Thứ Tư, 16 tháng 1, 2019

Kỳ 2: Ngôn Ngữ Và Thông Tri











            NGÔN NGỮ VÀ THÔNG TRI
                                   _______
                               
                                       
                                  Đàm Khánh Hỷ,
                                          ***


Nội Dung
Mở Đầu

I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm

II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
3. Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ

III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh
2. Học Tập Nói
3. Ký Ức Tiếng Nói
4. Hồi Ức Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ

IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Ý Nghĩa Của Từ
3. Thông Tri Không Lời

Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo

         II. KHÁI QUÁT VỀ NGÔN NGỮ

                   
 1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
     Trong đà tiến hóa của các chủng loại và lớn lên của cá nhân, quá trình phát triển ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội. Công dụng trước hết của ngôn ngữ là gián tiếp tác dụng lên hành vi của các cá thể khác. Nói cách khác, ngôn ngữ có chức năng tiết kiệm năng lượng, và có thể đó chính là lý do cho sự phát triển ngôn ngữ. Chẳng hạn, bạn có thể bắt một con chó nằm xuống, hoặc bạn cũng có thể tập luyện nó   đáp ứng như vậy theo một khẩu lệnh. Trong trường hợp nào đó, bạn có thể làm đau một người    bằng cách đánh đập, nhưng bạn cũng có thể làm người ấy đau đớn hơn bằng cách dùng lời mỉa mai, châm biếm. Công dụng thông tri gián tiếp như vậy của ngôn ngữ đặc biệt thấy rõ ở con người, và về mặt xã hội, ngôn ngữ rất quan trọng trong thời kỳ đầu khi con người học tập nói. 

     Các dạng thông tri sơ khai có thể thấy trong các động vật cấp thấp.  Theo Karl von Frisch,”The Dancing Bee
s”,Harcourt,1955 (Những Con Ong Nhảy Múa) , một con ong trinh sát tìm được nguồn mật hoa, nó bay trở về tổ thông báo, bằng cách rung động thân mình hay múa lượn, cho các thành viên khác biết những gì nó đã tìm thấy . Dáng điệu múa lượn phức tạp này có liên quan chặt chẽ đến hướng bay và khoảng cách mà các con ong thợ kia có thể trực tiếp bay đến nơi có nguồn thực phẩm , chẳng cần dẫn đường (Hình II.1).

                                 
        Hình II.1: Thông tri bằng vũ điệu của loài ong 1 .
   

    Hướng  con ong trinh sát di chuyển chỉ ra hướng đến nơi có thức ăn, theo độ lệch  từ tổ so với mặt trời. Thời lượng  bay lúc lắc chỉ cho  là khoảng cách xa hay gần .
  
    Tiếng gọi bạn tình và tiếng kêu báo hiểm nơi các chủng động vật cũng là các hình thức thông tri của chúng. Các nghiên cứu về cá heo gần đây cho thấy các động vật có vú ở nước này đã sử dụng rất nhiều tiếng kêu để thông tri với nhau. 
    Sự khác biệt chính yếu giữa các mô thức thông tri của động vật cấp thấp và của con người cho thấy rằng: Nơi động vật các cử động và tiếng kêu phần lớn có tính tự động, theo phản xạ và bản năng nhằm đáp ứng các kích thích đặc biệt nào đó. Và, tác dụng của các đáp ứng này trên thành viên cùng nhóm cũng chỉ có tính cách tự động. Sự tiến hóa về thông tri nơi người tùy thuộc sự phát triển khả năng đáp ứng có ý chí và qua thao tác bằng lời để thay thế các kiểu đáp ứng có tính tự động phản xạ của động vật cấp thấp. Chẳng hạn,  theo Carthy Hayes, “The Ape in Our House, 1951”, cho biết  con đười ươi tỏ ra có khả năng học cách dùng điệu bộ để thông tri kêu cầu sự hợp tác, chúng cũng có thể tập luyện dùng một ít âm thanh chỉ hình người, nhưng khả năng đáp ứng bằng lời theo ý muốn của chúng rất hạn hẹp2 .
     Cũng vậy, trong sự tiến hóa của xã hội người, rất có thể các điệu bộ, cử chỉ dùng để thông tri đã trải qua hằng ngàn năm , trước khi kho tiếng nói của con người mở rộng phát triển . Ngày nay chúng ta vẫn còn dùng những dáng điệu như vậy , rất nhiều điệu bộ đã được truyền qua nhiều thế hệ mà cách dùng và ý nghĩa của nó đã trở   thành thông dụng. Chẳng hạn, cử chỉ tự mở hai lòng bàn tay đưa ra trước mặt để chỉ sự an toàn và thân thiện, có thể căn do  của nó là cho thấy  không có vũ khí  trong tay. Cử  chỉ này  được dùng để giao tiếp trong hầu hết các xã hội người ngày nay (Hình II.2) 3. 


                    Hình II.2: Giải trừ vũ khí  và   thống nhất ý chí.
                         
    Con người khác với các động vật ở sự đa dạng đáp ứng bằng lời theo ý  muốn, đồng thời khả năng của con người cũng có thể sử dụng các đáp ứng ấy theo cách biểu trưng  bằng  khái niệm.

    2. Sự Đa Dang Ý  Nghĩa Của Ngôn Ngữ 4

     a/  Các tiếng bập bẹ của đứa bé là một dạng đáp ứng động năng mà đứa trẻ biểu lộ giống như khi nó khám phá ra các cử động của tay, chân, và thân thể. Lúc đầu, các âm này không có nghĩa, chẳng gì hơn là  các cử động tình cờ của các chi thể. Các động tác này sẽ có ý nghĩa khi đứa bé học tập làm một việc gì đó. Cũng vậy, các âm do đứa bé phát ra sẽ có ý nghĩa khi chúng đưa đến kết quả cụ thể  . Chẳng hạn, âm “mama” có được ý nghĩa bỡi khi đứa con thốt ra sẽ có người mẹ đến với nó , hoặc   được khen thưởng khi người mẹ  đang ở đó. Các âm “sữa”, “nước”, “bánh” , đối với đứa bé trở thành có  nghĩa , bỡi khi dùng chúng   đứa bé luôn được phần thưởng ưa thích. Vậy, một số tổ hợp âm phát triển được ý nghĩa là do tác dụng của chúng, qua hành vi của người khác, trực tiếp đưa đem lại sự củng cố làm cho đứa bé thỏa mãn nhu cầu.     
    Tầm quan trọng của hình thức học tập phát triển khả năng nói theo cách như vậy có thể chứng minh bỡi các bệnh án của các phòng khám ngôn ngữ. Khuyết tật về tiếng nói của một số trẻ em có thể truy nguyên nguồn gốc, là do các bậc cha mẹ chỉ ưa thích “diễn giải ” các âm không chuẩn xác do đứa con   phát ra,  thay vì yêu cầu nó tập phát âm lại cho chính xác . 

    b/  Nghĩa tiếng nói cũng phát triển theo các cách khác. Nghiên cứu về nguyên động lực, chúng ta biết rằng đứa trẻ có nhu cầu khám phá môi trường chung quanh là do sự thúc đẩy của tính hiếu kỳ. Một phần nhu cầu này được thỏa mãn bắng cách dùng lời đặt tên cho đồ vật chung quanh. Ngay sau khi đứa trẻ khám phá ra rằng , các đồ vật đều có “ tên gọi” , đó là sự phát hiện về ý niệm, nó sẽ bắt đầu tìm kiếm tên gọi của mỗi đối vật, Thêm vào đó, sự phát triển nghĩa của từ là do cộng đồng, cha mẹ, cô giáo, và những người khác đã khen thưởng đứa trẻ khi nó gọi đúng tên đối vật hoặc tên người . Vậy, các tiếng như “cái bàn”, “cái ghế”, “con mèo”,”con chó”…, hay các câu nói “ Ba đi làm.”, “ Năm lần hai bằng mười.” ….là những từ , những câu được củng cố ý nghĩa bỡi điều kiện    hoàn cảnh, hoặc  bỡi nhu cầu điều khiển ngoại cảnh của chính đứa trẻ. Ý nghĩa các đáp ứng ngôn ngữ như vậy trở thành   thông dụng trong các tình huống  chúng từng được củng cố. Và,  qua sự trừu tượng và tổng quát hóa  các yếu tố thông dụng này mà nghĩa của từ đạt đến bình diện khái niệm. 

    c/ Cách thứ ba để các từ có được ý nghĩa là ngữ cảnh trong đó các từ   được dùng. Ngữ cảnh của một từ được dùng bao gồm các từ và nhóm từ khác. Vậy, một từ hoặc một nhóm từ phát triển ý nghĩa của chúng do liên kết với các từ hoặc nhóm từ khác. Trong khi đọc  bản văn   ta thường lướt qua các từ lạ mà chẳng cần đến từ điển, bỡi nhờ ngữ cảnh mà nghĩa của từ lạ  trở nên rõ ràng . Định nghĩa từ trong các từ điển  cũng thường theo cách này, tức là đặt một từ muốn giải nghĩa vào ngữ cảnh liên kết với từ quen thuộc khác, thông thường  là cách dùng   từ đồng nghĩa (synonymes). Nghĩa của một từ đã được dùng qua nhiều năm cũng có thể bị thay đổi do đem dùng nó vào một bối cảnh khác,  và cùng một từ có thể thay đổi nghĩa theo nhóm xã hội ,  theo ngành nghề khác nhau.  Ví dụ: Từ “ Đu dây” nghĩa thông thường là   chân hỏng đất  nên phải dùng tay bám vào dây để nâng mình lên, nhưng trong chính  sách thì “Đu dây” có nghĩa là thiếu tự chủ, nay bám  theo thế lực này, mai nhờ vào  thế lực kia, không có đường lối riêng.
     d/ Cách thứ tư mở rộng nghĩa từ là khi từ ấy trở thành nguồn khích thích cho các đáp ứng tự động điều kiện hóa . Tiếng chuông , thay vì đồ ăn thật, có thể làm cho con chó tiết nước bọt trong thí nghiệm  của Pavlov. Cùng cách đó, các đáp ứng tình cảm như vui mừng, tức giận, sợ sệt,…nơi một người cũng có thể phát sinh do bị điều kiện hóa bỡi kích thích của một số từ đặc biệt nào đó. Các bậc cha mẹ thường dùng các từ mà đứa trẻ đã bị điều kiện hóa để sai khiến nó. Nhưng, trẻ con khi  đã biết được giá trị gây sốc của một số từ thì nó thích đem ra dùng khi cần đối kháng với  cha mẹ hoặc  người khác. 

     Cuối cùng, nhiều từ có được ý nghĩa chỉ căn cứ trên chính hành vi nói. Chẳng hạn, các từ “và ”, “nhưng ”, hay các nhóm từ “nói cách khác”, “ chẳng g hạn như “,… có nghĩa  báo hiệu cho người đọc , người nghe biết rằng,  những gì sắp nêu ra là đặc biệt  liên quan tới   những gì đã nói ở trước.  B.F.  Skinner, “ Verbal Behavior ” , 1957(Hành Vi Nói) gọi các từ dùng theo cách này là  “autoclitics” (thành phần tự động hệ thuộc ) . Các nhóm từ như ” vân vân…”, “ cứ như vậy “… báo cho người đọc, người nghe biết phải tự động hoàn tất nội dung bỏ lửng bằng những điều giống như đã nêu ở trước. Các từ tự động phụ thuộc như “ không”, “rất” , “lắm”, … làm thay đổi hoặc bổ nghĩa cho từ khác, nhưng tự một mình nó không có nghĩa . 

     Nói chung, nghĩa của một từ có thể phức tạp đến mức vượt   quá  ngoài định nghĩa của từ điển . Ý nghĩa của một từ là toàn bộ hoặc một phần phản ứng   nơi một người khi ngưới  đó nghe hoặc nói ra từ ấy. Như vậy, nghĩa của từ tùy thuộc chức năng sử dụng của nó .  Chúng ta có thể coi một chuỗi lời nói như là kết cấu gồm các đơn vị chức năng thông tri, chúng  là những phần có tác dụng ít  nhiều độc lập đối với người nghe. Trong ngôn ngữ đa âm tiết, một từ đơn nêu ra trong một bối cảnh nào đó có thể  gồm một, hoặc nhiều   hoặc ít hơn một đơn vị chức năng thông tri . Các đơn vị chức năng tự động hệ thuộc ( autoclitics) trong ngôn ngữ đa âm tiết thường là các tiền tố (prefixes ), chúng làm thay đổi ý nghĩa phần còn lại của một từ . Ví dụ: abnormal (bất bình thường), unhappy (không vui), autonomous (tự trị), các tiến tố ab, un, auto  hàm nghĩa “không có” và “tự động”. Trong ngôn ngữ đơn âm  tiếng Việt, các đơn vị chức năng tự động hệ thuộc thường   thấy ở các từ ghép. Chẳng hạn,  trong  các từ ghép có các từ đơn "ba ", "cà " đứng trước    chỉ cho các hành vi kém  phẩm chất , ví dụ:  ba phải, ba trợn, ba chớp ba nhoáng, ba lăng nhăng, và   cà chớn, cà lơ cà láo, cà lăm, cà nhắc, cà rịch cà tang, .. Hoặc   trong   từ   Hán-Việt , các thành phần tự động hệ thuộc  “vô” , “phi”, “ly”, “bất”… đứng trước   mỗi từ ghép: vô căn cứ, phi lý, ly khai,  bất bạo động     tạo nghĩa phủ định cho   mỗi từ. 

3. Đặc Điểm Khái Niệm Của Ngôn Ngữ 5

     1.  Sau khi nói vắn tắt về  cách thức  để các từ có ý  nghĩa , bây giờ chúng ta lại  khảo sát các khái niệm   và công dụng của chúng. Nơi   người, ngôn ngữ là phương tiện trước hết  mang  các ý niệm và phô bày     đặc tính của khái niệm trước khi nó được  mô tả, mở rộng và   làm sáng tỏ.
    Như   đã biết, các ý niệm diễn tả bỡi một từ  tùy thuộc vào hoàn cảnh  trong đó nghĩa của từ phát triển, hoặc nói cách khác,  tùy thuộc vào chức  năng  của từ được sử dụng để làm gì.  Chẳng hạn, ý nghĩa của từ “ luân lý” và  “ tính luân lý”  rất khác nhau trong các nhóm tôn giáo và xã hội.  Tương tự, một số  từ trong các ngôn ngữ khác nhau,   khi đối chiếu   theo  định nghĩa của  từ điển thì giống nhau, nhưng trong thực tế thì chúng có    nghĩa rất khác nhau. Ví dụ:  các từ   tiếng Anh “ democracy”  và “ human right” ,  có  các  từ tương đương trong    tiếng Trung Hoa là  “民主” và “人權“, trong  tiếng Việt là “Dân chủ ” và “ Nhân quyền” ,  nhưng  trong  thực tế khó mà  thống nhất   về nội dung ý nghĩa   khi nói đến     chúng  trong các điều kiện bang giao giữa các nước này.
    Như đã nói ,   độ  rộng  hay ngoại trương của  một khái  niệm  là  sự mở  rộng  nghĩa của lời nói,  tùy thuộc    tình huống biến đổi  mà   từ đã   dùng, tức là phụ thuộc vào  số liên kết  và tính phức tạp của nội dung tình cảm cá thể. Chẳng hạn  từ  “ Hai mươi tám” có  chức năng   rất  hạn hẹp như trong các  trường hợp  :   4 x 7 = ? ,  hoặc  dùng nó để chỉ  giá một món hàng,  hoặc để chỉ số   hàng đếm được, … Nói chung là  khái niệm của từ  “ Hai mươi tám”     liên kết với một số  khái niệm khác, nhưng  phần lớn  chúng không liên quan  gì đến giá trị tình cảm, ngoại trừ đối với người đang có sinh nhật  lần thứ  28 của mình. Đằng khác, từ “ Con số” có ngoại trương và chức năng rộng  hơn  trong nhiều tình huống. Và từ “ Toán học ”  còn mở rộng  khái  niệm  hơn nữa cho  mọi người, vì nó bao gồm mọi  tình huống liên quan tới việc vận dụng “Con số”. Hơn nữa ,  nó  chứa các liên kết   thường động đến  cảm năng , đặc biệt   đối với các sinh viên  đã có   kinh nghiệm “ đau đớn” trong các kỳ  thi toán học . Tóm lại,   ngoại trương các khái niệm này là : Hai mươi tám  <  Con số < Toán học.  Điều sau cùng  muốn nói đến là,   trong sự mở rộng khái niệm  có  chứa các  khác biệt cá  nhân ,  đó là các khác biệt do   kinh nghiệm cá nhân đối với các từ và ngữ.  Tức là,    tác dụng của từ  có liên hệ gì đến  công việc và  tâm trạng   của một người khi nghe,  viết, hoặc nhớ lại từ đó. Chẳng hạn,  từ “ phần trăm ”  đối với người nấu ăn  không có   khái niệm mở rộng  như  đối với một  nhân viên  kiểm toán ; từ  “ Thuyết tương đối”  đối với  một  chuyên viên    vật lý    có ngoại trương ý nghĩa  rộng hơn  đối với một sinh viên bình  thường.

      Thuộc tính thứ hai của  nghĩa từ  là sự phân minh, nó   phụ thuộc vào  tính    nhất quán     của các điều  kiện để  phát triển khái niệm. Tính   nhất quán  này   phản ảnh  mức độ  phân biệt  của xã hội  về  các điều kiện   có   thích đáng   hay không    để dùng một từ nào đó. Bỡi vì,    ý nghĩa lời nói phần lớn  là    do   sự học tập xã hội,     sự củng cố  của  gia đình, bạn bè, thầy cô,… Ví dụ: Từ “Nhăn mặt” (frown)   có  độ   phân minh  cao, do vì   người ta dễ đồng ý về  tình trạng    thích hợp để dùng từ này,  nhất là  có thể quan sát khách quan   động thái “Nhăn mặt”  . Đằng khác, từ  “Đau  bụng” (stomachache) có độ phân minh thấp hơn , bỡi vì bản chất  của các điều kiện để dùng từ này không thể quan sát khách quan: Cha mẹ không thể    xác định rõ vị trí   gây rối loạn  mà đứa con kêu là “đau bụng”.  Bỡi mức độ phân minh thấp nên    từ “Đau bụng “ chuyển tải  rất ít thông tin   đau  bệnh  cho   y sỹ. Cơn đau có thể phát sinh từ  bất cứ chỗ nào, từ tá tràng đến đại tràng, từ thận đến cột sống. Cũng vậy, tính  rõ ràng  phân minh của từ “Yêu” (love) còn ít hơn nữa, bỡi vì theo cách chung,   xã hội rất khó xác định các điều kiện bên trong, hoặc các biểu hiện bên ngoài như thế nào là  thích đáng để  dùng  từ này.
    Ý nghĩa và độ  phân minh   của một khái niệm  không phải không có liên hệ với  nhau.  Tính rõ ràng phân minh  của một từ càng thấp  thì dường như nó càng  phong phú   đa dạng về ý nghĩa. Tuy nhiên, có những    từ ,  như   chữ  “Có thể” (can), rất  đa dạng về ý  nghĩa ,  đồng thời  mỗi nghĩa đều có độ rõ ràng cao.

4. Cơ Chế Tiếng Nói

    1/ Các bộ phận: 1. Hốc mũi (nasal cavity), 2. Môi (lips), 3. Lưỡi (tongue) , 4.(Thanh quản(larynx), 5. Hộp thanh quản (laryngeal ventricle), 6. Sụn tuyến giáp(thyroid cartilage),7. Khí quản (trachea),8. Thực quản(esophagus), 9.Hầu  mũi (nasal pharynx), 10. Vòm cúa  mềm (soft palate), 11. Hầu  họng (oral pharynx), 12. Nắp thanh quản(epiglottis), 13.Cổ họng (pharynx), 14. Dây thanh quản giả (false vocal fold), 15. Dây thành quản(vocal fold).
   
  

                                     Hình II.3: Cơ chế tiếng nói 6  


2/ Thao tác nói liên hệ tới nhiều kỹ năng vận động. Nó cần đến hoành cách mô, phổi, các cơ ngực cũng như các dây âm thanh,miệng, lưỡi và môi phải được điều khiển theo các cách rất phức tạp. Các tính chất thuộc kỹ năng vận động càng rõ hơn khi chúng ta có thể dùng tay tác động đến các cấu trúc này, giống như một người chơi đàn violon điều khiển dây đàn với cái cung kéo của họ. Ngoài kỹ năng vận động, còn có các yếu tố khác như: loại thông tin mà tiếng nói chuyển đi, ý nghĩa của chúng đối với người nói và người nghe. Cơ chế trình bày ở Hình II.3 là tiến trình thao tác nói dưới sự kiểm soát thần kinh, gồm có
7  :
- Dây thanh quản (vocal fold) là hai màng giăng ngang bên trong hộp thanh quản (boxlike larynx), chúng tạo thêm thanh cho những gì chúng ta nói ra. Không có chúng thì âm phát ra chỉ là tiếng xì xào. Các dây thanh quản này rung để đáp ứng lại kích thích của không khí do phổi ép lên khí quản, chúng hoạt động theo kiểu như ống bễ. Dây thanh quản khi kéo căng thì nó rung nhanh và có thanh điệu cao; khi ít căng thì nó sinh ra thanh điệu thấp.
  - Chỗ mở giữa các dây thanh quản gọi là thanh môn (glottis), Khi các dây thanh thư giãn thì thanh môn mở rộng, tiếng nói chẳng gì hơn là tiếng xì xào. Nếu vì lý do gì đó mà thanh quản bị cắt thì hậu quả cũng như vậy. Âm vực (pitch) của tiếng nói cũng có thể lên cao hay xuông thấp tùy theo sự đưa lên hay hạ xuống của chính thanh quản.Phẩm tính giọng nói cũng thay đổi do các hốc vang bên trong ngực, đầu, và mũi, chẳng hạn, người ta có thể nói với giọng mũi.Các nguyên âm do dây thanh phát ra thì tương đối ít bị tắc nghẽn, ít bị biến đổi bỡi các bộ phận phát âm khác. Trái lại, các phụ âm được tạo thành do các biến đổi tác động trên làn hơi thoát ra. Các phụ âm rít như TH, S, Z sinh ra do sự ma sát làn hơi từ lưỡi, răng, và vòm cúa. Những phụ âm nổ như P, T, CH có thể cảm nhận được khi phát ra chúng có sự ép hơi qua hai môi và đầu lưỡi. Các phụ âm như N, M liên quan đến các hốc mũi nên gọi chúng là âm mũi.
 3/  Các tin tức  được bộ não “ mã hóa “,   và  xuyên  qua vùng  vận động ngôn ngữ ,  trụ não, và các thần kinh ngoại biên mà các tín hiệu được gửi  đến các  cơ âm thanh. Vai trò của   các vùng liên kết não trong hành vi nói thấy rõ trong   chứng mất tiếng nói (Aphasia). Chú ý ,  vai trò  của sự phản hồi (feedback)  rất  quan   đối với  hành vi  nói, nhờ sự  phản hồi từ  các cơ quan nhận cảm thính giác mà  chúng ta tự nghe  mình nói. Các thí nghiệm cho thấy  rằng  chậm trễ   phản hồi thính giác đã gây ra sự  nói lắp bắp, cà lăm, khó khăn trong hành vi nói. Phản hồi thính giác (auditory feedback) là điều kiện    thiết yếu  để phát triển tiếng  nói bập bẹ trong bước   đầu tập nói. Sự phản hồi vận động (kinesthetic feedback) cũng rất quan trọng nhưng ở mức độ thấp hơn so với  phản hồi thính giác.
    Sự phát âm ban đầu của    trẻ con   là các đáp ứng có tính phản xạ do từ  các kích thích nội tại. Có thể nói, các âm phản xạ như vậy là thành phần căn bản sớm nhất của tiếng nói con người. Các âm này  cùng với các âm   xuất hiện khi đứa trẻ lớn lên  sẽ tạo thành   các từ trong ngôn ngữ .  Công việc của đứa trẻ là phải phối hợp  những âm như vậy theo cách sao cho chúng có nghĩa  cho chính nó  và cho người  nghe. Tức là, đứa trẻ  phải học cách “mã hóa” các  tin tức do nó  phát ra, đồng thời phải  “giải mã” các tin tức  như vậy  do người khác nói .

     5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ 8
   
    1. Hành vi nói không  phải chỉ là các chuỗi không tổ chức   các đơn vị   chức năng   ý nghĩa . Thực ra, ngôn ngữ  có cấu trúc,  và đứa trẻ  bắt đầu học  tập cấu trúc ngôn ngữ của nó    ngay sau khi nó  biết   được các nghĩa cá biệt.  Cấu trúc  văn phạm  hay cú  pháp  trong  ngôn ngữ là   mặt     quan trọng  nhất của hành vi  nói, bỡi vì  nó cung cấp khí cụ để  xếp đặt, vận dụng các khái niệm  khác nhau,  nó là căn bản của  trí huệ sáng tạo  của con người.
    Trước hết , cú pháp (syntax) cung cấp sự mở rộng ý nghĩa bằng thủ thuật     giản  dị  để  diễn tả mối  liên hệ  giữa các đơn vị chức năng. Chẳng hạn,   nói: “ Mẹ  giúp  con “  , về  ý nghĩa thì hoàn toàn khác với   “Con  giúp  mẹ “,  nhưng về chức năng thì  giống như nói : “Con được mẹ giúp  ”.  Tiếp đến là, cú pháp cung cấp một   cái khung  để đặt các khái niệm quen thuộc vào  các vị trí mới kề cận nhau, do đó nó  thống nhất  cách giải quyết các vấn đề. Chẳng hạn, hệ thống cú pháp đơn giản  về nhân quả     “------- gây nên--------“  đã    đảm  nhiệm  một phần  cho   việc tạo ra   vô số giả thuyết, vấn đề,  và sự kiện theo quan hệ nhân quả  xuyên suốt lịch sử kiến thức.
    Cú pháp của một ngôn ngữ cũng tạo ra  các vấn đề đặc biệt.  Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng,  cấu trúc ngôn ngữ không những cung cấp phương tiện phát minh sáng tạo,    nó còn có tác dụng giới hạn mẫu  loại , mức độ  sáng tạo có thể đạt được. Một ngôn ngữ thiếu cấu trúc   phân biệt  hiện tại, quá khứ, và tương lai có thể gây  nhiều khó khăn    cho thông tri, và bất lợi cho sự phát triển    khoa học dự đoán.  Cũng vậy, sự khác biệt cú pháp giữa một ngôn ngữ này với một ngôn ngữ khác có thể  dẫn  đến   các vấn  đề khó  giải quyết  trong  dịch thuật.  Có thể nói theo cách biểu trưng  của ngôn ngữ:  Cái tháp Babel về   hệ thống  ngữ pháp,  còn rắc rối  hơn cả cái tháp Babel   về ý nghĩa,  phải  trách nhiệm về sự thất bại thông tri toàn cầu.
    2. Ngôn ngữ  không chỉ dùng để có hiệu quả  tức thời, nhưng cũng để phát triển các hoạt động dài hạn, gọi là  các “Đồ án”.  Từ năm  1960 Miller, Galanter,   và Pribram  đã dùng thuật ngữ “Plan” (Đồ  án) để chỉ    bất cứ một tiến trình cấu trúc   của một  cá thể,    có thể kiểm soát   một  chuỗi thao tác hoàn tất theo một trình tự nào đó .  Thuận lợi lớn nhất  của đồ án đối  hoạt động  con người là những gì  mà    chúng ta gọi là các Đồ án ngôn ngữ biểu trưng,  đó  là các tiến trình của  chuỗi hoạt động trải qua một thời gian dài. Thông thường, mỗi người  cùng lúc có thể hoạt động    theo các Đồ án khác nhau. Chẳng hạn,  một sinh viên   có thể có một Đồ án  chọn nghề nghiệp tương lai, một Đồ án để tốt nghiệp, một Đồ án nâng cao trình độ   về một môn học, một Đồ án để được tự do    cuối tuần , một Đồ án  cho bữa cơm chiều nay,…. Đối với  mỗi Đồ án, anh ta phải chọn nội dung khái  niệm thích hợp,  triển khai trình tự lý luận ,   bỏ  đi một số  nội dung, xem lại một số khác, hành động  dựa trên một số kết luận, và nắm vững một số  quyết định khác trong  tư thế sẵn sàng cho thời điểm thích đáng.
   Theo nghĩa của thuật ngữ, mỗi Đồ án(Plant) đều có một mục đích xa hoặc gần. Các mục đích này   đại diện  biểu trưng cho sự   kích phát ,   là  đối tượng mục tiêu  mà cá nhân   hướng đến. Khi một đứa trẻ lắp ráp  mô hình   một chiếc xe, thì trong trí  nó đã có   hình ảnh những gì mà chiếc xe khi ráp xong  trông  phải giống như vậy. Do đó, nội dung đồ án liên quan tới chuỗi kết    nối các  đáp ứng nhằm  đạt tới hình ảnh đã có. Mỗi g bước xây dựng, đứa trẻ  cố gắng xác định  mức độ  kết quả  có tương ứng với  các biểu trưng và mục đích của đồ án hay không . Nếu có   tương quan  tốt thì chuỗi đáp ứng tiếp tục như dự định, trái lại nếu có   khác biệt  giữa kết quả và đồ án thì đồ án phải được mở rộng hoặc  xét lại.
    Sự liên tục   phản hồi thông tin từ   hoàn cảnh   bên ngoài đến người lập đồ án, cũng như  tác dụng của   thông tin  đối với hành vi của người ấy   liên quan  tới  nguyên động lực  bên trong. Chúng ta  đã nói rằng,  một trong các nguyên nhân   của  sự đánh thức (arousal) là do  khác biệt giữa ước vọng cá nhân và thực tiễn. Sự sai biệt càng lớn thì sự đánh thức càng mạnh. Do đó, việc triển khai một đồ án có thể được thúc đẩy bỡi hai  động lực là : (1)  Sự khác biệt giữa hoàn cảnh trực tiếp và mục tiêu theo nhận thức. Và,  (2) sự khác biệt giữa thông tin trực tiếp phản hồi và ước vọng   cá nhân về những gì phải xảy ra tại một thời điểm theo   đồ án đã định.  Cũng có thể xảy ra  trường hợp, khi  các sai biệt này  quá lớn, cá nhân sẽ trở nên làm việc  kém hiệu quả, và có thể rời bỏ hoàn toàn Đồ án ./-
                        ( Xem tiếp III: Ký  Ức Và Ngôn Ngữ )

Phú Yên, 12 tháng Chạp - 2019
                 Đàm Khánh Hỷ
           ______________________________

           1  Karl von Frisch,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 , 
             published by   https://vi.wikipedia.org/wiki/Vũ_điệu_loài_ong
  2 Carthy Hayes, “The Ape in Our House “, 1951 , cited by N.L. Munn, Psychology The Fundamentals of Human Adjustment. Boston: 1966, p. 433.
   4  M .J . Moskowitz  and  A. R.  Orgel  General Psychology.       New York:   1969, pp. 140-144. 
  5 M .J . Moskowitz  and  A. R.  Orgel, Op.cit. pp. 143-144.
  6  Liệu Pháp Âm Ngữ,  https://www.pinterest.com/pin/788834309 42932091/)                                7 N . L. Munn, Psychology  The Fundamentals of Human Adjustment.   Boston:  1966, pp. 438-439.
  8  M .J . Moskowitz  and  A. R.  Orgel, Ibid. pp. 145-146.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét