Kỳ 25
TIỂU
SÚC – LÝ – KHIÊM – DỰ
***
Mở Đầu
37. Quẻ
Tiểu Súc
Nội dung
Ý chung
38. Quẻ
Lý
Nôi dung
Ý chung
39. Quẻ
Khiêm
Nội dung
Ý chung
40. Quẻ
Dự
Nội dung
Ý chung
Tổng
luận
Mở Đầu
Một chuỗi vị trí (positions) bất khả phân diễn ra trong không gian gọi là sự chuyển động (movement); một chuỗi trạng thái (states) diễn ra trong thời gian gọi là thay đổi (changement). Và, sự biến dịch là một chuỗi các phẩm tính (qualities) bất khả phân mang các thuộc tính (attributes)của chuyển động và thay đổi trong không gian và thời gian. Vì vậy, việc tìm hiẻu thực thể biến dịch bằng các quẻ Kinh Dịch, thiết nghĩ, cần phải khảo sát ý nghĩa quái đồ trên cả hai mặt không-thời . Về không gian là xét quan hệ giữa các quẻ theo đối tác tánh, tướng từ các quái đồ khi chúng chuyển động hoặc quay . Đây là cách mà khảo luận đã dùng từ trước đến nay.
Về thời gian là xét quan hệ giữa các quẻ theo số lần thay đổi tánh âm dương của các hào so với lúc đầu, Đây là cách mà Kinh Phòng (77 – 37 tr.CN)đã dùng trong “Kinh Thị Dịch Truyện “ của ông.Theo cách này thì 8 quẻ thuần là Kiền, Chấn, Khảm, Cấn, và Khôn, Tốn, Ly, Đoài, mỗi quẻ gồm 8 quẻ kép- một quẻ mẹ và 7 quẻ con, hai quẻ con đời 7 và đời 8 gọi là quẻ Du hồn và Qui hồn - như bảng dưới đây:
TÁM ĐỜI
CỦA QUẺ THUẦN
Đời 1 2 3 4 5 6 7 8
Thực
ra, nếu không thay đổi hào 6 và chỉ cho
5 hào dưới của một quẻ thuần tiếp tục
biến đổi tánh âm dương cho tới khi nào nó trở về nguyên trạng của quẻ thuần lúc đầu, thì mỗi quẻ thuần gốc như vậy có tất cả 16 đời như bảng kê dưới đây:
MƯỜI SÁU
ĐỜI CỦA QUẺ THUẦN
1/ 16 Đời Của 4 Quẻ Thuần Dương
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
|||||| :||||| ::|||| :::||| ::::|| :::::| :::|:| ::||:| :|||:| ||||:|
[Th. Kiền Cấu Độn Bỉ Quan Bác Tấn Lữ Đỉnh Đại Hữu
11 12 13 14 15 16
|:||:| |::|:| |::::| |:::|| |::||| |:||||
Th. Ly Phệ hạp Di Ích Vô Vọng Đồng nhân] →Th. Kiền
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
|::|:: :::|:: :|:|:: :|||:: :||::: :||:|: :||||: :|:||: :::||: |::||:
[Th. Chấn Dự Giải Hằng Thăng Tỉnh Đại quá Khốn Tụy Tùy
11 12 13 14 15 16
||:||: |||||: |||:|: |||::: ||||:: ||:|::
Th. Đoài Quải Nhu Thái Đại tráng Qui muội ] → Thuần Chấn
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
:|::|: ||::|: |:::|: |:|:|: |:|||: |:||:: |:|::: |::::: ||:::: :|::::
[Th. Khảm Tiết Truân Ký Tế Cách Phong Minh di Phục Lâm Sư
11 12 13 14 15 16
:::::: ::|::: ::||:: ::|||: ::|:|: ::::|:
th.Khôn Khiêm Tiểu quá Hàm Kiển Tỵ ] → Thuần Khảm
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
::|:: |:|::| |||::| ||:::| ||:|:| ||:||| ||::|| |||:|| |:|:|| ::|:||
[Th. Cấn Bí Đại súc Tổn Khuê Lý Trung phu Tiểu súc Gia nhân Tiệm
11 12 13 14 15 16
:||:|| :|::|| :|:||| :|:|:| :|:::| :||::|
th.Tốn Hoán Tụng Vị Tế Mông Cổ ] → Thuần Cấn
2/ 16 Đời Của 4 Quẻ Thuần Âm
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
:::::: |::::: ||:::: |||::: ||||:: |||||: |||:|: ||::|: |:::|: ::::|:
[Th. Khôn Phục Lâm Thái Đại tráng Quải Nhu Tiết Truân Tỵ
11 12 13 14 15 16
:|::|: :||:|: :||||: :|||:: :||::: :|::::
th. Khảm Tỉnh Đại quá Hằng Thăng Sư ] → Thuần Khôn
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Qui hồn) 8 9 10(Qui hồn)
:||:|| |||:|| |:|:|| |:::|| |::||| |::|:| |::::| |:|::| |||::| :||::|
[Th.TốnTiềusúc Gianhân ÍchVô vọng Phệhạp Di Bí Đại súc Cổ
11 12 13 14 15 16
::|::| :::::| :::|:| :::||| ::::|| ::|:||
th.Cấn Bác Tấn Bỉ Quan Tiệm] → Thuần Tốn
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
|:||:| ::||:| :|||:| :|:|:| :|:::| :|::|| :|:||| :||||| ::|||| |:||||
[Th. Ly Lữ Đỉnh Vị tế Mông Hoán Tụng Cấu Độn Đồng nhân
11 12 13 14 15 16
|||||| ||:||| ||::|| ||:::| ||:|:| ||||:|
th. Kiền Lý Trung phu Tổn Khuê Đại hữu ] → Thuần Ly
Đời: 1 2 3 4 5 6 7(Du hồn) 8 9 10(Qui hồn)
||:||: :|:||: :::||: ::|||: ::|:|: ::|::: ::||:: :::|:: :|:|:: ||:|::
[Th. Đoài Khốn Tụy Hàm Kiển Khiêm Tiểu quá Dự Giải Qui Muội
11 12 13 14 15 16
|::|:: |:||:: |:|::: |:|:|: |:|||: |::||:
th.Chấn Phong Minh di Ký tế Cách Tùy ] → Thuần Đoài
Ghi chú:
1. Hai quẻ đơn có quan hệ “tuyệt mệnh”
nếu chỉ khác nhau hào giữa, ví dụ: Kiền ||| và
|:| Ly; có quan hệ “họa hại” nếu
chỉ khác nhau hào dưới, ví dụ: Khôn :::
và |:: Chấn
2. Mỗi quẻ thuần biến qua 16 đời thì
hoàn nguyên .
3. Mỗi nhóm 16 đời này gồm có:
a) 8 chính quái của quẻ thuần gốc
ở các đời 1 , 2, 3, 4, 5, 6, 7 (Du hồn), và 10 (Qui hồn).
b) 4 trùng quái “tuyệt mệnh” ở các đời 8, 9, 11, và 16. Các trùng quái
này là chính quái các đời 2, 3, 1, và 10
của một
quẻ thuần có quan hệ “tuyệt mệnh” với quẻ thuần gốc.
c) 4 trùng quái “họa hại” ở các đời 12, 13, 14, và
15. Các trùng quái này là chinh quái các đời 6, 7, 4,
và 5 của một quẻ thuần
có quan hệ “họa hại” với quẻ thuần
gốc.
4. Trùng quái của một quẻ thuần dương là chính quái của một quẻ thuần
âm, và ngược lại , trùng quái của một thuần âm là chính quái của một thuần
dương.
5. Lộ trình biến là :
[Quẻ thuần gốc đời 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ( Du hồn)] → [Quẻ
thuần tuyệt mệnh đời 2, 3] →
[Quẻ thuần gốc đời 10 (
Qui hồn)] →
[Quẻ thuần tuyệt mệnh đời
1] → [Quẻ thuần họa hại đời 6, 7 , 4, 5 ] → [Quẻ thuần tuyệt mệnh đời 10 ] →
[ Hoàn nguyên về quẻ thuần gốc].
Vậy, lộ trình biến trải
16 đời, trong đó một lần Du hồn và Qui hồn của chính quái,
một lần Du hồn của trùng quái họa hại, cuối cùng đến đời
Qui hồn của trùng quái tuyệt mệnh
thì hoàn nguyên.
