàm ::|||: , đầm nước với khí ẩm phủ trên đỉnh núi dễ gây cảm ứng
(c) Quẻ Hàm ::|||: , đầm nước với khí ẩm phủ trên đỉnh núi dễ gây cảm ứng
thiên nhiên; kẻ mạnh tôn trọng nhường nhịn người yếu dễ tạo giao cảm
xã hội. Cảm ứng và giao cảm nặng về tình hơn là lý. Muốn có tình cảm
phải có tâm thanh.
(d) Hằng :||::| , bên trên sấm là dương khí động, bên dưới gió là âm khí động,
(d) Hằng :||::| , bên trên sấm là dương khí động, bên dưới gió là âm khí động,
chúng là các khí động tương sanh tương tồn, luôn có mặt, đó là vận hành
ổn định thường đều. Trong gia đình , xã hội bên ngoài thì nổ lực hoạt động ,
bên trong thì tốn thuận hài hòa đó là điều kiện để được bền vững . Cần
phải biết rằng mối liên kết giữa các thực thể được bền vững là do hợp tình
chứ không phải chỉ do hợp lý.
Bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng diễn tả biến dịch theo các quan hệ đối tác
Bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng diễn tả biến dịch theo các quan hệ đối tác
từng cặp như sau:
3. Quan hệ đối tướng giữa Ích |:::|| và Tổn ||:::|
Hai quẻ gọi là đối tướng khi quái đồ của chúng đối nhau về phương vị ,
3. Quan hệ đối tướng giữa Ích |:::|| và Tổn ||:::|
Hai quẻ gọi là đối tướng khi quái đồ của chúng đối nhau về phương vị ,
tức là nếu quay 1800 , thì hai quái đồ trùng nhau. Điểm giống nhau giữa
Ích và Tổn là sự quân phân âm dương và các hào âm đều bị nhốt bên trong
hào dương nên chúng đều là quẻ động, diễn tả ích lợi về lâu về dài hơn
là hiện tại tức thời . Về chỗ khác nhau thì:
(a) Ích là tổn trên ích dưới nhằm giải phóng tình trạng bế tắt, bỉ cực. Ngược lại,
(a) Ích là tổn trên ích dưới nhằm giải phóng tình trạng bế tắt, bỉ cực. Ngược lại,
Tổn là tổn dưới ích trên để trừ bỏ hậu họa từ xa, tức là không ngủ quên
trong cảnh thái bình.
(b) Về chiến lược kinh tế thì Ích là đem vốn đầu tư hạ tầng để tăng lợi nhuận,
(b) Về chiến lược kinh tế thì Ích là đem vốn đầu tư hạ tầng để tăng lợi nhuận,
là bắt kịp thời cơ, thừa thắng tiến thủ ; Tổn là cắt giảm đầu tư vô hiệu quả ,
là lấy ngắn nuôi dài, là “đoạn vĩ cầu sinh” , hy sinh tiểu tiết cho đại cục.
c) Về giáo tu luyện thì, Ích là nổ lực học tập thủ đắc kiến thức kỹ năng, nâng
c) Về giáo tu luyện thì, Ích là nổ lực học tập thủ đắc kiến thức kỹ năng, nâng
cao năng lực, làm lành lánh dữ để phong phú hóa tài đức; Tổn là ra công tu
luyện, xả bỏ chấp trước, giải trừ tham, sân, si, đơn giản hóa cuộc sống ngộ
nhập chánh đạo.
Tóm lại, ích để hưng lợi lợi và tổn để gần với đạo.
4. Quan hệ đối tánh giữa Tổn ||:::| và Hàm ::|||:
Hai quẻ gọi là đối tánh khi các hào của chúng lần lượt từng cặp đối tánh âm
Tóm lại, ích để hưng lợi lợi và tổn để gần với đạo.
