_______
Đàm Khánh Hỷ,
***
Nội Dung
Mở Đầu
I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm
II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
3. Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ
III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh
2. Học Tập Nói
3. Ký Ức Tiếng Nói
4. Hồi Ức Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ
IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Ý Nghĩa Của Từ
3. Thông Tri Không Lời
Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo
II. KHÁI QUÁT VỀ NGÔN NGỮ
Các dạng thông tri sơ khai có thể thấy trong các động vật cấp thấp. Theo Karl von Frisch,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 (Những Con Ong Nhảy Múa) , một con ong trinh sát tìm được nguồn mật hoa, nó bay trở về tổ thông báo, bằng cách rung động thân mình hay múa lượn, cho các thành viên khác biết những gì nó đã tìm thấy . Dáng điệu múa lượn phức tạp này có liên quan chặt chẽ đến hướng bay và khoảng cách mà các con ong thợ kia có thể trực tiếp bay đến nơi có nguồn thực phẩm , chẳng cần dẫn đường (Hình II.1).
Tiếng gọi bạn tình và tiếng kêu báo hiểm nơi các chủng động vật cũng là các hình thức thông tri của chúng. Các nghiên cứu về cá heo gần đây cho thấy các động vật có vú ở nước này đã sử dụng rất nhiều tiếng kêu để thông tri với nhau.
Con người khác với các động vật ở sự đa dạng đáp ứng bằng lời theo ý muốn, đồng thời khả năng của con người cũng có thể sử dụng các đáp ứng ấy theo cách biểu trưng bằng khái niệm.
2. Sự Đa Dang Ý Nghĩa Của Ngôn Ngữ 4
a/ Các tiếng bập bẹ của đứa bé là một dạng đáp ứng động năng mà đứa trẻ biểu lộ giống như khi nó khám phá ra các cử động của tay, chân, và thân thể. Lúc đầu, các âm này không có nghĩa, chẳng gì hơn là các cử động tình cờ của các chi thể. Các động tác này sẽ có ý nghĩa khi đứa bé học tập làm một việc gì đó. Cũng vậy, các âm do đứa bé phát ra sẽ có ý nghĩa khi chúng đưa đến kết quả cụ thể . Chẳng hạn, âm “mama” có được ý nghĩa bỡi khi đứa con thốt ra sẽ có người mẹ đến với nó , hoặc được khen thưởng khi người mẹ đang ở đó. Các âm “sữa”, “nước”, “bánh” , đối với đứa bé trở thành có nghĩa , bỡi khi dùng chúng đứa bé luôn được phần thưởng ưa thích. Vậy, một số tổ hợp âm phát triển được ý nghĩa là do tác dụng của chúng, qua hành vi của người khác, trực tiếp đưa đem lại sự củng cố làm cho đứa bé thỏa mãn nhu cầu.
2/ Thao tác nói liên hệ tới nhiều kỹ năng vận động. Nó cần đến hoành cách mô, phổi, các cơ ngực cũng như các dây âm thanh,miệng, lưỡi và môi phải được điều khiển theo các cách rất phức tạp. Các tính chất thuộc kỹ năng vận động càng rõ hơn khi chúng ta có thể dùng tay tác động đến các cấu trúc này, giống như một người chơi đàn violon điều khiển dây đàn với cái cung kéo của họ. Ngoài kỹ năng vận động, còn có các yếu tố khác như: loại thông tin mà tiếng nói chuyển đi, ý nghĩa của chúng đối với người nói và người nghe. Cơ chế trình bày ở Hình II.3 là tiến trình thao tác nói dưới sự kiểm soát thần kinh, gồm có7 :
1 Karl von Frisch,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 ,
published by https://vi.wikipedia.org/wiki/Vũ_điệu_loài_ong
***
Nội Dung
Mở Đầu
I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm
II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
3. Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ
III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh
2. Học Tập Nói
3. Ký Ức Tiếng Nói
4. Hồi Ức Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ
IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Ý Nghĩa Của Từ
3. Thông Tri Không Lời
Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo
II. KHÁI QUÁT VỀ NGÔN NGỮ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
Trong đà tiến hóa của các chủng loại và lớn lên của cá nhân, quá
trình phát triển ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội. Công dụng trước hết của
ngôn ngữ là gián tiếp tác dụng lên hành vi của các cá thể khác. Nói cách khác,
ngôn ngữ có chức năng tiết kiệm năng lượng, và có thể đó chính là lý do cho sự
phát triển ngôn ngữ. Chẳng hạn, bạn có thể bắt một con chó nằm xuống, hoặc bạn
cũng có thể tập luyện nó đáp ứng như vậy theo một khẩu lệnh. Trong
trường hợp nào đó, bạn có thể làm đau một người bằng
cách đánh đập, nhưng bạn cũng có thể làm người ấy đau đớn hơn bằng cách dùng
lời mỉa mai, châm biếm. Công dụng thông tri gián tiếp như vậy của ngôn ngữ đặc
biệt thấy rõ ở con người, và về mặt xã hội, ngôn ngữ rất quan trọng trong thời
kỳ đầu khi con người học tập nói.
Các dạng thông tri sơ khai có thể thấy trong các động vật cấp thấp. Theo Karl von Frisch,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 (Những Con Ong Nhảy Múa) , một con ong trinh sát tìm được nguồn mật hoa, nó bay trở về tổ thông báo, bằng cách rung động thân mình hay múa lượn, cho các thành viên khác biết những gì nó đã tìm thấy . Dáng điệu múa lượn phức tạp này có liên quan chặt chẽ đến hướng bay và khoảng cách mà các con ong thợ kia có thể trực tiếp bay đến nơi có nguồn thực phẩm , chẳng cần dẫn đường (Hình II.1).
Hình II.1: Thông tri bằng vũ điệu của loài ong 1 .
Hướng con ong trinh sát di chuyển chỉ ra hướng đến
nơi có thức ăn, theo độ lệch từ tổ so với mặt trời. Thời lượng bay
lúc lắc chỉ cho là khoảng cách xa hay gần .
Tiếng gọi bạn tình và tiếng kêu báo hiểm nơi các chủng động vật cũng là các hình thức thông tri của chúng. Các nghiên cứu về cá heo gần đây cho thấy các động vật có vú ở nước này đã sử dụng rất nhiều tiếng kêu để thông tri với nhau.
Sự khác biệt chính yếu giữa các mô
thức thông tri của động vật cấp thấp và của con người cho thấy rằng: Nơi động
vật các cử động và tiếng kêu phần lớn có tính tự động, theo phản xạ và bản năng
nhằm đáp ứng các kích thích đặc biệt nào đó. Và, tác dụng của các đáp ứng này
trên thành viên cùng nhóm cũng chỉ có tính cách tự động. Sự tiến hóa về thông
tri nơi người tùy thuộc sự phát triển khả năng đáp ứng có ý chí và qua thao tác
bằng lời để thay thế các kiểu đáp ứng có tính tự động phản xạ của động vật cấp
thấp. Chẳng hạn, theo Carthy Hayes, “The Ape in Our House, 1951”, cho biết con đười ươi tỏ ra có khả năng học cách dùng
điệu bộ để thông tri kêu cầu sự hợp tác, chúng cũng có thể tập luyện dùng một
ít âm thanh chỉ hình người, nhưng khả năng đáp ứng bằng lời theo ý muốn của
chúng rất hạn hẹp2 .
Cũng vậy, trong sự tiến hóa của xã hội
người, rất có thể các điệu bộ, cử chỉ dùng để thông tri đã trải qua hằng ngàn
năm , trước khi kho tiếng nói của con người mở rộng phát triển . Ngày nay chúng
ta vẫn còn dùng những dáng điệu như vậy , rất nhiều điệu bộ đã được truyền qua
nhiều thế hệ mà cách dùng và ý nghĩa của nó đã trở thành
thông dụng. Chẳng hạn, cử chỉ tự mở hai lòng bàn tay đưa ra trước mặt để chỉ sự
an toàn và thân thiện, có thể căn do của
nó là cho thấy không có vũ khí trong tay. Cử chỉ này được dùng để giao tiếp trong hầu hết các xã hội
người ngày nay (Hình II.2) 3.
Hình II.2: Giải trừ vũ khí và thống nhất ý chí.
Con người khác với các động vật ở sự đa dạng đáp ứng bằng lời theo ý muốn, đồng thời khả năng của con người cũng có thể sử dụng các đáp ứng ấy theo cách biểu trưng bằng khái niệm.
2. Sự Đa Dang Ý Nghĩa Của Ngôn Ngữ 4
a/ Các tiếng bập bẹ của đứa bé là một dạng đáp ứng động năng mà đứa trẻ biểu lộ giống như khi nó khám phá ra các cử động của tay, chân, và thân thể. Lúc đầu, các âm này không có nghĩa, chẳng gì hơn là các cử động tình cờ của các chi thể. Các động tác này sẽ có ý nghĩa khi đứa bé học tập làm một việc gì đó. Cũng vậy, các âm do đứa bé phát ra sẽ có ý nghĩa khi chúng đưa đến kết quả cụ thể . Chẳng hạn, âm “mama” có được ý nghĩa bỡi khi đứa con thốt ra sẽ có người mẹ đến với nó , hoặc được khen thưởng khi người mẹ đang ở đó. Các âm “sữa”, “nước”, “bánh” , đối với đứa bé trở thành có nghĩa , bỡi khi dùng chúng đứa bé luôn được phần thưởng ưa thích. Vậy, một số tổ hợp âm phát triển được ý nghĩa là do tác dụng của chúng, qua hành vi của người khác, trực tiếp đưa đem lại sự củng cố làm cho đứa bé thỏa mãn nhu cầu.
Tầm quan trọng của hình thức học tập phát
triển khả năng nói theo cách như vậy có thể chứng minh bỡi các bệnh án của các
phòng khám ngôn ngữ. Khuyết tật về tiếng nói của một số trẻ em có thể truy
nguyên nguồn gốc, là do các bậc cha mẹ chỉ ưa thích “diễn giải ” các âm không chuẩn xác do đứa con phát
ra, thay vì yêu cầu nó tập phát
âm lại cho chính xác .
b/ Nghĩa tiếng nói cũng phát triển theo các cách khác. Nghiên cứu về nguyên động lực, chúng ta biết rằng đứa trẻ có nhu cầu khám phá môi trường chung quanh là do sự thúc đẩy của tính hiếu kỳ. Một phần nhu cầu này được thỏa mãn bắng cách dùng lời đặt tên cho đồ vật chung quanh. Ngay sau khi đứa trẻ khám phá ra rằng , các đồ vật đều có “ tên gọi” , đó là sự phát hiện về ý niệm, nó sẽ bắt đầu tìm kiếm tên gọi của mỗi đối vật, Thêm vào đó, sự phát triển nghĩa của từ là do cộng đồng, cha mẹ, cô giáo, và những người khác đã khen thưởng đứa trẻ khi nó gọi đúng tên đối vật hoặc tên người . Vậy, các tiếng như “cái bàn”, “cái ghế”, “con mèo”,”con chó”…, hay các câu nói “ Ba đi làm.”, “ Năm lần hai bằng mười.” ….là những từ , những câu được củng cố ý nghĩa bỡi điều kiện hoàn cảnh, hoặc bỡi nhu cầu điều khiển ngoại cảnh của chính đứa trẻ. Ý nghĩa các đáp ứng ngôn ngữ như vậy trở thành thông dụng trong các tình huống chúng từng được củng cố. Và, qua sự trừu tượng và tổng quát hóa các yếu tố thông dụng này mà nghĩa của từ đạt đến bình diện khái niệm.
c/ Cách thứ ba để các từ có được ý nghĩa là ngữ cảnh trong đó các từ được dùng. Ngữ cảnh của một từ được dùng bao gồm các từ và nhóm từ khác. Vậy, một từ hoặc một nhóm từ phát triển ý nghĩa của chúng do liên kết với các từ hoặc nhóm từ khác. Trong khi đọc bản văn ta thường lướt qua các từ lạ mà chẳng cần đến từ điển, bỡi nhờ ngữ cảnh mà nghĩa của từ lạ trở nên rõ ràng . Định nghĩa từ trong các từ điển cũng thường theo cách này, tức là đặt một từ muốn giải nghĩa vào ngữ cảnh liên kết với từ quen thuộc khác, thông thường là cách dùng từ đồng nghĩa (synonymes). Nghĩa của một từ đã được dùng qua nhiều năm cũng có thể bị thay đổi do đem dùng nó vào một bối cảnh khác, và cùng một từ có thể thay đổi nghĩa theo nhóm xã hội , theo ngành nghề khác nhau. Ví dụ: Từ “ Đu dây” nghĩa thông thường là chân hỏng đất nên phải dùng tay bám vào dây để nâng mình lên, nhưng trong chính sách thì “Đu dây” có nghĩa là thiếu tự chủ, nay bám theo thế lực này, mai nhờ vào thế lực kia, không có đường lối riêng.
b/ Nghĩa tiếng nói cũng phát triển theo các cách khác. Nghiên cứu về nguyên động lực, chúng ta biết rằng đứa trẻ có nhu cầu khám phá môi trường chung quanh là do sự thúc đẩy của tính hiếu kỳ. Một phần nhu cầu này được thỏa mãn bắng cách dùng lời đặt tên cho đồ vật chung quanh. Ngay sau khi đứa trẻ khám phá ra rằng , các đồ vật đều có “ tên gọi” , đó là sự phát hiện về ý niệm, nó sẽ bắt đầu tìm kiếm tên gọi của mỗi đối vật, Thêm vào đó, sự phát triển nghĩa của từ là do cộng đồng, cha mẹ, cô giáo, và những người khác đã khen thưởng đứa trẻ khi nó gọi đúng tên đối vật hoặc tên người . Vậy, các tiếng như “cái bàn”, “cái ghế”, “con mèo”,”con chó”…, hay các câu nói “ Ba đi làm.”, “ Năm lần hai bằng mười.” ….là những từ , những câu được củng cố ý nghĩa bỡi điều kiện hoàn cảnh, hoặc bỡi nhu cầu điều khiển ngoại cảnh của chính đứa trẻ. Ý nghĩa các đáp ứng ngôn ngữ như vậy trở thành thông dụng trong các tình huống chúng từng được củng cố. Và, qua sự trừu tượng và tổng quát hóa các yếu tố thông dụng này mà nghĩa của từ đạt đến bình diện khái niệm.
c/ Cách thứ ba để các từ có được ý nghĩa là ngữ cảnh trong đó các từ được dùng. Ngữ cảnh của một từ được dùng bao gồm các từ và nhóm từ khác. Vậy, một từ hoặc một nhóm từ phát triển ý nghĩa của chúng do liên kết với các từ hoặc nhóm từ khác. Trong khi đọc bản văn ta thường lướt qua các từ lạ mà chẳng cần đến từ điển, bỡi nhờ ngữ cảnh mà nghĩa của từ lạ trở nên rõ ràng . Định nghĩa từ trong các từ điển cũng thường theo cách này, tức là đặt một từ muốn giải nghĩa vào ngữ cảnh liên kết với từ quen thuộc khác, thông thường là cách dùng từ đồng nghĩa (synonymes). Nghĩa của một từ đã được dùng qua nhiều năm cũng có thể bị thay đổi do đem dùng nó vào một bối cảnh khác, và cùng một từ có thể thay đổi nghĩa theo nhóm xã hội , theo ngành nghề khác nhau. Ví dụ: Từ “ Đu dây” nghĩa thông thường là chân hỏng đất nên phải dùng tay bám vào dây để nâng mình lên, nhưng trong chính sách thì “Đu dây” có nghĩa là thiếu tự chủ, nay bám theo thế lực này, mai nhờ vào thế lực kia, không có đường lối riêng.
d/ Cách thứ tư mở rộng nghĩa từ
là khi từ ấy trở thành nguồn khích thích cho các đáp ứng tự động điều kiện hóa
. Tiếng chuông , thay vì đồ ăn thật, có thể làm cho con chó tiết nước bọt trong
thí nghiệm của Pavlov. Cùng cách đó, các
đáp ứng tình cảm như vui mừng, tức giận, sợ sệt,…nơi một người cũng có thể phát
sinh do bị điều kiện hóa bỡi kích thích của một số từ đặc biệt nào đó. Các bậc
cha mẹ thường dùng các từ mà đứa trẻ đã bị điều kiện hóa để sai khiến nó. Nhưng,
trẻ con khi đã biết được giá trị gây sốc của một số từ thì nó thích đem
ra dùng khi cần đối kháng với cha mẹ hoặc người khác.
Cuối cùng, nhiều từ có được ý nghĩa chỉ căn cứ trên chính hành vi nói. Chẳng hạn, các từ “và ”, “nhưng ”, hay các nhóm từ “nói cách khác”, “ chẳng g hạn như “,… có nghĩa báo hiệu cho người đọc , người nghe biết rằng, những gì sắp nêu ra là đặc biệt liên quan tới những gì đã nói ở trước. B.F. Skinner, “ Verbal Behavior ” , 1957(Hành Vi Nói) gọi các từ dùng theo cách này là “autoclitics” (thành phần tự động hệ thuộc ) . Các nhóm từ như ” vân vân…”, “ cứ như vậy “… báo cho người đọc, người nghe biết phải tự động hoàn tất nội dung bỏ lửng bằng những điều giống như đã nêu ở trước. Các từ tự động phụ thuộc như “ không”, “rất” , “lắm”, … làm thay đổi hoặc bổ nghĩa cho từ khác, nhưng tự một mình nó không có nghĩa .
Cuối cùng, nhiều từ có được ý nghĩa chỉ căn cứ trên chính hành vi nói. Chẳng hạn, các từ “và ”, “nhưng ”, hay các nhóm từ “nói cách khác”, “ chẳng g hạn như “,… có nghĩa báo hiệu cho người đọc , người nghe biết rằng, những gì sắp nêu ra là đặc biệt liên quan tới những gì đã nói ở trước. B.F. Skinner, “ Verbal Behavior ” , 1957(Hành Vi Nói) gọi các từ dùng theo cách này là “autoclitics” (thành phần tự động hệ thuộc ) . Các nhóm từ như ” vân vân…”, “ cứ như vậy “… báo cho người đọc, người nghe biết phải tự động hoàn tất nội dung bỏ lửng bằng những điều giống như đã nêu ở trước. Các từ tự động phụ thuộc như “ không”, “rất” , “lắm”, … làm thay đổi hoặc bổ nghĩa cho từ khác, nhưng tự một mình nó không có nghĩa .
Nói chung, nghĩa của một từ có thể phức tạp đến mức vượt quá ngoài định nghĩa của từ điển . Ý nghĩa của
một từ là toàn bộ hoặc một phần phản ứng nơi một
người khi ngưới đó nghe hoặc nói ra từ
ấy. Như vậy, nghĩa của từ tùy thuộc chức năng sử dụng của nó . Chúng ta
có thể coi một chuỗi lời nói như là kết cấu gồm các đơn vị chức năng thông tri,
chúng là những phần có tác dụng ít nhiều độc lập đối với người nghe. Trong ngôn
ngữ đa âm tiết, một từ đơn nêu ra trong một bối cảnh nào đó có thể gồm một, hoặc nhiều hoặc ít
hơn một đơn vị chức năng thông tri . Các đơn vị chức năng tự động hệ thuộc ( autoclitics)
trong ngôn ngữ đa âm tiết thường là các tiền tố (prefixes ), chúng làm thay đổi
ý nghĩa phần còn lại của một từ . Ví dụ: abnormal
(bất bình thường), unhappy (không vui), autonomous (tự trị), các tiến tố ab, un, auto hàm nghĩa “không có” và “tự động”. Trong ngôn ngữ đơn âm tiếng Việt, các đơn vị chức năng tự động hệ
thuộc thường thấy ở các từ ghép. Chẳng hạn,
trong các từ ghép có các từ đơn "ba ", "cà "
đứng trước chỉ cho các hành vi
kém phẩm chất , ví dụ: ba
phải, ba trợn, ba chớp ba nhoáng, ba lăng nhăng, và cà
chớn, cà lơ cà láo, cà lăm, cà nhắc, cà rịch cà tang, .. Hoặc trong từ Hán-Việt , các thành phần tự động hệ thuộc
“vô” , “phi”, “ly”, “bất”… đứng trước mỗi từ
ghép: vô căn cứ, phi lý, ly
khai, bất bạo động tạo nghĩa phủ
định cho mỗi từ.
3. Đặc Điểm Khái Niệm Của Ngôn Ngữ 5
1. Sau khi nói vắn tắt về
cách thức để các từ có ý nghĩa , bây giờ chúng ta lại khảo sát các khái niệm và công
dụng của chúng. Nơi người, ngôn ngữ là phương tiện trước hết mang các ý niệm và phô bày đặc tính
của khái niệm trước khi nó được mô tả,
mở rộng và làm sáng tỏ.
Như đã
biết, các ý niệm diễn tả bỡi một từ tùy
thuộc vào hoàn cảnh trong đó nghĩa của
từ phát triển, hoặc nói cách khác, tùy
thuộc vào chức năng của từ được sử dụng để làm gì. Chẳng hạn, ý nghĩa của từ “ luân lý” và “ tính
luân lý” rất khác nhau trong các
nhóm tôn giáo và xã hội. Tương tự, một
số từ trong các ngôn ngữ khác nhau, khi đối chiếu theo
định nghĩa của từ điển thì giống
nhau, nhưng trong thực tế thì chúng có nghĩa rất
khác nhau. Ví dụ: các từ tiếng Anh “ democracy” và “ human right” , có
các từ tương đương trong tiếng Trung Hoa là “民主” và “人權“, trong tiếng
Việt là “Dân chủ ” và “ Nhân quyền” , nhưng
trong thực tế khó mà thống nhất
về nội dung ý nghĩa khi nói đến chúng
trong các điều kiện bang giao giữa các nước này.
Như đã nói , độ rộng
hay ngoại trương của một khái
niệm
là sự mở rộng
nghĩa của lời nói, tùy thuộc tình
huống biến đổi mà từ đã
dùng, tức là phụ thuộc vào số
liên kết và tính phức tạp của nội dung
tình cảm cá thể. Chẳng hạn từ “ Hai
mươi tám” có chức năng rất
hạn hẹp như trong các trường hợp : 4 x 7 = ? ,
hoặc dùng nó để chỉ giá một món hàng, hoặc để chỉ số hàng đếm được, … Nói chung là khái niệm của từ “ Hai
mươi tám” liên kết với một số khái niệm khác, nhưng phần lớn
chúng không liên quan gì đến giá
trị tình cảm, ngoại trừ đối với người đang có sinh nhật lần thứ
28 của mình. Đằng khác, từ “ Con số”
có ngoại trương và chức năng rộng hơn trong nhiều tình huống. Và từ “ Toán học ” còn mở rộng
khái niệm hơn nữa cho
mọi người, vì nó bao gồm mọi tình
huống liên quan tới việc vận dụng “Con số”.
Hơn nữa , nó chứa
các liên kết thường động đến cảm năng , đặc biệt đối với các sinh viên đã có
kinh nghiệm “ đau đớn” trong
các kỳ thi toán học . Tóm lại, ngoại trương các khái niệm này là : Hai mươi tám
< Con số < Toán học. Điều sau
cùng muốn nói đến là, trong sự mở rộng khái niệm có chứa
các khác biệt cá nhân ,
đó là các khác biệt do kinh nghiệm cá nhân đối với các từ và ngữ. Tức là, tác dụng của từ có liên hệ gì đến công việc và
tâm trạng của một người khi
nghe, viết, hoặc nhớ lại từ đó. Chẳng hạn, từ “ phần
trăm ” đối với người nấu ăn không có
khái niệm mở rộng như đối với một nhân viên
kiểm toán ; từ “ Thuyết tương đối” đối với
một chuyên viên vật lý
có ngoại trương ý nghĩa rộng
hơn đối với một sinh viên bình thường.
Thuộc tính thứ hai của nghĩa từ là sự
phân minh, nó phụ thuộc vào tính
nhất quán của các điều kiện để
phát triển khái niệm. Tính nhất
quán này phản ảnh
mức độ phân biệt của xã hội
về các điều kiện có thích đáng hay không để dùng
một từ nào đó. Bỡi vì, ý nghĩa lời nói
phần lớn là do sự học
tập xã hội, sự củng
cố của
gia đình, bạn bè, thầy cô,… Ví dụ: Từ “Nhăn mặt” (frown) có độ phân
minh cao, do vì người ta dễ đồng ý về tình trạng
thích hợp để dùng từ này, nhất là
có thể quan sát khách quan động thái “Nhăn mặt” . Đằng khác, từ “Đau bụng” (stomachache) có độ phân minh thấp hơn , bỡi vì bản chất của các điều kiện để dùng từ này không thể
quan sát khách quan: Cha mẹ không thể
xác định rõ vị trí gây rối loạn mà đứa con kêu là “đau bụng”. Bỡi mức độ phân minh thấp nên từ “Đau
bụng “ chuyển tải rất ít thông
tin đau bệnh cho y
sỹ. Cơn đau có thể phát sinh từ bất cứ
chỗ nào, từ tá tràng đến đại tràng, từ thận đến cột sống. Cũng vậy, tính rõ ràng
phân minh của từ “Yêu” (love)
còn ít hơn nữa, bỡi vì theo cách chung,
xã hội rất khó xác định các điều kiện bên trong, hoặc các biểu hiện bên
ngoài như thế nào là thích đáng để dùng từ
này.
Ý nghĩa và độ phân minh
của một khái niệm không phải
không có liên hệ với nhau. Tính rõ ràng phân minh của một từ càng thấp thì dường như nó càng phong phú đa dạng về ý nghĩa. Tuy nhiên, có những từ ,
như chữ “Có thể”
(can), rất đa dạng về ý nghĩa ,
đồng thời mỗi nghĩa đều có độ rõ
ràng cao.
4. Cơ Chế Tiếng
Nói
1/ Các bộ phận: 1. Hốc mũi (nasal cavity), 2. Môi (lips),
3. Lưỡi (tongue) , 4.(Thanh quản(larynx), 5. Hộp thanh quản (laryngeal
ventricle), 6. Sụn tuyến giáp(thyroid cartilage),7. Khí quản (trachea),8. Thực
quản(esophagus), 9.Hầu mũi (nasal
pharynx), 10. Vòm cúa mềm (soft palate),
11. Hầu họng (oral pharynx), 12. Nắp
thanh quản(epiglottis), 13.Cổ họng (pharynx), 14. Dây thanh quản giả (false
vocal fold), 15. Dây thành quản(vocal fold).
Hình II.3: Cơ chế tiếng nói 6
2/ Thao tác nói liên hệ tới nhiều kỹ năng vận động. Nó cần đến hoành cách mô, phổi, các cơ ngực cũng như các dây âm thanh,miệng, lưỡi và môi phải được điều khiển theo các cách rất phức tạp. Các tính chất thuộc kỹ năng vận động càng rõ hơn khi chúng ta có thể dùng tay tác động đến các cấu trúc này, giống như một người chơi đàn violon điều khiển dây đàn với cái cung kéo của họ. Ngoài kỹ năng vận động, còn có các yếu tố khác như: loại thông tin mà tiếng nói chuyển đi, ý nghĩa của chúng đối với người nói và người nghe. Cơ chế trình bày ở Hình II.3 là tiến trình thao tác nói dưới sự kiểm soát thần kinh, gồm có7 :
- Dây thanh quản (vocal fold) là hai màng giăng ngang bên trong hộp thanh quản (boxlike larynx), chúng tạo thêm thanh cho những gì chúng ta nói ra. Không có chúng thì âm phát ra chỉ là tiếng xì xào. Các dây thanh quản này rung để đáp ứng lại kích thích của không khí do phổi ép lên khí quản, chúng hoạt động theo kiểu như ống bễ. Dây thanh quản khi kéo căng thì nó rung nhanh và có thanh điệu cao; khi ít căng thì nó sinh ra thanh điệu thấp.
- Chỗ mở giữa các dây thanh quản gọi là thanh môn (glottis), Khi các dây thanh thư giãn thì thanh môn mở rộng, tiếng nói chẳng gì hơn là tiếng xì xào. Nếu vì lý do gì đó mà thanh quản bị cắt thì hậu quả cũng như vậy. Âm vực (pitch) của tiếng nói cũng có thể lên cao hay xuông thấp tùy theo sự đưa lên hay hạ xuống của chính thanh quản.Phẩm tính giọng nói cũng thay đổi do các hốc vang bên trong ngực, đầu, và mũi, chẳng hạn, người ta có thể nói với giọng mũi.Các nguyên âm do dây thanh phát ra thì tương đối ít bị tắc nghẽn, ít bị biến đổi bỡi các bộ phận phát âm khác. Trái lại, các phụ âm được tạo thành do các biến đổi tác động trên làn hơi thoát ra. Các phụ âm rít như TH, S, Z sinh ra do sự ma sát làn hơi từ lưỡi, răng, và vòm cúa. Những phụ âm nổ như P, T, CH có thể cảm nhận được khi phát ra chúng có sự ép hơi qua hai môi và đầu lưỡi. Các phụ âm như N, M liên quan đến các hốc mũi nên gọi chúng là âm mũi.
- Chỗ mở giữa các dây thanh quản gọi là thanh môn (glottis), Khi các dây thanh thư giãn thì thanh môn mở rộng, tiếng nói chẳng gì hơn là tiếng xì xào. Nếu vì lý do gì đó mà thanh quản bị cắt thì hậu quả cũng như vậy. Âm vực (pitch) của tiếng nói cũng có thể lên cao hay xuông thấp tùy theo sự đưa lên hay hạ xuống của chính thanh quản.Phẩm tính giọng nói cũng thay đổi do các hốc vang bên trong ngực, đầu, và mũi, chẳng hạn, người ta có thể nói với giọng mũi.Các nguyên âm do dây thanh phát ra thì tương đối ít bị tắc nghẽn, ít bị biến đổi bỡi các bộ phận phát âm khác. Trái lại, các phụ âm được tạo thành do các biến đổi tác động trên làn hơi thoát ra. Các phụ âm rít như TH, S, Z sinh ra do sự ma sát làn hơi từ lưỡi, răng, và vòm cúa. Những phụ âm nổ như P, T, CH có thể cảm nhận được khi phát ra chúng có sự ép hơi qua hai môi và đầu lưỡi. Các phụ âm như N, M liên quan đến các hốc mũi nên gọi chúng là âm mũi.
3/ Các
tin tức được bộ não “ mã hóa “, và xuyên
qua vùng vận động ngôn ngữ , trụ não, và các thần kinh ngoại biên mà các
tín hiệu được gửi đến các cơ âm thanh. Vai trò của các vùng liên kết não trong hành vi nói thấy
rõ trong chứng mất tiếng nói (Aphasia). Chú ý , vai trò của sự
phản hồi (feedback) rất quan đối
với hành vi nói, nhờ sự phản hồi từ
các cơ quan nhận cảm thính giác mà chúng ta tự nghe mình nói. Các thí nghiệm cho thấy rằng chậm
trễ phản hồi thính giác đã gây ra sự nói lắp bắp, cà lăm, khó khăn trong hành vi
nói. Phản hồi thính giác (auditory
feedback) là điều kiện thiết yếu để phát triển tiếng nói bập bẹ trong bước đầu tập nói. Sự phản hồi vận động
(kinesthetic feedback) cũng rất quan trọng nhưng ở mức độ thấp hơn so với phản hồi thính giác.
Sự phát âm ban đầu của trẻ con
là các đáp ứng có tính phản xạ do từ
các kích thích nội tại. Có thể nói, các âm phản xạ như vậy là thành phần
căn bản sớm nhất của tiếng nói con người. Các âm này cùng với các âm xuất hiện
khi đứa trẻ lớn lên sẽ tạo thành các từ
trong ngôn ngữ . Công việc của đứa trẻ
là phải phối hợp những âm như vậy theo
cách sao cho chúng có nghĩa cho chính nó
và cho người nghe. Tức là, đứa trẻ phải học cách “mã hóa” các tin tức do nó phát ra, đồng thời phải “giải mã” các tin tức như vậy
do người khác nói .
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ 8
1. Hành vi nói không phải chỉ là các chuỗi không tổ chức các đơn
vị chức năng
ý nghĩa . Thực ra, ngôn ngữ có cấu
trúc, và đứa trẻ bắt đầu học tập cấu trúc ngôn ngữ của nó ngay sau khi nó biết được các nghĩa cá biệt. Cấu trúc
văn phạm hay cú pháp
trong ngôn ngữ là mặt quan trọng
nhất của hành vi nói, bỡi vì nó cung cấp khí cụ để xếp đặt, vận dụng các khái niệm khác nhau, nó là căn bản của trí huệ sáng tạo của con người.
Trước hết , cú pháp (syntax) cung cấp sự mở
rộng ý nghĩa bằng thủ thuật giản dị để diễn tả mối
liên hệ giữa các đơn vị chức
năng. Chẳng hạn, nói: “ Mẹ
giúp con “ , về ý
nghĩa thì hoàn toàn khác với “Con giúp mẹ
“, nhưng về chức năng thì giống như nói : “Con được mẹ giúp ”. Tiếp đến là, cú pháp cung cấp một cái khung
để đặt các khái niệm quen thuộc vào
các vị trí mới kề cận nhau, do đó nó
thống nhất cách giải quyết các vấn
đề. Chẳng hạn, hệ thống cú pháp đơn giản
về nhân quả “------- gây nên--------“ đã đảm nhiệm
một phần cho việc tạo ra
vô số giả thuyết, vấn đề, và sự
kiện theo quan hệ nhân quả xuyên suốt lịch
sử kiến thức.
Cú pháp của một ngôn ngữ cũng tạo ra các vấn đề đặc biệt. Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng, cấu trúc ngôn ngữ không những cung cấp phương
tiện phát minh sáng tạo, nó còn
có tác dụng giới hạn mẫu loại , mức độ sáng tạo có thể đạt được. Một ngôn ngữ thiếu
cấu trúc phân biệt
hiện tại, quá khứ, và tương lai có thể gây nhiều khó khăn cho
thông tri, và bất lợi cho sự phát triển khoa học dự đoán. Cũng vậy, sự khác biệt cú pháp giữa một ngôn
ngữ này với một ngôn ngữ khác có thể dẫn đến
các vấn đề khó giải quyết trong dịch
thuật. Có thể nói theo cách biểu trưng của ngôn ngữ: Cái tháp Babel về hệ thống
ngữ pháp, còn rắc rối hơn cả cái tháp Babel về ý nghĩa, phải
trách nhiệm về sự thất bại thông tri toàn cầu.
2. Ngôn ngữ
không chỉ dùng để có hiệu quả tức
thời, nhưng cũng để phát triển các hoạt động dài hạn, gọi là các “Đồ
án”. Từ năm 1960 Miller, Galanter, và Pribram đã dùng thuật ngữ “Plan” (Đồ án) để chỉ
bất cứ một tiến trình cấu trúc của một cá thể,
có thể kiểm soát một
chuỗi thao tác hoàn tất theo một trình tự nào đó . Thuận lợi lớn nhất của đồ án đối hoạt động
con người là những gì mà chúng ta gọi là các Đồ án ngôn ngữ biểu trưng, đó là các tiến trình của chuỗi
hoạt động trải qua một thời gian dài. Thông thường, mỗi người cùng lúc có thể hoạt động theo các Đồ án khác nhau. Chẳng hạn,
một sinh viên có thể có một Đồ án chọn nghề nghiệp tương lai, một Đồ án để tốt nghiệp, một Đồ án nâng cao trình độ về một môn
học, một Đồ án để được tự do cuối tuần
, một Đồ án cho bữa cơm chiều nay,…. Đối
với mỗi Đồ án, anh ta phải chọn nội dung
khái niệm thích hợp, triển khai trình tự lý luận , bỏ đi
một số nội dung, xem lại một số khác,
hành động dựa trên một số kết luận, và nắm
vững một số quyết định khác trong tư thế sẵn sàng cho thời điểm thích đáng.
Theo nghĩa của thuật ngữ, mỗi Đồ án(Plant) đều có một mục đích xa hoặc gần. Các mục đích này đại diện biểu trưng cho sự kích phát , là đối tượng mục tiêu mà cá nhân hướng đến.
Khi một đứa trẻ lắp ráp mô hình một chiếc xe, thì trong trí nó đã có
hình ảnh những gì mà chiếc xe khi ráp xong trông
phải giống như vậy. Do đó, nội
dung đồ án liên quan tới chuỗi kết
nối các đáp ứng nhằm đạt tới hình ảnh đã có. Mỗi g bước xây dựng,
đứa trẻ cố gắng xác định mức độ
kết quả có tương ứng với các biểu trưng và mục đích của đồ án hay
không . Nếu có tương quan
tốt thì chuỗi đáp ứng tiếp tục như dự định, trái lại nếu có khác biệt giữa kết quả và đồ án thì đồ án phải được mở
rộng hoặc xét lại.
Sự liên tục
phản hồi thông tin từ hoàn cảnh bên ngoài đến người lập đồ án, cũng như tác dụng của
thông tin đối với hành vi của người
ấy liên quan tới nguyên động lực bên trong. Chúng ta đã nói rằng,
một trong các nguyên nhân của sự đánh
thức (arousal) là do khác biệt giữa
ước vọng cá nhân và thực tiễn. Sự sai biệt càng lớn thì sự đánh thức càng mạnh.
Do đó, việc triển khai một đồ án có thể được thúc đẩy bỡi hai động lực là : (1) Sự khác biệt giữa hoàn cảnh trực tiếp và mục tiêu theo nhận thức. Và, (2) sự khác biệt giữa thông tin trực tiếp phản hồi và ước vọng cá nhân
về những gì phải xảy ra tại một thời điểm theo đồ án
đã định. Cũng có thể xảy ra trường hợp, khi các sai biệt này quá lớn, cá nhân sẽ trở nên làm việc kém hiệu quả, và có thể rời bỏ hoàn toàn Đồ
án ./-
( Xem tiếp III: Ký Ức Và Ngôn Ngữ )
Phú Yên, 12 tháng Chạp - 2019
Đàm Khánh Hỷ
______________________________1 Karl von Frisch,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 ,
published by https://vi.wikipedia.org/wiki/Vũ_điệu_loài_ong
2
Carthy Hayes, “The Ape
in Our House “, 1951 , cited by N.L. Munn, Psychology
The Fundamentals of Human Adjustment. Boston :
1966, p. 433.
3 Zing. vn. Tri Thức Trực Tuyến, https://news.zing.vn/tu-ga-ten-lua-toi-ngoai-giao-kim-jong-un-2018-post902226.html
4 M .J . Moskowitz and A. R. Orgel
General Psychology. New
York : 1969,
pp. 140-144.
5 M .J .
Moskowitz and A. R. Orgel, Op.cit. pp. 143-144.
6 Liệu Pháp Âm Ngữ,
https://www.pinterest.com/pin/788834309 42932091/) 7 N .
L. Munn, Psychology The Fundamentals of Human Adjustment. Boston : 1966, pp. 438-439.
8 M .J . Moskowitz and A.
R. Orgel, Ibid. pp. 145-146.