Biến
dịch theo nguyên tắc âm dương tương tác, phản phục
qui nguyên. Có 8 quẻ thuần do 8 quẻ đơn tự chồng lên nhau gọi là bát thuần, Kinh Phòng gọi chúng là quẻ
thuần gốc, là quẻ thống suất , quẻ mẹ, và 7 quẻ còn lại của mỗi quẻ mẹ là “kiến quái’ hay quẻ
con. Thực ra mỗi quẻ thuần gốc như vậy biến tác đến 16
đời mới hoàn nguyên, cho nên bảng liệt kê của Kinh Phòng
chỉ ghi 8 đời chính quái mà đời 8 cuối cùng là quẻ Qui hồn mới chỉ là phục vị ở nội quái mà thôi. Trong danh sách 16 đời của
8 quẻ thuần có cả thảy 8 x 16 = 128 quẻ nhưng mỗi quẻ xuất hiện 2 lần nên cuối cùng cũng chỉ có 64 quẻ Kinh Dịch mà
thôi. Bảng phả hệ nêu trên sẽ giúp tìm hiểu xa hơn quan hệ giữa 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự
trong kỳ 25 này.
37. TIỂU SÚC
Nội dung
A. Quái đồ:
I. Quái từ:
小
畜 , 亨
. 密
雲 不
雨 自
我 西
郊 .
II. Thoán:
1. 彖
曰 : 小
畜 , 柔 得
位 而
上 下
應 之, 曰 小
畜 .
2. 健 而
巽 , 剛
中 而
志 行 , 乃
亨 .
3. 密 雲
不 雨
, 尚
往 也
. 自 我
西 郊
, 施 未
行 也 .
III. Đại Tương:
象 曰 : 風
行 天
上 , 小 畜
. 君 子
以 懿
文 德 .
Âm và nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“Tiểu Súc, hanh. Mật vân bất vũ tự ngã Tây giao.” ( Tích Chứa , hanh thông. Mây nhiều nhưng không mưa, tự ta phải qua phía Tây thành .)
AII. Thoán Truyện:
1. “Thoán viết: Tiểu Súc, nhu đắc vị nhi thượng hạ ứng chi, viết Tiểu Súc. “( Lời thoán: Tích Chứa là nhu mềm mà đắc vị cho nên trên dưới ứng hợp với mình, gọi là Tiểu Súc. [Hào 4 âm đắc vị , chinh ứng với hào biến 1 dương là chủ , tỉ ứng với các hào 3 dương và 5 dương.] )
2. “Kiện nhi tốn, cương trung nhi chi hành, nãi hanh.” (Mạnh mà thuận, cứng rắn đắc trung mà chí được thi hành, nên hanh thông. [Hai hào giữa của nội quái và ngoại quái đều dương.])
3. “ Mật vân bất vũ, thượng vãng dã. Tự ngã tây giao, thí vị hành dã.” (Mây nhiều mà không mưa, là còn tiến đi nữa. Tự ta qua phía Tây thành , là có việc chưa làm.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“ Tượng viết: Phong hành thiên thượng, Tiểu Súc. Quân tử dĩ ý văn đức.” ( Lời tượng: Gió thổi trên trời cao, là tích chứa dần dần . Người lương thiện coi đó mà làm tốt cho văn đức )
B. Hào:
BI. Hào Từ:
1.
初 九 :
復 自 道 . 何 其 咎 ? 吉 .
2. 九 二 : 牽 復 , 吉 .
3. 九
三 : 輿 說
輻 , 夫
妻 反
目 .
4. 六
四 : 有 孚
, 血 去, 惕 出
, 無 咎
.
5. 九 五: 有 孚, 攣
如 , 富
以 其
鄰 .
6. 上
九 : 既 雨
既 處
, 尚 德
載 , 婦
貞 厲
. 月 幾
望 , 君 子
征 凶
.
BII. Tiểu Tượng:
1. 象 曰
: 復
自 道
, 其 義
吉 也 .
2. 象 曰
: 牽
復 在
中 , 亦
不 自
失 也
.
3.
象 曰
: 夫
妻 反
目 , 不 能
正 室
也 .
4.
象 曰
: 有 孚
惕 出,上 合 志
也 .
5. 象 曰
: 有
孚 攣
如 , 不 獨
富 也
.
6.
象 曰
: 既
雨 既
處 , 德 積
載 也
. 君 子
征 凶
. 有 所
疑 也
.
Âm và nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “Sơ Cửu: Phục tự đạo. Hà kỳ cữu? Cát.” ( Hào 1 dương : Trở lại với đạo mình, có lỗi gì đâu? Tốt.)
2. “Cửu nhị: Khiên phục, cát.” (Hào 2 dương: Dắt nhau trở lại với đạo, tốt.)
3. “Cửu tam: Dư thoát bức, phu thê phản mục.” ( Hào 3 dương : Xe rơi trục, vợ chồng kình chống nhau.)
4 “Lục tứ : Hữu phu, huyết khứ, dịch xuất, vô cữu.” ( Hào 4 âm: Có lòng tin , khỏi đau thương , hết lo sợ, không có lỗi.)
5 . “Cửu ngũ : Hữu phu , luyến như, phú dĩ kỳ lân.” (Hào 5 dương: Có lòng tín, ràng buộc nhau, giàu có cùng với láng giềng. )
6. “Thượng Cửu : Ký vũ, ký xử, thượng đức tải, phụ trinh lệ.Nguyệt cơ vọng , quân tử chính hung.” (Hào 6 dương: Trời đã mưa đã tạnh, đức tích đã đầy, đàn bà cố chấp thì nguy. Kỳ trăng tròn đến rồi, người chân chính mãi ra đi thì xấu. “
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “Tượng viết: Phục tự đạo, kỳ nghĩa cát dã.” ( Lời tượng:Trở lại với đạo mình, nghĩa của nó là tốt vậy. ( Tiểu Súc là đời 2 của thuần Tốn do hào 1 âm biến thành hào 1 dương chính vị trở về nội quái Kiền là đạo dương, có hào ứng là 4 âm độc nhất chính vị ở ngoại quái Tốn nên rất tốt trong thời Tích Chứa.)]
2. “Tượng viết: Khiên phục tại trung, diệc bất tự thất dã.” (Lời tượng: Dắt nhau trở lại trung đạo, đều không tự mình làm thất bại . [Hào 2 dương và hào 5 dương đều đắc trung, nhưng vào thời Tích Chứa các hào dương bị hào 4 âm ngăn lại nên cùng trở lại với cái tốt trung đạo của chúng.])
3. “Tượng viết: Phu thê phản mục, bất năng chính thất dã.” (Lời tượng: Vợ chồng kình chống, không cai quản được nhà cửa của mình. [Hào 3 tánh tướng đều dương, hào 4 tánh tướng đều âm, hai hào này có ràng buộc tỉ ứng, nhưng lại ở trong thời Tiếu Súc là tích chứa mà dương thì ngoại trương, còn âm thì tích nạp nên chúng có tương tác tách rời, như xe rớt trục, như vợ chồng trái ý không làm được gì. ])
4. “Tượng viết: Hữu phu, dịch xuất, thượng hợp chi dã.” (Lời tượng: Có lòng tin, qua khỏi lo sợ, là vì hợp với ý chí bên trên vậy. [ Đây là hào âm chính vị độc nhất trong quẻ, vị ứng với hào 1 dương là chủ, tỉ ứng với hào 5 dương rất mạnh cho nên tự tin và xóa bỏ mọi mặc cảm mềm yếu đơn độc.])
5. “Tượng viết: Hữu phu luyến như, bất độc phú dã.” ( Lời tượng: Có lòng tin ràng buộc nhau, là không giàu có một mình vậy. [Hào 2 và hào 5 tuy không ứng hợp nhưng cả hai đều dương tánh và đắc trung cho nên nói có lòng tin nhau, Trên Tiên thiên đồ thì hai quẻ KIền và Tốn nằm liền nhau cho nên nói giàu có cùng với láng giềng.])
6. “Tượng viết: Ký vũ, ký xử, đức tích tải dã. Quân tử chinh hung, hữu sở nghi dã.” ( Lời tượng: Trời đã mưa và đã tạnh, là đức chứa đã đầy. Người chân chính cứ mãi tiến đi thì xấu, là vì có chỗ nghi ngờ. [Hấp lực của hào 4 âm tích chứa trong thời Tiểu Súc đã cân bằng trọn đầy với dẫn lực các hào dương , như gió gom mây đủ để làm mưa, và mưa đã tạnh tức là sự việc đã thành. Đêm trăng Rằm tuy sáng nhưng âm tính mạnh không nên tiến đi. Đây là dự báo nội quái dương Kiền sẽ biến thành nội quái âm Ly trong quẻ Gia Nhân đời 3 của thuần Tốn.])
Ý Chung:
Tiểu Súc |||:|| với nội quái Kiền , ngoại quái Tốn: gió thổi gom mây trên trời là tượng của sự tích chứa. Trên Tiên thiên đồ Tiếu Súc ở bên Đông , Tốn ở bên Tây cho nên nói ta phải qua phía Tây thành, tức là Kiền ở Đông Nam phải kết hợp với Tốn ở Tây Nam mới tạo thành Tiểu Súc là Tích chứa. Lời Thoán và Đại tượng truyện dựa trên lợi thế của hào 4 âm là: chính vị, hào âm độc nhất, tỉ ứng trên dưới, và vị ứng với hào 1 dương là hào biến chính vị cho nên nói rằng Tiểu Súc là thời cái nhỏ còn đang tích chứa các điều kiện thiết yếu cho đại sự . Và, trong sự tích chứa thì tích đức là thiết yếu. “Tích thiểu thành đa” cho nên việc tốt dẫu nhỏ cũng phải làm; việc xấu dẫu nhỏ cũng phải tránh.
Dựa vào bản tánh và vị trí các hào mà Hào từ và Tiểu tượng nói đến các ý:
Hào 1 dương: Là hào biến hay hào “Thế” chỉ cho đời quẻ, nó có ưu điểm là chính vị, và từ hào âm của Tốn biến thành 1 dương của nội quái Kiền có đủ tốt lành Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh. Cho nên cầu phúc lợi thì làm việc thiện bên ngoài; tu tâm tích đức thì phải trở về tự tánh trònđầy tốt đẹp bên trong.
Hào 2 dương và hào 5 thể tánh giống nhau và đều đắc trung trong thời Tiểu Súc là tich chứa cái tốt đẹp nên chúng cùng trở lại với dương tính chính mình . Cái phổ quát thể hiện bằng cái cá biệt cho nên mọi người sẽ gặp nhau khi trở lại với tự tánh thiện hảo của mình.
Hào 3 dương đắc vị ở cuối nội quái Kiền có dẫn lực ngoại trương mạnh , hào 4 âm đắc vị khởi đầu ngoại quái Tốn có hấp lực nội hàm lớn . Hai hào này nằm giữa quái đồ, tuy tiếp cận nhưng có tương tác tách rời thay vì gắn bó. Khi không có sự tổng hợp đồng bộ giữa các lực lượng trái chiều bên trong thì nội bộ sẽ sụp đổ. Cụ thể là nếu lực tích nạp bằng với lực phát tán thì cơ chế vận hành không hiệu quả .
Hào 4 âm chính vị, bên dưới chính ứng với hào 1 dương là chủ, và bên trên tỉ ứng với hào 5 dương đắc trung chính vị rất mạnh, cho nên nói có niềm tin, khỏi lo sợ vì một âm mà tương tác với 5 dương . Tự tin vào sự chính đáng nơi mình và sẵn sàng tiếp nhận các nguồn tài trợ để tích nạp cái tốt thành công.
Hào 5 dương : Ở quẻ Tiểu Súc, hào 2 và hào 5 tuy không chính ứng nhưng cả hai đều tính dương tốt lành và đắc trung nên nói có niềm tin lẫn nhau. Trên Tiên thiên đồ thì hai quẻ Kiền, Tốn nằm liền nhau cho nên nói giàu có cùng với láng giềng, đó là tượng gió và trời không thể tách rời nhau. Xây dựng niềm tin và chia xẻ lợi phúc cho nhân dân là nhiệm vụ thiết yếu của tầng lớp lãnh đạo.
Hào 6 dương là thời cuối của Tiểu Súc, tức là sự tích chứa đã kết thúc, như gió gom mây đã đủ chuyển thành mưa đem lợi phúc cho muôn loài, và mưa đã tạnh rồi, sự việc đã xong. Vậy phải dừng lại, thời Tích chứa đã chuyển biến sắp đến “ nguyệt cơ vọng” là ngày rằm, tuy có ánh sáng nhưng âm tính mạnh. Đây là dự báo hào 2 dương sẽ biến thành 2 âm để trở thành nội quái Ly trong quẻ Gia Nhân đời 3 của thuần Tốn.
Tóm lại, Tiểu Súc |||:|| là chính quái đời 2 của thuần Tốn khi hào 1 âm của Tốn biến thành 1 dương để trở thành trên Tốn dưới Kiền, đồng thời cũng là trùng quái đời 8 của thuần Cấn ::|::| khi nó đã lần lượt trải qua 7 lần đổi tánh âm dương 5 hào bên dưới. Tượng của Tiểu Súc như gió gom mây trên trời để làm mưa, vậy Tiểu Súc là Tích chứa cái cần dùng. Giá trị của sự tích chứa do tương tác âm dương sinh ra, như mưa đem lợi phúc cho muôn loài, nhưng mưa không thuộc về bầu trời, cũng không thuôc về gió. Giàu có là do từng bước tích chứa giá trị tài sản , trong đó thu nhập đi đôi với chống thất thoát. Tục ngữ nói:“Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè tiêu nhịn”, theo nghĩa này thì lãng phí là cha đẻ ra bần tiện.
Về đạo đức xã hội thì không gì bằng tu tâm tích đức. Bỡi vì ” Tích thiểu thành đa.” cho nên cái thiện dù nhỏ cũng phải làm, và cái ác nhỏ cũng phải tránh. Làm từ thiện bên ngoài để hưởng phước, ví như gió gom mây trên trời , mưa đổ thì mây tan, cho nên lợi phúc thế gian là hữu hạn. Tu tâm tích đức như nước mưa thấm vào bên trong để cho hạt mầm lớn mạnh trên mảnh đất tốt mà trở thành đại thụ.
Trong các nội dung tích chứa, tại sao tích đức là cần nhất? Rõ ràng con người phải sống với người khác, phải dấn bước vào đời . Cái thiết yếu để sống trên đời không gì bằng tâm và đức . Quan hệ giữa tu tâm tích đức và bước chân vào đời là quan hệ đối tướng giữa hai quẻ Tiểu Súc và Lý được trình bày dưới đây.
38. LÝ
Nội Dung
A. Quái Đồ:
I. Quái Từ:
履 虎 尾 , 不 咥 人 , 亨 .
II. Thoán
2. 說 而 應 乎 乾 , 是 以 履 虎 尾 , 不 咥 人 , 亨 .
3. 剛 中 正 , 履 帝 位 而 不 疚 , 光 明 也 .
III. Đại Tượng:
象 曰 : 上 天 下 澤 , 履 , 君 子 以 辨 上 下 , 安 民 志 .
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Lý: Lý hổ vĩ, bất điệt nhân, hanh.” ( Lời quẻ: Bước chân lên đuôi cọp, mà cọp không cắn, hanh thông. )
AII. Thoán truyện:
1. “ Thoán viết: Lý, nhu lý cương dã.”( Lời thoán: Bước chân lên, là mềm dịu dẫm lên cứng rắn vậy.)
2. “ Duyệt nhi ứng hồ Kiền, thị dĩ lý hổ vĩ, bất điệt nhân, hanh. ” (Vui vẻ mà ứng hợp với Trời nên đạp lên đuôi cọp mà cọp không cắn người, là hanh thông. [Đây là nói sự đối tác sinh khí giữa hai quẻ Đoài-Kiền, là hòa vui và cứng mạnh. Bên dưới hòa vui chạm với bên trên cứng mạnh thì không gây sát khí nhưng tạo sinh khi.])
3. “ Cương trung chính, lý đế vị nhi bất cứu, quang minh dã.” (Cứng mạnh đắc trung và chính vị, nên bước lên ngôi vua mà chẳng có tệ bệnh gì, là sáng suốt vậy.[Đây là chỉ cho hào thế 5 dương đắc trung chính vị là chủ quẻ Lý do từ hào 5 âm của thuần Cấn biến thành .])
AIII. Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Thượng thiên hạ trạch, Lý, quân tử dĩ biện thượng hạ, an dân chí.” ( Lời tượng: Trời trên, đầm dưới là tương quan cao thấp trong tự nhiên , người thiện trí thức nên coi đó mà biện giải quan hệhợp lý giữa các tầng lớp xã hội để ý chí nhân dân được ổn định .)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 九: 素 履 往, 無 咎 .
2. 九 二 :
履 道 坦 坦 , 幽 人 貞 吉 .
3. 六 三 : 眇 能 視 ; 跛 能 履 . 履 虎 尾 , 咥 人 , 凶 . 武人為于大君 .
4. 九 四 : 履 虎 尾 , 愬 愬 終 吉 .
5. 九 五: 夬 履 , 貞 厲 .
6. 上 九 :
視 履 考 祥 , 其 旋 元 吉 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰 :
素 履 之 往 , 獨 行 愿 也 .
2. 象 曰 :
幽 人 貞 吉 , 中 不 自 亂 也 .
3. 象 曰 : 眇 能 視 , 不 足 以 有 明 也 . 跛 能 履 , 不 足 以 與 行 也 . 跌 人
之 凶 , 位 不 當 也 . 武人為于大君, 志 剛 也.
4. 象 曰 : 愬 愬 終 吉 . 志 行 也 .
5. 象 曰 : 夬 履 貞 厲 . 位 正 當 也
6. 象 曰 : 元 吉 在 上,大 有 慶 也 .
Âm và nghĩa
BI. Lời hào:
1. “Sơ Cửu: Tố lý vãng, vô cữu.” (Hào 1 dương: Tự tánh thanh sạch mà bước đi, không lỗi.)
2. “ Cửu nhị: Lý đạo thản thản, u nhân trinh cát.” ( Hào 2 dương: Bước đi trên đường phẳng lặng , tịch tĩnh một mình mà bước đi là tốt.)
3. “ Lục tam: Diểu năng thị; bả năng lý. Lý hổ vĩ, điệt nhân, hung.
Vũ nhân vi vu đại quân.” ( Hào 3, âm: Mắt một mà ham nhìn, chân què mà thích đi. Như thể dậm chân lên đuôi cọp bị nó cắn, như kẻ vũ phu mà làm việc của ông vua lớn.)
4. “ Cửu Tứ: Lý hổ vĩ, sách sách chung cát.” ( Hào 4 dương: Dẫm lên đuôi cọp, biết lo sợ rồi sau an lành. )
5.“ Cửu ngũ: Quyết lý, trinh lệ.” ( Hào 5 dương : Cương quyết bước đi, thường lo nguy khốn.)
6. “Thượng Cửu: Thị lý khảo tường. Kỳ toàn nguyên cát.” ( Hào 6 dương: Xem bước trải qua mà biết hậu quả tốt , xấu. Qui hồi là cái tốt lành trọn đầy .)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “ Tượng viết: Tố lý chi vãng, độc hành nguyện dã.” (Lời tượng: Bước đi tự tánh thanh sạch, là tự mình hoàn thành chí nguyện . [Hào 1 dương chính vị khởi đầu cho “ Bước chân lên” vốn từ hào 1 âm của thuần Cấn ::|::| có nghĩa “Ngừng lại” biến thành dương từ đời 2 của nó .)]
2. “Tượng viết: U nhân trinh cát, trung bất tự loạn dã.” (Lời tượng: Tịch tĩnh một mình mà đi thì tốt, là giữ trung đạo không bị dính mắc bên ngoài . [Hào 2 dương đắc trung là hào ứng của 5 dương là hào chủ, nhưng cả hai đồng tánh dương, nên nói tiến bước một mình . Đạo phải lấy tịch tĩnh làm thể, nên nói bước trên đường phẳng lặng. Tiến tu phải xa lìa hình tướng nên nói tự mình tiến đi không bị dính mắc.])
3. “ Tượng viết: Diểu năng thị, bất túc dĩ hữu minh dã. Bả năng lý, bất túc dữ hành dã. Điệt nhân chi hung, vị bất đáng dã. Vũ nhân vi vu đại quân, chí cương dã.” ( Lời tượng: Mắt một mà thích nhìn thì thấy không đủ rõ. Chân què mà ham đi thì chân không theo kịp bước đi. Hung hại bị cọp cắn, là đặt chân không đúng chỗ. Kẻ vũ phu mà làm việc của ông vua, là duy ý chí quá mức. [Hào 3 âm không đắc trung, không chính vị, thể tánh âm mà vị tướng dương nên bất thuận lợi trong thời Lý, tức là không đặt chân đúng chỗ . Hào 3 âm này chỉ cho trường hợp người thiếu tài kém đức mà tham vọng lại cao, chiếm địa vị bất chính nên hành động là duy ý chí, hậu quả chỉ gây khổ hại mà thôi.])
4. “Tượng viết: Sách sách chung cát, chí hành dã.” ( Lời tượng: Biết lo sợ rồi sau an lành, là ý hướng được thi hành vậy. [Hào 4 dương và 3 âm tiến lên đều gặp ngay một hào dương cứng mạnh phía trước nên nói; Bước chân lên đuôi cọp, tức là phải vượt thử thách khó khăn trước mắt. Nhưng, khác ở chỗ: Hào 3 thể tánh âm tức nội lực yếu, lại hiện tướng dương ngôi 3 là địa vị cao bất chinh, nên hành động duy ý chí , tham lam độc đoán, đó là bước chân vào khốn khổ , Trái lại hào 4 thể tánh dương nội lực mạnh, và hiện tướng âm ngôi 4, nên e dè lo sợ , bên trong mạnh, bên ngoài cẩn thận sẽ đặt chân đúng chỗ, tiến bước an toàn.])
5. “Tượng viết: Quyết lý trinh lệ, vị chính đáng dã.” ( Lời tượng: Cương quyết bước lên, thường lo nguy khốn, là ngôi vị chính đáng vậy. [Hào 5 dương đắc trung chính vị, vốn là từ hào 5 âm của thuần Cấn biến thành dương là chủ quẻ Lý, với hai đức tính để làm chủ thời Bước đi là: Đặt chân đúng chỗ và thường phòng nguy hiểm .])
6. “Tượng viết: Nguyên cát tại thượng, đại hữu khánh dã.” ( Được tốt đẹp trọn vẹn vào lúc sau cùng, là có phước lớn vậy. [ Quẻ Lý chỉ cho bước vào đời, trong đó hào 1 dương là bắt đầu với tánh thiện cá biệt, và cuối cùng hào 6 dương là hồi qui về tánh thiện phổ quát.])
Ý chung
Trong phả hệ 16 đời của 8 quẻ thuần thì Lý ||:||| là chính quái đời 6 của thuần Cấn ::|::|, đồng thời là trùng quái đời 12 của thuần Ly |:||:| . Quẻ Lý ||:||| với nội quái Đoài , ngoại quái Kiền, đầm nước bên dưới, bầu trời bên trên là tượng chỉ sự khác biệt độ cao thấp trong trời đất . Cũng có người diễn giải Kinh Dịch dùng ý tượng này để biện giải trật tự xã hội bằng khái niệm chữ Lễ của Nho gia, như nói ở Đai tượng.
Thực ra quẻ Lý ||:||| là đối tướng của Tiểu Súc |||:|| vốn có nghĩa là: Nuôi dưỡngng , Gom lại, và Tích chứa, nên Lý ở đây theo nghĩa đối tác là: Bước lên , hay rộng hơn là: Bước vào đời . Bước vào đời phải đối mặt với phiền não, khó khăn nguy hiểm chẳng khác gì đặt chân lên đuôi cọp. Làm sao để vượt qua mà không bị cọp cắn? Nghệ thuật vượt qua này đã được Thoán truyện nói đến : Lấy cái mềm dịu mà ứng tác với cái cứng rắn, lấy cái nhỏ yếu hòa vui mà ứng tác với cái lớn mạnh oai nghiêm. Ngoài ra quái đồ còn cho thấy: nội Đoài ngoại Kiền, hay bên trong vui vẻ lạc quan bên ngoài chủ động vững mạnh để bước chân vào đời.
Hào từ và Tiểu tượng dựa trên thể tánh và vị tướng của các hào mà nói đến các ý:
1. Hào 1 dương: Con người bước vào đời trước hết bằng thiện tánh nguyên sơ nơi mình. Đó là một thiện hạnh, cái gì từ ngoài của đem vào nhà thì nó không phải là gia bảo.
2. Hào 2 dương: Đại đạo tịch tĩnh, đường đi vắng lặng. Người đi làm chủ bước chân, bên trong không rỗng không, bên ngoài không dính có , mỗi bước vượt qua, vượt qua không sai sót, không ngưng trệ.
3. Hào 3 âm: Như người thiếu tài kém đức mà tham quyền cố vị, hành động duy ý chí. Làm việc do tham sân si thúc đẩy như đặt chân không đúng chỗ, là dấn thân vào nguy khốn, như dậmchân lên đuôi cọp mà bị cọp cắn.
4. Hào 4 dương: Như người thể tánh dương mà hiện tướng âm, tức là nội lực mạnh mà ở địa vị yếu không thể cậy quyền ỷ thế, lại biết lo sợ đề phòng nên sẽ khắc phục khó khăn mà tiến bước.
5. Hào 5 dương của quẻ Lý là hào biến đời 6 từ hào 5 âm của thuần Cấn mà ra, nên nó là chủ đủ các đức tinh để bước đi là : vững mạnh , đắc trung, chính vị.
6. Hào 6 dương: Hiện tại ta đang ở đâu là do những bước chân ta đi trong quá khứ, và muốn biết tương lai ta sẽ đến chỗ nào thì hãy xem bước chân ta đi trong hiện tại. Sự hồi qui làm cho giá trị cá biệt trở thành phổ quát, là cái tốt đẹp trọn đầy vào lúc sau cùng, là quả phúc của của sự tích đức.
Nói chung, Lý ||:||| và Tiếu Súc |||:|| có quan hệ đối tác tướng, từ đó chức năng của chúng cũng có ý nghĩa đối nhau, chúng là hai mặt của một thực thể duy nhất .
Quẻ Lý được hiểu theo nghĩa : (1) Là bước chân dậm lên, mở rộng nghĩa là việc đã trải qua, là hành vi ứng xử , là bước chân vào đời. (2) Dựa theo hình tượng trời trên đầm dưới là sự cao thấp khác nhau trong thiên nhiên mà quẻ Lý được giải thích theo khái niệm chữ Lễ của Nho gia, theo đó các đối tác đạo đức là: Vua nhân đức – Quan trung thành, Cha từ ái - Con hiếu thảo , Anh ngay thẳng – Em kính nhường, Chồng ân nghĩa – Vợ nghe theo , Kẻ lớn ban ơn - Người nhỏ vâng phục.
Ngăn trừ tham độc phải cần giới luật , lễ pháp, tuy nhiên luật lễ phải thích hợp với sự khác biệt tâm sinh lý con người. Lễ hay Lý không phải để trói buộc hay nô lệ hóa con người, nhưng là để giúp con người từ bỏ cái thấp kém bên dưới mà đạt đến cái cao đẹp bên trên, như sen dưới đầm vươn lên nở hoa trong bầu trời . Còn pháp thì suy cho cùng vạn pháp đều từ trí huệ con người mà ra, cho nên người không chạy theo pháp, mà pháp phải đuổi theo người. Lễ pháp không phải là tấm lưới để người cai trị tóm thâu quyền lực, nhưng nó là sinh lộ giúp con người thoát hiểm, đó chính là ý nghĩa của quẻ Lý.
Tóm lại, quẻ Lý với nghĩa Bước chân vào đời, nhưng đường đời là một hiểm lộ. nếu con người bước đi với lòng kiêu ngạo tham si , sẽ đặt chân sai chỗ, ắt bị vấp ngã , bị cọp cắn. Ngược lại, con người bước vào đời với tự tánh thiện hảo thì có thể vượt qua trở lực mà vươn lên nấc thang giá trị.
Đứng trước hiểm lộ cuộc đời , quẻ Lý không bảo rằng phải quét sạch cỏ gai ác thú rồi mới bước đi, nhưng ý nghĩa quẻ Lý như nhắc nhở rằng con người phải trang bị cho mình một đôi giày và chiếc áo giáp để mà vượt qua. Vậy thì đôi giày, áo giáp đó là gì? ở đâu? Có thể nói rằng đó chính là Tự tánh thiện hảo và đức tánh Khiêm nhu nơi con người. Ý nghĩa này sẽ được trình bày trong quẻ Khiêm, là đối tánh của quẻ Lý dưới đây.
39. KHIÊM
Nội dung
A.
Quái đồ:
I.
Quái từ:
謙:亨,君 子 有 終。
II. Thoán:
1. 彖曰: 謙. 天 道 下 濟 而 光 明 ; 地 道 卑 而 上 行。
2. 天
道 虧 盈 而 益 謙. 地
道 變 盈 而 流 謙. 鬼
神 害 盈 而 福 謙. 人
道 惡 盈 而 好 謙。謙 尊 而 光,卑 而 不 可 踰,君 子 之 終 也。
III. Đại
Tương:
象
曰: 地 中 有 山,謙 , 君 子 以 裒 多 益 寡,稱 物 平 施。
Âm nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“ Khiêm. Hanh, quân tử hữu chung.”( Khiêm. Hanh thông, người lương thiện có điều tốt đẹp vào lúc sau cùng.)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết.: Khiêm, hanh. Thiên đạo hạ tế nhi quang minh; địa đạo ti nhi thượng hành.” ( Lời thoán: Khiêm nhu, hanh thông. Đạo trời giúp bên dưới mà được sáng tỏ; đạo đất chịu ở dưới thấp mà được lên cao.)
2. “ Thiên đạo khuy doanh nhi ích Khiêm. Địa đạo biến doanh nhi lưu Khiêm. Quỷ thần hại doanh nhi phúc Khiêm. Nhân đạo ố doanh nhi hiếu Khiêm. Khiêm tôn nhi quang, ti nhi bất khả du, quân tử chi chung dã.” ( Đạo trời bớt nơi dư đầy mà thêm cho nơi khiêm nhu. Đạo đất biến chuyển chỗ dư đầy mà trôi đắp vào nơi khiêm nhu. Quỉ thần làm hao hại chỗ dư đầy mà đem ân phúc cho nơi khiêm nhu. Đạo con người ghét chỗ đầy dẫy mà yêu chuộng nơi khiêm nhu. Khiêm nhu thì cao mà sáng, thấp nhưng không thể vượt qua, đó là cái kết cuộc tốt đẹp của người lương thiện.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“Tượng viết: Địa trung hữu sơn, Khiêm, quân tử dĩ biều đa ích quả, xứng vật bình thi.” (Lời tượng: Trong đất có núi là tượng của sự Khiêm nhu, người lương thiện coi đó mà bớt chỗ nhiều bù đắp cho chỗ ít, cân nhắc mọi vật làm nên sự công bằng, )
B. Hào:
BI. Hào Từ:
1.
初
六: 謙
謙 君 子, 用
涉 大
川,吉。
2. 六
二: 鳴 謙,貞 吉。
3. 九 三:
勞 謙,君
子 有
終,吉。
4.六
四: 無
不 利,撝 謙。
5. 六 五: 不
富 以 其 鄰,利 用
侵 伐,無 不 利。
6. 上 六: 鳴 謙,利 用 行 師,征 邑 國。
BII. Tiểu Tượng:
1. 象
曰: 謙 謙君
子 ,卑
以 自
牧 也。
2. 象
曰: 鳴 謙
貞 吉,中 心 得
也。
3. 象
曰: 勞 謙
君 子,萬 民 服
也。
4. 象
曰: 無 不
利,撝 謙
, 不 違
則 也。
5. 象
曰: 利 用
侵 伐,征 不 服
也。
6. 象 曰:
鳴 謙,志 未 得
也。 可
用 行
師,征 邑
國 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “ Sơ Lục: Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát.” ( Hào 1 âm : Người lương thiện khiêm tốn về khiêm nhu nơi mình, dùng đức ấy để qua sông lớn , tốt.)
2. “ Lục nhị: Minh khiêm , trinh cát.” (Hào 2 âm: Vang tiếng về đức khiêm nhu, chính bền, tốt.”
3. “ Cửu tam: Lao khiêm , quân tử hữu chung cát.” ( Hào 3 dương : Có công lao mà khiêm tốn, người lương thiện giữ được sự tốt lành sau cùng.)
4. “ Lục tứ: Vô bất lợi, huy khiêm.” (Hào 4 âm: Phát huy sự khiêm tốn , không gì là không lợi. )
5. “ Lục ngũ: Bất phú dĩ kỳ lân, lợi dụng xâm phạt, vô bất lợi.” (Hào 5 âm: Không giàu sang để có được láng giềng, thuận lợi cho việc trừng phạt , không gì là không lợi. )
6. “ Thượng lục: Minh khiêm, lợi dụng hành sư, chinh ấp quốc.” (Hào 6 âm: Vang tiếng về đức khiêm tốn, thuận lợi cho việc ra quân, chinh phục được kẻ trong làng nước của mình.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “ Tượng viết: Khiêm khiêm quân tử , ti dĩ tự mục dã.” (Lời tượng: Người lương thiện khiêm tốn về dức tánh khiêm nhu , chịu ở dưới thấp để tự tu dưỡng mình. [Hào 1 âm này vốn từ hào 1 dương của thuần Đoài ||:||: biến tánh từ đời 2 , ở ngôi dương thấp nhất và tánh âm , khởi đàu cho sự tu dưỡng đức khiêm nhu. Sống đơn sơ giản tiện cho nên không có gì ngăn ngại .])
2. “Tượng viết: Minh khiêm trinh cát, trung tâm đắc dã.”(Lời tượng: Vang tiếng khiêm nhu, chính bền tốt, là trong tâm đã khiêm nhu. [Hào 2 âm đắc trung chính vị cũng chính từ hào 2 dương của thuần Đoài biến tánh từ đời 2 chỉ cho người thực tâm khiêm tốn. Nó là hào ứng của hào 5 âm bên trên là hào chủ cho nên nói, “ vang tiếng khiêm nhu”. Cái gì đã đầy bên trong thì miệng sẽ nói ra lời bên ngoài, ở đây cái tốt đã đầy bên trong nên tiếng tốt cũng vang bên ngoài.])
3. “Tượng viết: Lao khiêm quân tử, vạn dân phục dã.” (Lời tượng: Người lương thiện có công mà lại khiêm tốn, cho nên mọi người đều khâm phục. [Hào 3 dương chính vị vốn từ hào 3 âm của thuần Đoài biến tánh để thành nội quái Cấn , đỉnh núi mà chịu nằm trong lòng đất, như người có công chính đáng mà lại khiêm hạ. Đây là hào dương độc nhất có dẫn lực đối với các hào âm trong quẻ, nên nói mọi người đều khâm phục.])
4. “Tượng viết: Vô bất lợi huy khiêm, bất vi tắc dã.”(Lời tượng: Phát huy dức khiêm tốn thì không có gì không lợi, là chẳng có gì trái với phép tắc.[ Hào 4 âm chính vị nhưng ở trên hào 3 dương độc nhất và ở dưới hào chủ 5 âm, giống như cận trên một người được mọi người khác khâm phục, và cận dưới một người chỉ huy trong thời khiêm nhu, do đó rất thuận lợi để phát huy đức khiêm nhu .])
5. “Tượng viết: Lợi dụng xâm phạt, chinh bất phục dã.” ( Lời tượng: Thuận lợi cho việc trừng phạt, là để chinh phục kẻ không tuân theo luật lệnh .[Hào 5 âm vốn từ 5 dương của thuần Đoài biến tánh ở đời 6 để làm chủ thời Khiêm . Hào ứng của nó là hào 2 âm đắc trung chính vị, hai hào này đều tánh âm nên nói : “ không cần giàu mạnh để có láng giềng.” Và, nó là hào chủ ở ngôi dương nên thuận lợi cho việc dùng oai quyến chinh phục kẻ chống đối .
6. “ Tượng viết: Minh khiêm, chí vị đắc dã. Khả dụng hành sư, chinh ấp quốc dã.” (Lời tượng: Vang tiếng khiêm nhu, là chưa đắc chí vậy. Có thể dùng cho việc hành quân, là chỉ để thu phục kẻ bất phục tùng trong nước mà thôi.[ Hào 6 âm chính vị là biểu tượng của đức Khiêm nhu được mọi người tôn kính. Nhưng, tánh tướng đều âm nên chỉ có thể thu phục kẻ nghịch mạn trong cương giới của mình mà thôi.
Ý Chung:
Khiêm ::|::: lả chính quái đời 6 của thuần Đoài ||:||: đồng thời là trùng quái đời 12 của thuần Khảm :|::|: Với nội quái Cấn ngoại quái Khôn là hình tượng núi dưới thấp, đất trên cao chỉ cho đức Khiêm nhu. Lý ||:||| và Khiêm ::|::: là hai quẻ đối tánh. Lý có mặt trong hai phả hệ thuần Cấn và Ly, núi và lửa hướng lên cao; Khiêm có mặt trong hai phả hệ thuần Đoài và Khảm ,đầm và nước ưa chỗ thấp.Nếu Lý là bước chân lên nấc thang giá trị cuộc đời, như sen dưới đầm vươn lên mặt nước mà nở hoa trong bầu trời cao rộngi, thì ngược lại, Khiêm , đối tánh của Lý, là cái giá trị ẩn tàng bên dưới, như thể kho tàng bảo vật nằm trong lòng đất.
Người khiêm nhu khi địa vị cao thì lo cứu giúp bên dưới nên trí tuệ được thông sáng, khi ở địa vị thấp thì sống giản tiện đơn sơ mà không thấy mình khiêm tốn nên giá trị tự thân được nâng cao,
Thoán truyện và Đại tượng dựa trên nguyên tắc biến dịch bù trừ mà diễn giải đức khiêm nhu, vốn được con người đến cả trời đất, quỉ thần đều ưa chuộng. Do vậy mà trong cuộc sống chung người ta phải giứ đạo công bằng, chia sẻ, bù đắp cho nhau để tránh họa hại do dư thừa, hoặc thiếu hụt.
Bản tánh và sự dụng của các hào được Hào từ và Tiểu tượng nêu ra theo các ý:
Hào 1 âm: Người có đức khiêm nhu khi ở vào địa vị thấp sống đơn sơ giản tiện, nên đáp ứng tốt đượci mọi tình huống
Hào 2 âm: Cái gì đã đầy trong bụng ắt nói ra miệng bằng lời, tuy nhiên, tiếng tăm truyền tụng không có giá trị bằng đức khiêm nhu đã đạt được trong tâm.
Hào 3 dương: Người có công khổ nhọc mà khiêm tốn là sự tốt đẹp trọn vẹn, mọi người đều qui phục.
Hào 4 âm: Ở vào tình thể mà bên trên là người chỉ huy, bên dưới là người có uy tín, đó là dịp tốt để mình nuôi dưỡng phát huy đức khiêm nhu.
Hào 5 âm: Người lãnh đạo có đức khiêm nhu thì dùng biện pháp kinh tế không hữu hiệu bằng biện pháp quân sự để thu phục các thế lực chống đối bên trong. .
Hào 6 âm: Người chính đáng có tiếng tăm về đức khiêm nhu thì thế thủ mạnh hơn thế công, do đó thuận lợi cho việc quốc phòng bảo đất nước.
Khiêm hạ nhu mì có thuộc tánh trí huệ, bỡi nó không phô trương danh tiếng, không trưng bày bảo vật kích phát lòng tham, nên nó ngăn trừ sự tranh giành, trộm cướp. Những cây cổ thụ tránh được búa rìu nhờ ẩn mình trong tán lá, gỗ trầm hương lớn lên nhờ giấu mùi thơm trong bộng cây. Đại thiện trí thức trốn đời không ai biết đến mình cũng chẳng lấy làm hối tiếc, đó là dùng khiêm nhu để thuận đức hiếu sinh.
Tương tác trí huệ và tình cảm còn có mối quan hệ giữa Khiêm tốn và Vui thích, tức là giữa hai quẻ Khiêm và Dự. Quan hệ này sẽ trình bày ở quẻ Dự :::|:: vừa là đối tướng của quẻ Khiêm, vừa là đối tánh của Tiểu Súc .
40. DỰ
Nội Dung:
A. Quái Đồ
I. Quái Từ:
豫, 利 建 侯, 行 師。
II. Thoán:
1. 彖 曰: 豫,剛 應 而 志 行 . 順 以 動,豫。
2. 豫,順 以 動,故 天 地 如 之,而 況 建 侯 行 師 乎?
3. 天 地 以 順 動,故 日 月 不 過,而 四 時 不 忒﹔ 聖 人 以 順 動,則 刑 罰 清 而 民 服。豫 之 時 義 大 矣 哉!
III. Đại Tượng:
象 曰: 雷 出 地 奮,豫。 先 王 以 作 樂 崇 德,殷 荐 之 上 帝,以 配 祖 考。 Âm và nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“ Dự, lợi kiến hầu, hành sư.” (Vui thích, thuận lợi để dựng tước hầu, ra quân ”
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Dự, cương ứng nhi chí hành, thuận dĩ động, dự. ” (Lời thoán: Vui thích , là cứng rắn có chỗ ứng hợp mà chí được thi hành. Đồng thuận để hoạt động cho nên vui thích .(Hào 1 âm vốn từ 1 dương của thuấn Chấn biến thành âm để thành nội quái Khôn để có trong thuân ngoài động.Nó là hào chủ ứng với hào 4 dương.)
2. “ Dự thuận dĩ động, cố thiên địa như chi, nhi huống kiến hầu, hành sư hồ. “ ( Vui thích là đồng thuận để hoạt động, cho nên trời đất cũng thuận theo, huống hồ việc lập tước hầu, hay ra quân há chẳng thuận lợi hay sao?”
3. “Thiên địa dĩ thuận động, cố nhật nguyệt bất quá, nhi tứ thời bất thắc. Thánh nhân dĩ thuận động, tắc hình phạt thanh nhi dân phục. Dự chi thời nghĩa đại hĩ tai ! “ ( Trời đất lấy sự đồng thuận mà hoạt động. cho nên mặt trời mặt trăng chuyển động không bị lầm lạc, làm cho bốn mùa biến đổi không hề sai sót. Thánh nhân lấy đồng thuận mà hoạt động, cho nên hình phạt rõ ràng mà dân tùng phục. Thời của sự Vui thích nghĩa của nó lớn lắm thay !)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“Tượng viết: Lôi xuất địa phấn, Dự. Tiên vương dĩ tác nhạc sùng đức, ân tiến chi Thượng Đế, dĩ phối tổ khảo.”(Lời tượng: Sấm nổi tưng bừng trên đất, là sự Vui thích. Vua đời trước coi đó mà làm ra âm nhạc để tôn vinh ân đức , trang trọng dâng lên Thương Đế, thỉnh mời tổ tiên cùng vui hưởng. [Âm nhạc có sức giải tỏa căng trương , trút bỏ phiền não, nên nó được dùng trong tôn giáo làm cầu nối giữa thế tục và huyền nhiệm. Thờ phụng tổ tiên là hiệp nhất con người trên đất với Tánh linh trên trời, như quẻ Khiêm nói: “Địa đạo ti nhi thượng hành.” )
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 六: 鳴 豫,凶。
2.六 二: 介 于 石,不 終 日,貞 吉。
3.六 三: 盱 豫,悔, 遲 有 悔。
4. 九 四: 由 豫,大 有 得。勿 疑。 朋 盍 簪。
5. 六 五: 貞 疾,恆 不 死。
6. 上 六: 冥 豫,成 有 渝,無 咎。
II. Tiểu Tượng:
1. 象 曰: 初 六 鳴 豫,志 窮 凶 也。
2. 象曰: 不 終 日,貞 吉, 以 中 正 也。
3. 象 曰: 盱 豫 有 悔,位 不 當 也。
4. 象 曰: 由 豫,大 有 得 ﹔ 志 大 行 也。
5. 象 曰: 六 五 貞 疾,乘 剛 也。 恆 不 死,中 未 亡 也。
6. 象 曰:冥 豫 在 上,何 可 長 也?
Âm vã nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “ Sơ Lục: Minh dự, hung.” ( Ồn ào khoe mình vui thích, xấu)
2. “ Lục nhị: Giới vu thạch, bất chung nhật, trinh cát.” (Hào 2 âm: Vững như đá tảng, chẳng cần đợi đến hết ngày, chính bền tốt.)
3. “ Lục tam: Hu dự hối, trì hữu hối.” ( Hào 3 âm: Ngó người trên mà vui thú là có hối tiếc, chậm sửa đổi hối tiếc , lại càng hối tiếc thêm .)
4. “Cửu tứ: Do dự, đại hữu đắc, vật nghi, bằng hạp trâm.”( Hào 4 dương : Do mình mà người khác vui thích, được thành công lớn, đừng nghi ngờ, bạn bè mau đến họp rất đông.
5.”Lục ngũ: Trinh tật, hằng bất tử.” (Hào 5 âm: Thường xuyên đau bệnh , dai dẳng mà không chết.)
6. “Thượng Lục: Minh dự, thành hữu du, vô cữu.” (Hào 6 âm: Vui thích mà u tối , nhưng rồi có cải đổi , không lỗi.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “Tượng viết: Sơ lục minh dự, chí cùng hung dã.” (Lời tượng: Hào 1 âm ,ồn ào vui thích, là chí đã cùng , nên xấu. [Hào 1 âm thấp nhất, không đắc trung không chính vị, là hào biến từ hào 1 dương của thuần Chấn. nó có vị ứng với hào 4 là hào dương độc nhất nên nói “ tự khoe vui thích “ . Vui không phải là một tình cảm tiêu cực ích kỷ, nó chỉ chính đáng khi hài hòa với người khác ,])
2. “ Tượng viết: Bất chung nhật, trinh cát, dĩ trung chính dã.” ( Lời tượng: Chẳng cần đợi đến hết ngày, chính bền tốt , là vì được trung chính . [Hào 2 âm đắc trung chính vị, như một người trung chính không vì vui thích mà cuồng si. Nhờ trí sáng thấy được các báo hiệu lành dữ của cuộc vui ngay từ đầu cho nên không có chung cuộc khổ hại.])
3. “ Tượng viết: Hu dự hữu hối, vị bất đáng dã.” ( Lời tượng: Ngó bên trên mà vui thích là tự tạo hối tiếc, vì địa vị không chính đáng. [ Hào 3 âm không chính vị nhưng tỉ ứng với hào 4 dương bên trên , cho nên nói ngó lên người trên mà vui thích. Ở địa vị cao bất chính lại cậy quyền thế bên trên là tự tạo hối tiếc cho mình , Đôi mắt ngó lên là tài năng chưa đủ; đôi mắt nhìn xuống là đức hạnh chưa tròn.])
4. “Tượng viết: Do dự đại hữu đắc, chí đại hành dã.” (Lời tượng: Do mình mà người khác được vui là thành công lớn, là chí được thi hành vậy. [Hào 4 là hào dương độc nhất, là hào ứng của hào biến 1 âm của quẻ. nó chỉ cho người có năng lực làm mọi người đồng thuận vui hòa. Đó là thành công lớn.])
5. “Tượng viết: Lục ngũ trinh tật, thừa cương dã. Hằng bất tử, trung vị vong dã.” ( Lời tượng: Thường xuyên đau bệnh, vì cỡi trên cứng mạnh . Bệnh dai dẳng mà không chết, là trung đạo chưa bị mất vậy. [ Hào 5 đắc trung ở ngôi dương cao nhất, âm tánh nhưng cỡi trên hào 4 tánh dương, như một người chỉ huy nhu nhược bị cấp dưới khuynh đảo, tuy không bị truất phế nhưng trở thành bù nhìn, hữu danh vô thực, như người bệnh kinh niên.
Một cách khác, hào này cũng có thể giải thích giống như một người luôn bị áp chế tình cảm, không dám tự do vui thích , trở thành bệnh tâm thần trầm cảm (depressive disorder)
6. “Tượng viết: Minh dự tại thượng, hà khả trường dã?”( Lời tượng: Ở trên mà vui thú đến u tối thì làm sao lâu dài được? [Hào 6 âm cuối quẻ Dự là cao điểm vui thú bị say mê u tối, nhưng nhờ ở điểm cao ngoại quái Chấn nên đã tỉnh ngộ sửa đổi, vậy nên không lỗi.])
Ý Chung:
Dự :::|:: là chính quái đời 2 của thuần Chấn |::|:: đồng thời là trùng quái đời 8 của thuần Đoài ||:||: .Với nội quái Khôn ngoại quái Chấn, sấm nổi trên đất là tượng. Vui thích. Dự là quẻ đối tướng của Khiêm, điềm đạm khiêm nhu và hân hoan vui thích là các động thái tâm lý ẩn tàng, hiển lộ đối tướng nhau.
Lời Thoán nói rằng : Sự hoạt động (Chấn) của con người đặt trên cơ sở đồng thuận (Khôn) là hài hòa vui thích (Dự) nên không gây nhân họa; vũ trụ vận hành đồng bộ giữa các thiên thể nên tránh được thiên tai.
Đại tượng nêu ra khái niệm : Âm thanh (Chấn) tương tác với tĩnh lặng (Khôn) sinh ra âm nhạc. Và, âm nhạc là món không thể thiếu trong các cuộc Vui (Dự). Âm nhạc có công dụng kích cảm tình thương yêu, kết nối thế tục với huyền nhiệm, cho nên trong các tôn giáo đều có âm nhạc, xưng tán ân đức tổ tiên, tôn vinh tình thương và sự hợp nhất cùng đấng Tạo hóa.
Lời hào và Tiểu tượng dựa trên tánh tướng các hào nêu ra các ý:
Hào 1 âm: Ồn ào vui thú khoe để mình là chủ cuộc vui là điều sai quấy, bỡi vui thú không phải là một tình cảm vị ngã.
Hào 2 âm: Người có đức trung chính không vì Vui thích mà bị đảo điên, không vì lợi thú mà bị lóa mắt. Nhờ tâm tỉnh trí sáng nên từ đầu nhận ra mầm mống tốt xấu của cuộc vui mà không bị hối tiếc .
Hào 3 âm: Người chiếm địa vị bất chính, cậy quyền ỷ thế bên trên mà Vui thú, đó là tự gây hối tiếc cho mình. Đôi mắt nhìn lên trời để tìm vui thú thì đôi chân sẽ bị vấp ngã bỡi nỗi đau buồn dưới đất.
Hào 4 dương: Đây là hào ứng của hào chủ âm 1, chỉ cho người có được tín nhiệm, tạo sự đoàn kết thống nhất, đem lại an lvui cho người.
Hào 5 âm: Vui thích là nhu cầu căn bản của đời sống . Nhưng, sống buông lung theo vui thú, hoặc áp chế cấm đoán đều dẫn đến tệ nạn xã hội và tâm bệnh cho con người .
Hào 6 âm: Ở địa vị cao mà vui thú đến nỗi tâm trí bị u tối là gây tai họa cho nhiều người. Thân hành tâm định, vui với cuộc sống hiện tại giúp người đảo điên mê muội sớm tỉnh ngộ .
Trong vũ trụ các thiên thể vận hành đồng bộ mới không gây thiên tai; trong xã hội con người hoạt động đồng thuận tránh gây nhân họa. Tương tác giữa âm thanh và ánh sáng, giữa chấn động và tĩnh lặng tạo nên thuộc tính âm nhac. Âm nhạc và ca múa nguồn vui thích. đó là nghệ thuật diễn tả tình cảm, giải trừ phiền não căng trương, nuôi dưỡng tâm hồn lành mạnh. Âm nhạc được dùng trong tôn giáo để xưng tán ơn đức tổ tiên, nối kết con người với thế giới huyền nhiệm.
Vui thú là nhu cầu căn bản của đời sống, không nên lạm dụng cũng đừng tướt đoạt nó, bỡi hậu quả cuả hai trường hợp như vậy đều gây ra tệ nạn xã hội và tâm bệnh nơi người.
Quẻ Dự với nghĩa là hưởng dụng vui thú , còn Tiểu Súc là khổ công nuôi dưỡng là sự đối tác thể tánh, qua đó hoàn tất vòng vận hành của 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự. Sự biến dịch tuần hoàn liên tục nên các phẩm tính phổ quát không bị đoạn diệt.
Tổng Luận
1. Theo bảng liệt kê ở phần Mở Đầu thì nhóm 4 quẻ Tiểu Súc-Lý-Khiêm-Dự, về thời gian : Tiểu Súc và Dự lần lượt là chính quái đời 2 của thuần Tốn và thuần Chấn, nhưng đồng thời cũng lần lượt là trùng quái đời 8 của thuần Cấn và thuân Đoài. Vậy, thì các động thái Tích Chứa và Vui Thú là do biến tác theo thời gian của xu hướng Tốn Thuận và Chấn Động, hay là từ Ngừng lại(Cấn) và Vui hòa(Đoài)? Tương tự như vậy, hai quẻ Lý và Khiêm lần lượt là chính quái đời 6 của thuần Cấn và thuần Đoài, đồng thời cũng lần lượt là trùng quái đời 12 của thuần Ly và thuần Khảm. Vậy thì động thái Bước lên đúng chỗ (Lý) và Khiêm Nhu là do biến tác theo thời gian của Định tĩnh (Cấn) và Vui hòa(Đoài), hay do từ xu hướng lên cao của Lửa (Ly) và xuống thấp của Nước (Khảm) ?
2. Quan hệ Tiểu Súc - Lý : Tiểu Súc |||:|| là chính quái đời 2 của thuần Tốn đồng thời là trùng quái đời 8 của thuần Cấn, còn Lý ||:||| là chính quái đời 6 của thuần Cấn đồng thời là trùng quái đời 12 của thuần Ly. Như vậy thì phả hệ 16 đời của Cấn có chứa cả Lý và Tiểu Súc, quái đồ của 2 quẻ này khi quay 180o trong không gian thì cái này trở thành cái kia, đó là hai quẻ đối tác tướng ( opposite form partner ) do quay trong không gian, hoặc do biến tác từ đời 6 đến đời 8 của thuần Cấn.
Từ quan hệ đối tác tướng này, cùng với sự diễn giải Kinh Dịch dành cho hai quẻ Tiểu Súc và Lý , cũng có thể nói rằng Luyện tập tích chứa (Tiểu Súc) và Bước lên đặt chân đúng chỗ (Lý) là hai động thái ẩn hiện trong vận hành của cùng một thực thể mà thôi.
3. Quan hệ Lý - Khiêm : Lý ||:||| và Khiêm ::|::: là hai chính quái đời 6 của cặp đối tánh thuần Cấn và Đoài, đồng thời cũng là trùng quái đời 12 của thuần Ly và Khảm, vì vậy các hào tương ứng của chúng luôn đối tánh âm dương, ta gọi hai quẻ này là đối tác tánh (opposite nature parnert).
Nếu đối tác tướng là từ hiện tướng(existential form) khởi tri trong quá trình nhận thức sự vật qua tướng trạng bên ngoài, thì đối tác tánh là do tự tánh (self-nature)khởi dụng trong tiến trình hiện thực thể tánh bên trong. Hai quẻ Lý và Khiêm chỉ có quan hệ đối tác tánh , cho nên không ràng buộc bỡi hổ tương nhận thức , tuy nhiên chúng tùy thuộc vào sự dụng. Do đó, không phải cứ học Lễ (Lý)Thánh Hiền cho thông là trở thành người nhu mì khiêm tốn, nhưng phải sống khiêm nhu giản tiện, phải bớt chỗ dư bù vào chỗ thiếu (Khiêm) thì mới có thể bước lên đặt chân đúng chỗ khi ứng xử với đời (Lý).
4. Quan hệ Khiêm - Dự: Khiêm ::|::: là chính quái đời 6 của thuần Đoài và là trùng quái đời 12 của thuần Khảm. Dự :::|:: là chính quái đời 2 của thuần Chấn vừa là trùng quái đời 8 của thuần Đoài. Như vậy trong phả hệ 16 đời của thuần Đoài có cả Khiêm và Dự. Quái đồ của hai quẻ này khi quay 180o thì cái này thành cái kia, đó là hai quẻ đối tác tướng (oppsite form parnert) . Hoặc do chuyển động trong không gian, hoặc do biến đổi tánh âm dương trong thời gian mà hai quái đồ trùng nhau.
Các nhà diễn giải kinh Dịch ngày xưa cũng đã xem quái đồ để nói : “Trong đất có núi, là tượng Khiêm tốn”, và “Sấm nổi tưng bừng trên đất, là tượng Vui thích”. Đối chiếu quái đồ, rõ ràng khiêm nhu (Khiêm) và vui hòa (Dự) là các động thái tâm lý có tướng trạng đối nhau. Và, từ đối tác tướng này có thể nói Khiêm nhu và Vui hòa (Dự) chỉ là hai mặt ẩn hiện trong biến dịch của cùng một thực thể.
5. Quan hệ Dự - Tiểu Súc: Dự :::|:: và Tiểu Súc |||:|| vừa là các chính quái đời 2 của thuần Chấn và thuần Tốn, vừa là trùng quái đời 8 của hai quẻ thuần Đoài và thuần Cấn , vì vậy Dự và Tiểu Súc luôn là 2 quẻ đối tánh, quái đồ của chúng không thể trùng vào nhau khi chuyển động trong không gian, hoặc thay đổi tánh âm dương các hào qua thờ gian.
Một cuộc vui thú ( Dự) phải chứa đựng một nội dung tốt lành (Tiểu súc), và ngược lại, người ta chỉ nên nuôi dưỡng tích chứa (Tiểu súc) cái gì có thể đem lại lợi thú an vui (Dự) cho cuộc đời , đó chính là các phẩm tính đối tác của hai quẻ Dự và Tiểu Súc.
Tóm lại, quan hệ giữa Dự và Tiểu Súc khép kín vòng vận hành đối tác tánh tướng giữa 4 chính quái Tiểu súc-Lý-Khiêm-Dự từ hai cặp quẻ thuần đối tánh là Chấn-Tốn và Cấn – Đoài. Mối liên kết này diễn tả các phẩm tính của các động thái “nuôi dưỡng tích chứa” , “bước chân lên đũng chỗ” , “khiêm hạ nhu mì”, và “hân hoan vui thích”.
Vui thích là động lực tình cảm nối kết con người với nhau, nó làm cho cái xa trở thành gần, kẻ lạ thành người thân . Vì vậy, tiếp sau quẻ Dự sẽ là Gia Nhân, mở đầu cho một vòng vận hành mới do từ 4 quẻ Gia nhân-Khuê-Kiển-Giải sẽ được trình bày trong kỳ tiếp theo.
Phú Yên, Thang Tám, Bính Thân-2016
_________________________________
Đàm Khánh Hỷ