4. Quan hệ đối tánh giữa Tổn ||:::| và Hàm ::|||:
Hai quẻ gọi là đối tánh khi các hào của chúng lần lượt từng cặp đối tánh âm
dương với nhau. Tổn và Hàm là hai quẻ đối tánh nhau, quái đồ của chúng
cho thấy: Từ quẻ Thái |||::: nếu hai hào 3 dương và 6 âm đổi chỗ nhau sẽ
sinh ra Tổn ||:::| , còn ở quẻ Bỉ :::||| , nếu hai hào 3 âm và 6 dương đổi chỗ
nhau sẽ sinh ra Hàm ::|||: Điều này cho thấy, dương khí thoát ra ngoài hay
đi lên là tổn, Tổn thuộc phả hệ Cấn – Ly hay núi lửa. Trái lại dương khí ẩn
vào trong hay đi xuống là hàm hay cảm, Hàm thuộc phả hệ Đoài-Khảm hay
đầm nước . Do đó, Tổn thuộc tánh lửa đi lên, lợi thế tiến động; Hàm thuộc
tánh nước đi xuống, lợi thể tĩnh an.
5. Quan hệ đối tướng giữa Hàm ::|||: và Hằng :|||::
Hàm và Hằng giống nhau ở chỗ: (1) Các hào dương hội tụ giữa các hào âm
5. Quan hệ đối tướng giữa Hàm ::|||: và Hằng :|||::
Hàm và Hằng giống nhau ở chỗ: (1) Các hào dương hội tụ giữa các hào âm
nên chúng có lợi thế tĩnh an hơn là tiến động. Tuy thoán truyện của quẻ
Hằng có nói: “Lợi hữu du vãng “ nhưng thực ra “Chung tắc hữu thủy” , tức
là trước sau như một. Các hào quẻ Hàm khuyên ở yên thì tốt; quẻ Hằng thì
khuyên không nên biến cải. Thoán truyện ở quẻ Hàm và Hằng đều nói: Xem
xét sự giao cảm – hay lẽ thường hằng – thì có thể thấy được cái “tình” của
trời đất vạn vật. Vậy thì sự cảm ứng trong thiên nhiên và sự giao cảm của
con người trong xã hội là do tình hơn là do lý. Cũng vậy, tính thường đều của
qui luật tự nhiên và sự bền vững lâu dài trong cuộc sống xã hội là do hợp
tình hơn là hợp lý.
Điểm khác nhau giữa Hàm và Hằng là: (1) Hàm thuộc phả hệ Đoài - Khảm,
Điểm khác nhau giữa Hàm và Hằng là: (1) Hàm thuộc phả hệ Đoài - Khảm,
là thuộc tánh cảm năng, lợi thế hiển lộ tĩnh an ; Hằng thuộc phả hệ
Chấn – Khôn, là thuộc tánh bảo toàn hoạt năng , lợi thế ẩn tàng trường
cửu.(2) Cảm ứng và giao cảm có tánh bén nhạy, tức thời và gián đoạn;
trường cửu và thường đều có tánh liên tục, kéo dài và nhân quả cá biệt .
(3) Trong cảm ứng tự nhiên thì trên hư dưới thực, giao cảm xã hội thì thiếu
nam , kẻ mạnh nhún nhường bên dưới thiếu nữ, kẻ yếu.Thường hằng
trong các hiện tượng tự nhiên thì âm khí động bên dưới, dương khí động
bên trên; sự bền vững lâu dài trong gia đình xã hội nhờ ở bên ngoài tự
chủ năng động, bên trong tốn thuận hài hòa .
Hàm, Hằng là hai quẻ đối tướng tức là chúng có thể trùng nhau khi thay
Hàm, Hằng là hai quẻ đối tướng tức là chúng có thể trùng nhau khi thay
đổi phương vị không gian của quái đồ. Điều này có nghĩa là một mối giao
cảm nam nữ nhất thời ngoài xã hội có thể trở thành quan hệ chồng vợ
lâu dài trong gia đình.
6. Quan hệ đối tánh giữa Hằng :|||:: và Ích |:::||
Như đã nói trên quẻ Ích thuộc phả hệ Tốn-Kiền, còn Hằng thì thuộc phả hệ
6. Quan hệ đối tánh giữa Hằng :|||:: và Ích |:::||
Như đã nói trên quẻ Ích thuộc phả hệ Tốn-Kiền, còn Hằng thì thuộc phả hệ
Chấn-Khôn, cho nên quan hệ đối tánh giữa Ích và Hằng là hệ quả các quan
hệ đối tánh Kiền-Khôn và Chấn-Tốn. Nội quái và ngoại quái của hai quẻ
này đều là sự kết hợp giữa gió và sấm, gió là âm động, sấm là dương động .
Quái đồ cho thấy ba hào dương hay Kiền ở giữa quẻ Hằng, và ba hào âm
hay Khôn ở giữa quẻ Ích. Do đó, thường hằng thì ngoài hư trong thực,
hằng tâm là cốt lõi , còn tăng ích thì hạch tâm của nó là thủ lợi. Ích để
hưng lợi là thuộc tánh trí năng nên đa tạp và biến đổi , thiện hảo thì làm
theo, xấu ác thì cải sửa . Thường hằng trọn vẹn là thuộc tánh cảm năng
nên đơn nhất , không phân hủy đoạn diệt, ứng hiện mọi nơi (omnipresent) .
Ích và Hằng có quan hệ đối tánh tức là mối tương quan không dựa trên
Ích và Hằng có quan hệ đối tánh tức là mối tương quan không dựa trên
chuyển động không gian, nhưng lệ thuộc điều kiện thời gian khi các hào
biến đổi bản tánh ân dương. Theo đó, toàn thiện thì thường hằng, tội lỗi
không thể nào vĩnh cửu, hay ích lợi công đức thì thường hằng, còn đau
khổ phiền não là đoạn diệt.
Nói chung, bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng tiếp nối nhau theo tương quan
Nói chung, bốn quẻ Ích, Tổn, Hàm, Hằng tiếp nối nhau theo tương quan
tánh tướng, trong đó quẻ Ích, tiếp sau quẻ Giải, mở đầu cho vòng biến
dịch thứ tư của nhóm Chấn-Tốn để diễn tả các quan hệ tâm lý, đạo đức,
xã hội. Ích được hiểu là “tổn thượng ích hạ”, lấy trên giúp dưới để thoát
khỏi bế tắt gia tăng lợi nhuận; đối lại Tổn được hiểu là “tổn hạ ích thượng”
lấy dưới giúp trên để tiêu trừ hoạn họa từ xa. Đem cái ích lợi đi xuống cho
nên dân chúng vui mừng; bỏ cái thấp kém bên dưới để chọn cái cao đẹp
bên trên cho nên giá trị đạo đức gia tăng.
Trong ứng xử xã hội khi phái nam hay người ở thế mạnh biết tôn trọng
Trong ứng xử xã hội khi phái nam hay người ở thế mạnh biết tôn trọng
và nhún nhường đối với phái nữ hay kẻ yếu thì giao cảm sẽ nẩy sinh. cảm
ứng chỉ xảy ra khi cái yếu, cái bất lực được tôn thờ, cho nên người ta
không lập bàn thờ cho một vị anh hùng đang sống, đang thắng thế, nhưng
chỉ lập ra để tôn thờ bái phục khi anh hùng đã chết, đã thất thế. Đối tướng
cùa quẻ Hàm hay Cảm là Hằng , theo nghĩa thường hằng là cái trọn vẹn chứa
cả thủy chung, nó là sự xóa bỏ nhi biên, là sự hòa giải giữa sống và chết.
Theo nghĩa này người ta chiêm bái các biểu tượng linh cảm Chúa trên thập
tự giá hay Phật nhập diệt hơn là Chúa hay Phật triển khai quyền năng, phép
báu.
Thường hằng nên hiện thực đồng thời trọn đầy (omnipresent eternity),
Thường hằng nên hiện thực đồng thời trọn đầy (omnipresent eternity),
không do tư lự nên không hư vọng. Do đó mà tiếp sau Hằng là quẻ Vô Vọng,
mở đầu một vòng vận hành tiếp theo gồm 4 quẻ Vô Vọng – Đại Súc – Tụy
Phú Yên, Tháng Sáu Nhuận, Đinh Dậu - 2017
________________________________________
Đàm Khánh - Hỷ









Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét