Phần II
Kỳ 24
CHẤN – CẤN – ĐOÀI – TỐN
***
Mở Đầu
33. Quẻ Chấn
Nội dung
Ý chung
34. Quẻ Cấn
Nôi dung
Ý chung
35. Quẻ Đoài
Nội dung
Ý chung
36. Quẻ Tốn
Nội dung
Ý chung
Tổng luận
Mở Đầu:
Bát quái Tiên thiên đồ gồm (1) Bốn quẻ chính phương: Nam-Bắc, Đông-Tây là Kiền-Khôn, Ly-Khảm kết hợp với bát quái tạo thành 32 quẻ kép.Các quẻ này đã được khảo sát trong phần đầu của khảo luận. (2) Bốn quẻ không chính phương: Đông Bắc - Tây Nam, Đông Nam – Tây Bắc là Chấn-Tốn, Đoài-Cấn kết hợp với bát quái tạo thành 32 quẻ kép, sẽ được nói đến trong phần II này.
Thứ tự các quẻ theo giải thích của Tự quái truyện là: 51. Chấn, 52. Cấn, 57. Tốn, 58. Đoài. Thứ tự dựa trên quái đồ nhị phân của Leibniz là: Chấn |::|:: = 100100 = 36, Cấn ::|::| = 001001 = 9, Đoài ||:||: = 110110 = 54, Tốn :||:|| = 011011 = 27. Vì đếm từ thuần Khôn :::::: = 000000 = 0 , nên kết quả theo hệ thập phân là: 10. Cấn, 28. Tốn, 37. Chấn, 55. Đoài. Thứ tự trong khảo luận này dựa trên biến đổi đối đãi tánh tướng âm dương thì đến 32. Vị Tế là kết thúc phần đầu gồm 32 quẻ.Tiếp đến phần hai này, thuần Chấn là quẻ dương đứng sau thuần Kiền nên thứ tự là: 33. Chấn |::|:: , 34. Cấn ::|::|, 35. Đoài ||:||: , 36. Tốn :||:||. Và, Tốn, Chấn là hai quẻ đối tánh nên chuyển động sẽ tiếp nối một chu kỳ mới.
Cụ thể hai quẻ thuần Kiền, Khôn nói về bản chất đối đãi âm- dương của vật thể , hai quẻ thuần Ly, Khảm chỉ hai nguồn năng lương lửa- nước. Và, ở đây bốn quẻ thuần Chấn, Cấn, Đoài, Tốn nói đến hiện tượng và môi trường thiên nhiên, sấm sét, gió bão, núi cao, đầm trũng.Về phi vật thể, Kiền- Khôn là gốc cương nhu, nam nữ; Ly-Khảm là sức là trí tuệ, tình thương; Chấn-Tốn nể sợ, tốn thuận; Cấn-Đoài ngưng tĩnh, vui vẻ.
Thứ tự các quẻ theo giải thích của Tự quái truyện là: 51. Chấn, 52. Cấn, 57. Tốn, 58. Đoài. Thứ tự dựa trên quái đồ nhị phân của Leibniz là: Chấn |::|:: = 100100 = 36, Cấn ::|::| = 001001 = 9, Đoài ||:||: = 110110 = 54, Tốn :||:|| = 011011 = 27. Vì đếm từ thuần Khôn :::::: = 000000 = 0 , nên kết quả theo hệ thập phân là: 10. Cấn, 28. Tốn, 37. Chấn, 55. Đoài. Thứ tự trong khảo luận này dựa trên biến đổi đối đãi tánh tướng âm dương thì đến 32. Vị Tế là kết thúc phần đầu gồm 32 quẻ.Tiếp đến phần hai này, thuần Chấn là quẻ dương đứng sau thuần Kiền nên thứ tự là: 33. Chấn |::|:: , 34. Cấn ::|::|, 35. Đoài ||:||: , 36. Tốn :||:||. Và, Tốn, Chấn là hai quẻ đối tánh nên chuyển động sẽ tiếp nối một chu kỳ mới.
Cụ thể hai quẻ thuần Kiền, Khôn nói về bản chất đối đãi âm- dương của vật thể , hai quẻ thuần Ly, Khảm chỉ hai nguồn năng lương lửa- nước. Và, ở đây bốn quẻ thuần Chấn, Cấn, Đoài, Tốn nói đến hiện tượng và môi trường thiên nhiên, sấm sét, gió bão, núi cao, đầm trũng.Về phi vật thể, Kiền- Khôn là gốc cương nhu, nam nữ; Ly-Khảm là sức là trí tuệ, tình thương; Chấn-Tốn nể sợ, tốn thuận; Cấn-Đoài ngưng tĩnh, vui vẻ.
Vòng Khảm-Ly kết thúc bằng quẻ Vị Tế, có nghĩa là cái gì chưa xong, tiến trình biến dịch còn tiếp tục. Từ đó, nó khởi động trở lại với quẻ thuần Chấn để rồi tạo một vòng biến dịch mới gồm 4 quẻ thuần Chấn, Cấn, Đoài, và Tốn, đó là bốn trạng thái tương tác trong một vòng kín. Nơi con người bốn dộng thái này là : Hoạt động, ngưng nghỉ , vui vẻ , và tốn thuận . Dưới đây sẽ tuần tự khảo sát từng nội dung để rõ hơn ý nghĩa của chúng .
33. CHẤN
Nội dung
33. CHẤN
Nội dung
A. Quái đồ: 
I. Quái từ:
震, 亨.震 來 虩 虩, 笑 言 啞 啞.震 驚 百 里, 不 喪 匕 鬯.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 震 , 亨 .
2. 震 來 虩 虩 . 恐 致 福 也 .笑 言 啞 啞 . 後 有 則 也 .
3. 震 驚 百 里 , 驚 遠 而 懼 邇 也 . 出 可 以 守 宗 廟 社 稷 ,
以 為 祭 主 也 .
III. Đại Tương:
象 曰: 洊 雷, 震. 君 子 以 恐 懼 脩 省.
Âm nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“ Chấn, hanh. Chấn lai hích hích, tiểu ngôn ách ách.
Chấn kinh bách lý, bất táng chuỷ sưởng.” ( Sấm động, hanh thông. Đang khi sấm nổ ầm ầm lo sợ nơm nớp, sau cười nói ha ha. Sấm động trăm dặm mà không đánh mất cái muỗng và rượu tế thần)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Chấn, hanh.” (Lời thoán: Sấm động thì hanh thông.)
2. “ Chấn lai hích hích, khủng chí phúc dã. Tiếu ngôn ách ách, hậu hữu tắc dã.” (Sấm động ầm ầm mà biết lo sợ là đem phước đến. Cười nói ha ha thì sau sẽ có khuôn phép.)
3. “Chấn kinh bách lý, kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Xuất khả dĩ thủ tông miếu xã tắc, dĩ vi tế chủ dã.” (Sấm động trăm dặm biết lo sợ, là sợ xa mà lo gần vậy. Bước ra thời có thể giữ gìn tông miếu xã tắc, làm chủ tế lễ vậy.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“ Tượng viết :Tiến lôi, Chấn. Quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh.” (Lời tượng: Sấm sét liên hồi là tượng chấn động. Người khôn ngoan coi đó mà lo thức tỉnh tu tập .)
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 九: 震 來 虩 虩, 後 笑 言 啞 啞 , 吉 .
2. 六 二: 震 來 厲. 億 喪 貝, 躋 于 九 陵 . 勿 逐, 七 日 得 .
3. 六 三: 震 蘇 蘇 . 震 行 無 眚
4. 九 四: 震 遂 泥 .
5. 六 五: 震 往 來, 厲 . 億 無 喪, 有 事 .
6. 上 六: 震 索 索, 視 矍 矍, 征 凶 . 震 不 于 其 躬, 于 其 鄰, 無 咎, 婚 媾 有 言 .
II. Tiểu Tượng:
1. 象 曰: 震 來 虩 虩, 恐 致 福 也 . 笑 言 啞 啞, 後 有 則 也 .
2. 象 曰 : 震 來 厲, 乘 剛 也 .
3. 象 曰: 震 蘇 蘇, 位 不 當 也 .
4. 象 曰: 震 遂 泥, 未 光 也 .
5. 象 曰 : 震 往 來 厲, 危 行 也 . 其 事 在 中, 大 無 喪 也 .
6. 象 曰: 震 索 索, 未 得 中 也 . 雖 凶 無 咎, 畏 鄰 戒 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “Sơ cửu: Chấn lai hích hích. Hậu tiếu ngôn ách ách. Cát.” (Hào 1 dương: Lúc sấm nổ ầm ầm mà nơm nớp lo sợ, thì sau sẽ cười nói ha ha, tốt.)
2. “ Lục nhị: Chấn lai lệ, ức táng bối, tê vu cửu lăng. Vật trục, thất nhật đắc.” ( Hào 2 âm: Sấm động nguy nan, ngờ rằng bị đánh mất bảuvật, chạy lên chín gò cao. Đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ lại được.)
3. “ Lục tam: Chấn tô tô. Chấn hành vô sảnh.” (Hào 3 âm: Sấm động lo sợ không yên. Sấm động mà làm điều chính đáng thì không tai hại.)
4. “ Cửu tứ: Chấn toại nê.” (Hào 4 dương: Sấm động, bị hôn trầm, chìm đắm.)
5. ” Lục ngũ: Chấn vãng lai, lệ. Ức vô táng, hữu sự.” ( Hào 5 âm: Sấm động tới lui đều nguy. Tuy nhiên chẳng mất gì lại được sự dụng, có việc làm.)
6. “ Thượng lục: Chấn tác tác, thị quắc quắc, chinh hung. Chấn bất vu kì cung, vu kì lân, vô cữu, hôn cấu hữu ngôn.” ( Hào 6 âm: Sấm động kinh hoảng, mắt trông dáo dác, tiến tới thì xấu. Chấn động chưa tới thân mình, đã tới thân hàng xóm, không lỗi gì, dẫu có người thân cận chê trách.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. Tượng viết: “ Chấn lai hích hích, khủng trí phúc dã. Tiếu ngôn ách ách, hậu hữu tắc dã.” ( Lời tượng: Sấm nổ ầm ầm biết lo sợ là đem phúc lại vậy. Cười nói ha ha là sau sẽ có khuôn phép vậy.[Hào 1 dương, chủ quẻ Chấn nằm dưới hai hào âm nên nó chỉ cho sự bùng nổ từ bên dưới, bên trong. Có sợ mới lo phòng chống tai ương, đó là phúc. Có tự do, hài lòng mới chấp nhận luật lệ] )
2. “ Tượng viết: Chấn lai lệ, thừa cương dã.” ( Lời tượng: Sấm động nguy nan, là cưỡi trên sự cứng rắn vậy.[Hào 2 âm nhu mềm cưỡi trên hào 1 dương cứng rắn, đó là mối nguy. Tuy nhiên hào 2 âm đắc trung, chính vị nên chẳng cần truy cầu mà lại được cái mong muốn.])
3. “ Tượng viết: Chấn tô tô, vị bất đáng dã.” (Lời tượng: Sấm động mà lo sợ không yên là vì ở vào ngôi vị không chính đáng.[Hào 3 âm là bản tánh âm mà vị tướng dương, nên chỉ sự tán loạn.]
4. “ Tượng viết: Chấn toại nê, vị quang dã.” ( Lời tượng: Sấm động bị hôn trầm, là không sáng suốt vậy.[Hào 4 dương không chính vị, lại nằm giữa bốn hào âm chỉ cho tình trạng hôn mê, chìm đắm.])
5. “ Tượng viết: Chấn vãng lai lệ, nguy hành dã. Kỳ sự tại trung, đại vô táng dã.” (Lời tượng: Sấm động qua lại đều nguy, là tiến đi thời nguy. Sự dụng là ở tại đạo trung nên tất cả chẳng mất mát gì .[Vào thời chấn động, hào 5 âm là thể tánh âm mà vị tướng dương nên tới lui đều thấy nguy. Tuy nhiên nhờ đắc trung vị nên bảo toàn được mọi sự.])
6. “Tương viết: Chấn tác tác, vị đắc trung dã. Tuy hung vô cữu, úy lân giới dã.”( Lời tượng: Sấm động kinh hoàng vì bên trong không an định . Tuy xấu nhưng không lỗi, vì nể sợ hàng xóm mà tự sửa mình. [Hào 6 âm chỉ cho thời chấn động cao độ, tâm thần không an định nên không thể hành động tốt. Chỉ nên định tâm lấy lại bình tĩnh, dẫu có bị chê là nhút nhác. ])
Ý Chung:
Quẻ thuần Chấn |::|:: , theo Tự quái truyện là quẻ thứ 51, theo nhị phân tiên thiên đồ là quẻ thứ 36, và xét theo đối đãi tánh tướng là quẻ thứ 33. Quái đồ cho thấy, hào dương bên dưới hướng lên, hai hào âm bên trên hướng xuống, các lực đối tánh ngược chiều gặp nhau phát sinh chấn động. Về ý tượng, sấm động gây sự kinh hãi. Về tự nhiên đó là tượng sấm sét; về siêu nhiên là chỉ quyền lực vũ trụ; về tâm lý xã hội chỉ cho cảm xúc lo sợ hay sốc tình cảm.
Từ các nội dung nêu trên Thoán truyện và Đại tượng nói đến chuỗi hành vi đáp ứng của một cá thể, từ chỗ lo sợ khi nghe sấm nổ đến chỗ cười nói ha ha khi chẳng bị tổn thất gì. Lo sợ từ cái cụ thể không rõ nguyên nhân để rồi tin vào cái trừu tượng siêu hình là hai động thái tâm lý có liên hệ nhân quả, vì lẽ ấy mà Quái từ nói đến việc không đánh mất vật dụng tế lễ trong tín ngưỡng cổ xưa. Đại tượng cũng lưu ý đến điều kiện “ có lo sợ” mới tỉnh thức tu sửa , mới có biện pháp đề phòng, từ đó mới có lợi phúc.
Hào từ và Tiểu tượng dựa trên bản tánh và tương quan thứ vị các hào nói đến các ý :
- Hào 1 dương: Nhắc lại phần đầu của quái từ, nhấn mạnh trên yếu tố tâm lý: “ biết lo sợ đúng lúc “ là điều kiện đem lại lợi phúc, và có tự do vui vẻ lòng mới có luật pháp .
- Hào 2 âm: Trong khi sợ hãi, người ta có thể đánh mất cái quí giá, là trí tuệ minh mẫn của mình. Trong lúc quẩn trí như vậy, không nên khổ công hướng ngoại truy tầm, phải đợi bình tĩnh, hướng nội để sử dụng ưu thế vốn có bên trong mà thu hồi cái nghĩ rằng đã mất.
- Hào 3 âm: Kinh sợ hay bị sốc có thể là: (1) do thiên nhiên đe dọa, như sấm sét, giông bão(2) do số phận mẫn cảm với tai ương, (3) hoặc do sốc tình cảm, mất tình thương yêu. Hào 3 âm theo Dịch giải có thể tánh âm mà vị tướng dương, đó là tánh tướng bất xứng. Nó chỉ cho loại sốc thứ hai, là sự lo sợ cho số phận bất an của mình. Lời khuyên nên làm điều chánh đáng thì không lỗi gì.
- Hào 4 dương: Hiện tượng hôn mê hay ngất xỉu trong lúc quá sợ hãi có thể coi là một phản ứng cơ thể giúp cá nhân trốn thoát nghịch cảnh, bằng cách bất tri bất giác cái trước xảy ra mắt. Hào 4 dương nằm giữa 4 hào âm chỉ cho sự hôn mê.
- Hào 5 âm: Trong khi bị chấn động kéo dài thì không nên tiến hành sự việc bên ngoài, nên định tâm để tránh quay cuồng theo ngoại cảnh . Hào 5 âm không chính vị nhưng đắc trung nên cuối cùng có thể làm chủ và không bị mất thứ gì.
- Hào 6 âm: Quá kinh hãi thì người ta bị quẩn trí, không thể làm gì được. Đối với sự đe dọa, khi thấy người khác sợ sệt , thì ta nên bình tĩnh liệu sức mình có vượt qua được không. Để tránh tai họa thì không nên sợ bị chê cười, không nên ỷ thế làm liều.
Diễn giải ý nghĩa của quẻ thuần Chấn chú ý hai điểm chính trong Quái từ :
a) Lo sợ có tác động tích cực: “ Chấn lai hích hích, tiếu ngôn ách ách.” :Trước sợ sau vui mừng. Mặc dầu sợ sệt là hiện tượng tâm lý tiêu cực, nhưng nếu cường độ vừa phải, không đến nỗi tạo thành mặc cảm, thì nó có tác động tích cực cho cuộc sống. Có sợ mới có lo phòng chống, từ đó mà được lợi phúc an toàn.
b) Buồn lo sợ sệt và niềm tin tôn giáo có liên quan với nhau: “ Chấn kinh bách lý, bất táng chuỷ sưởng.” ( Chấn động trăm dặm mà không đánh mất cái muỗng và rượu tế thần). Hiện tượng này thường thấy trong các nền văn hóa sơ khai, quyền lực siêu nhiên trong vũ trụ có tính răn đe hơn là cứu độ. Niềm tin cần sự vâng phục hơn là yêu thương.
Theo cấu trúc Bát quái, Chấn |::, Khảm :|:, Cấn ::| là ba quẻ dương, mỗi quẻ chỉ chứa một hào dương tiến dần từ thấp lên cao. Dựa vào thể tánh âm dương và vị thứ của hào dương này mà Dịch giải cổ điển cho rằng Chấn là con trai đầu, Khảm là con trai giữa , và Cấn là con trai út. Từ đó người ta gán cho con trai trưởng các thuộc tánh của quẻ Chấn như chấn hưng cơ nghiệp, giữ gìn di sản, biết vâng sợ và thừa lệnh tổ tiên, ... Chế độ quân chủ cổ thời áp dụng “ luật trưởng “ hay “ đích tôn “ trong việc truyền thừa ngôi vị cho con trai trưởng để chấp hành luật lệnh, phát triển và giữ gìn cơ nghiệp của gia đình họ tộc và quốc gia. Chế độ dân chủ không sử dụng tập tục này nữa.
Một cách chung, quẻ Chấn chỉ cho tiến trình hoạt động, trong đó hai điều kiện chủ yếu để đạt đến thành công là: (1) tỉnh thức để kịp thời sửa sai, và (2) biết lo sợ để tránh lâm nguy. Trong biến dịch tuần hoàn hữu hạn, có khởi phát ắt có chung cuộc, có hoạt động ắt có ngưng nghỉ. Để hiểu rõ ý nghĩa của chỗ ngưng nghỉ, dưới đây sẽ nói đến đối tướng của quẻ Chấn là quẻ thuần Cấn.
艮 . 艮 其 背 , 不 獲 其 身 . 行 其 庭 , 不 見 其 人 . 無 咎 .
II. Thoán:
1. 彖 曰 : 艮 . 止 也 . 時 止 則 止 . 時 行 則 行 . 動 靜 不 失 其 時 .
其 道 光 明 .
2. 艮 其 止, 止 其 所 也 . 上 下 敵 應 , 不 相 與 也 . 是 以 不 獲 其 身 .
行 其 庭 , 不 見 其 人 . 無 咎 也 .
III. Đại Tượng:
象 曰 : 兼 山 , 艮 . 君 子 以 思 不 出 其 位 .
1 “ Sơ Lục: Cấn kỳ chỉ, vô cữu. Lợi vĩnh trinh. “ ( Hào 1 âm: Ngừng lại ở ngón chân, không có lỗi. Chính bền có lợi.)
2. “ Lục nhị: Cấn kỳ phì, bất chửng kỳ tùy, kỳ tâm bất khoái.” (Hào 2 âm: Ngưng ở bắp chân, vì không cứu được cái mình phải theo nên lòng không vui.)
3. “ Cửu tam: Cấn kỳ hạn, liệt kỳ di, lệ huân tâm.” ( Hào 3 dương: Ngưng ở háng, như thể đứt ở thắt lưng, nguy hại tâm bị đốt.)
4. “ Lục tứ: Cấn kỳ thân, vô cữu.” (Hào 3 âm: Ngừng lại cái thân, không có lỗi.)

I. Quái từ:
震, 亨.震 來 虩 虩, 笑 言 啞 啞.震 驚 百 里, 不 喪 匕 鬯.
II. Thoán:
1. 彖 曰: 震 , 亨 .
2. 震 來 虩 虩 . 恐 致 福 也 .笑 言 啞 啞 . 後 有 則 也 .
3. 震 驚 百 里 , 驚 遠 而 懼 邇 也 . 出 可 以 守 宗 廟 社 稷 ,
以 為 祭 主 也 .
III. Đại Tương:
象 曰: 洊 雷, 震. 君 子 以 恐 懼 脩 省.
Âm nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“ Chấn, hanh. Chấn lai hích hích, tiểu ngôn ách ách.
Chấn kinh bách lý, bất táng chuỷ sưởng.” ( Sấm động, hanh thông. Đang khi sấm nổ ầm ầm lo sợ nơm nớp, sau cười nói ha ha. Sấm động trăm dặm mà không đánh mất cái muỗng và rượu tế thần)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Chấn, hanh.” (Lời thoán: Sấm động thì hanh thông.)
2. “ Chấn lai hích hích, khủng chí phúc dã. Tiếu ngôn ách ách, hậu hữu tắc dã.” (Sấm động ầm ầm mà biết lo sợ là đem phước đến. Cười nói ha ha thì sau sẽ có khuôn phép.)
3. “Chấn kinh bách lý, kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Xuất khả dĩ thủ tông miếu xã tắc, dĩ vi tế chủ dã.” (Sấm động trăm dặm biết lo sợ, là sợ xa mà lo gần vậy. Bước ra thời có thể giữ gìn tông miếu xã tắc, làm chủ tế lễ vậy.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“ Tượng viết :Tiến lôi, Chấn. Quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh.” (Lời tượng: Sấm sét liên hồi là tượng chấn động. Người khôn ngoan coi đó mà lo thức tỉnh tu tập .)
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 九: 震 來 虩 虩, 後 笑 言 啞 啞 , 吉 .
2. 六 二: 震 來 厲. 億 喪 貝, 躋 于 九 陵 . 勿 逐, 七 日 得 .
3. 六 三: 震 蘇 蘇 . 震 行 無 眚
4. 九 四: 震 遂 泥 .
5. 六 五: 震 往 來, 厲 . 億 無 喪, 有 事 .
6. 上 六: 震 索 索, 視 矍 矍, 征 凶 . 震 不 于 其 躬, 于 其 鄰, 無 咎, 婚 媾 有 言 .
II. Tiểu Tượng:
1. 象 曰: 震 來 虩 虩, 恐 致 福 也 . 笑 言 啞 啞, 後 有 則 也 .
2. 象 曰 : 震 來 厲, 乘 剛 也 .
3. 象 曰: 震 蘇 蘇, 位 不 當 也 .
4. 象 曰: 震 遂 泥, 未 光 也 .
5. 象 曰 : 震 往 來 厲, 危 行 也 . 其 事 在 中, 大 無 喪 也 .
6. 象 曰: 震 索 索, 未 得 中 也 . 雖 凶 無 咎, 畏 鄰 戒 也 .
Âm và nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “Sơ cửu: Chấn lai hích hích. Hậu tiếu ngôn ách ách. Cát.” (Hào 1 dương: Lúc sấm nổ ầm ầm mà nơm nớp lo sợ, thì sau sẽ cười nói ha ha, tốt.)
2. “ Lục nhị: Chấn lai lệ, ức táng bối, tê vu cửu lăng. Vật trục, thất nhật đắc.” ( Hào 2 âm: Sấm động nguy nan, ngờ rằng bị đánh mất bảuvật, chạy lên chín gò cao. Đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ lại được.)
3. “ Lục tam: Chấn tô tô. Chấn hành vô sảnh.” (Hào 3 âm: Sấm động lo sợ không yên. Sấm động mà làm điều chính đáng thì không tai hại.)
4. “ Cửu tứ: Chấn toại nê.” (Hào 4 dương: Sấm động, bị hôn trầm, chìm đắm.)
5. ” Lục ngũ: Chấn vãng lai, lệ. Ức vô táng, hữu sự.” ( Hào 5 âm: Sấm động tới lui đều nguy. Tuy nhiên chẳng mất gì lại được sự dụng, có việc làm.)
6. “ Thượng lục: Chấn tác tác, thị quắc quắc, chinh hung. Chấn bất vu kì cung, vu kì lân, vô cữu, hôn cấu hữu ngôn.” ( Hào 6 âm: Sấm động kinh hoảng, mắt trông dáo dác, tiến tới thì xấu. Chấn động chưa tới thân mình, đã tới thân hàng xóm, không lỗi gì, dẫu có người thân cận chê trách.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. Tượng viết: “ Chấn lai hích hích, khủng trí phúc dã. Tiếu ngôn ách ách, hậu hữu tắc dã.” ( Lời tượng: Sấm nổ ầm ầm biết lo sợ là đem phúc lại vậy. Cười nói ha ha là sau sẽ có khuôn phép vậy.[Hào 1 dương, chủ quẻ Chấn nằm dưới hai hào âm nên nó chỉ cho sự bùng nổ từ bên dưới, bên trong. Có sợ mới lo phòng chống tai ương, đó là phúc. Có tự do, hài lòng mới chấp nhận luật lệ] )
2. “ Tượng viết: Chấn lai lệ, thừa cương dã.” ( Lời tượng: Sấm động nguy nan, là cưỡi trên sự cứng rắn vậy.[Hào 2 âm nhu mềm cưỡi trên hào 1 dương cứng rắn, đó là mối nguy. Tuy nhiên hào 2 âm đắc trung, chính vị nên chẳng cần truy cầu mà lại được cái mong muốn.])
3. “ Tượng viết: Chấn tô tô, vị bất đáng dã.” (Lời tượng: Sấm động mà lo sợ không yên là vì ở vào ngôi vị không chính đáng.[Hào 3 âm là bản tánh âm mà vị tướng dương, nên chỉ sự tán loạn.]
4. “ Tượng viết: Chấn toại nê, vị quang dã.” ( Lời tượng: Sấm động bị hôn trầm, là không sáng suốt vậy.[Hào 4 dương không chính vị, lại nằm giữa bốn hào âm chỉ cho tình trạng hôn mê, chìm đắm.])
5. “ Tượng viết: Chấn vãng lai lệ, nguy hành dã. Kỳ sự tại trung, đại vô táng dã.” (Lời tượng: Sấm động qua lại đều nguy, là tiến đi thời nguy. Sự dụng là ở tại đạo trung nên tất cả chẳng mất mát gì .[Vào thời chấn động, hào 5 âm là thể tánh âm mà vị tướng dương nên tới lui đều thấy nguy. Tuy nhiên nhờ đắc trung vị nên bảo toàn được mọi sự.])
6. “Tương viết: Chấn tác tác, vị đắc trung dã. Tuy hung vô cữu, úy lân giới dã.”( Lời tượng: Sấm động kinh hoàng vì bên trong không an định . Tuy xấu nhưng không lỗi, vì nể sợ hàng xóm mà tự sửa mình. [Hào 6 âm chỉ cho thời chấn động cao độ, tâm thần không an định nên không thể hành động tốt. Chỉ nên định tâm lấy lại bình tĩnh, dẫu có bị chê là nhút nhác. ])
Ý Chung:
Quẻ thuần Chấn |::|:: , theo Tự quái truyện là quẻ thứ 51, theo nhị phân tiên thiên đồ là quẻ thứ 36, và xét theo đối đãi tánh tướng là quẻ thứ 33. Quái đồ cho thấy, hào dương bên dưới hướng lên, hai hào âm bên trên hướng xuống, các lực đối tánh ngược chiều gặp nhau phát sinh chấn động. Về ý tượng, sấm động gây sự kinh hãi. Về tự nhiên đó là tượng sấm sét; về siêu nhiên là chỉ quyền lực vũ trụ; về tâm lý xã hội chỉ cho cảm xúc lo sợ hay sốc tình cảm.
Từ các nội dung nêu trên Thoán truyện và Đại tượng nói đến chuỗi hành vi đáp ứng của một cá thể, từ chỗ lo sợ khi nghe sấm nổ đến chỗ cười nói ha ha khi chẳng bị tổn thất gì. Lo sợ từ cái cụ thể không rõ nguyên nhân để rồi tin vào cái trừu tượng siêu hình là hai động thái tâm lý có liên hệ nhân quả, vì lẽ ấy mà Quái từ nói đến việc không đánh mất vật dụng tế lễ trong tín ngưỡng cổ xưa. Đại tượng cũng lưu ý đến điều kiện “ có lo sợ” mới tỉnh thức tu sửa , mới có biện pháp đề phòng, từ đó mới có lợi phúc.
Hào từ và Tiểu tượng dựa trên bản tánh và tương quan thứ vị các hào nói đến các ý :
- Hào 1 dương: Nhắc lại phần đầu của quái từ, nhấn mạnh trên yếu tố tâm lý: “ biết lo sợ đúng lúc “ là điều kiện đem lại lợi phúc, và có tự do vui vẻ lòng mới có luật pháp .
- Hào 2 âm: Trong khi sợ hãi, người ta có thể đánh mất cái quí giá, là trí tuệ minh mẫn của mình. Trong lúc quẩn trí như vậy, không nên khổ công hướng ngoại truy tầm, phải đợi bình tĩnh, hướng nội để sử dụng ưu thế vốn có bên trong mà thu hồi cái nghĩ rằng đã mất.
- Hào 3 âm: Kinh sợ hay bị sốc có thể là: (1) do thiên nhiên đe dọa, như sấm sét, giông bão(2) do số phận mẫn cảm với tai ương, (3) hoặc do sốc tình cảm, mất tình thương yêu. Hào 3 âm theo Dịch giải có thể tánh âm mà vị tướng dương, đó là tánh tướng bất xứng. Nó chỉ cho loại sốc thứ hai, là sự lo sợ cho số phận bất an của mình. Lời khuyên nên làm điều chánh đáng thì không lỗi gì.
- Hào 4 dương: Hiện tượng hôn mê hay ngất xỉu trong lúc quá sợ hãi có thể coi là một phản ứng cơ thể giúp cá nhân trốn thoát nghịch cảnh, bằng cách bất tri bất giác cái trước xảy ra mắt. Hào 4 dương nằm giữa 4 hào âm chỉ cho sự hôn mê.
- Hào 5 âm: Trong khi bị chấn động kéo dài thì không nên tiến hành sự việc bên ngoài, nên định tâm để tránh quay cuồng theo ngoại cảnh . Hào 5 âm không chính vị nhưng đắc trung nên cuối cùng có thể làm chủ và không bị mất thứ gì.
- Hào 6 âm: Quá kinh hãi thì người ta bị quẩn trí, không thể làm gì được. Đối với sự đe dọa, khi thấy người khác sợ sệt , thì ta nên bình tĩnh liệu sức mình có vượt qua được không. Để tránh tai họa thì không nên sợ bị chê cười, không nên ỷ thế làm liều.
Diễn giải ý nghĩa của quẻ thuần Chấn chú ý hai điểm chính trong Quái từ :
a) Lo sợ có tác động tích cực: “ Chấn lai hích hích, tiếu ngôn ách ách.” :Trước sợ sau vui mừng. Mặc dầu sợ sệt là hiện tượng tâm lý tiêu cực, nhưng nếu cường độ vừa phải, không đến nỗi tạo thành mặc cảm, thì nó có tác động tích cực cho cuộc sống. Có sợ mới có lo phòng chống, từ đó mà được lợi phúc an toàn.
b) Buồn lo sợ sệt và niềm tin tôn giáo có liên quan với nhau: “ Chấn kinh bách lý, bất táng chuỷ sưởng.” ( Chấn động trăm dặm mà không đánh mất cái muỗng và rượu tế thần). Hiện tượng này thường thấy trong các nền văn hóa sơ khai, quyền lực siêu nhiên trong vũ trụ có tính răn đe hơn là cứu độ. Niềm tin cần sự vâng phục hơn là yêu thương.
Theo cấu trúc Bát quái, Chấn |::, Khảm :|:, Cấn ::| là ba quẻ dương, mỗi quẻ chỉ chứa một hào dương tiến dần từ thấp lên cao. Dựa vào thể tánh âm dương và vị thứ của hào dương này mà Dịch giải cổ điển cho rằng Chấn là con trai đầu, Khảm là con trai giữa , và Cấn là con trai út. Từ đó người ta gán cho con trai trưởng các thuộc tánh của quẻ Chấn như chấn hưng cơ nghiệp, giữ gìn di sản, biết vâng sợ và thừa lệnh tổ tiên, ... Chế độ quân chủ cổ thời áp dụng “ luật trưởng “ hay “ đích tôn “ trong việc truyền thừa ngôi vị cho con trai trưởng để chấp hành luật lệnh, phát triển và giữ gìn cơ nghiệp của gia đình họ tộc và quốc gia. Chế độ dân chủ không sử dụng tập tục này nữa.
Một cách chung, quẻ Chấn chỉ cho tiến trình hoạt động, trong đó hai điều kiện chủ yếu để đạt đến thành công là: (1) tỉnh thức để kịp thời sửa sai, và (2) biết lo sợ để tránh lâm nguy. Trong biến dịch tuần hoàn hữu hạn, có khởi phát ắt có chung cuộc, có hoạt động ắt có ngưng nghỉ. Để hiểu rõ ý nghĩa của chỗ ngưng nghỉ, dưới đây sẽ nói đến đối tướng của quẻ Chấn là quẻ thuần Cấn.
34. CẤN
Nội Dung:
艮 . 艮 其 背 , 不 獲 其 身 . 行 其 庭 , 不 見 其 人 . 無 咎 .
II. Thoán:
1. 彖 曰 : 艮 . 止 也 . 時 止 則 止 . 時 行 則 行 . 動 靜 不 失 其 時 .
其 道 光 明 .
2. 艮 其 止, 止 其 所 也 . 上 下 敵 應 , 不 相 與 也 . 是 以 不 獲 其 身 .
行 其 庭 , 不 見 其 人 . 無 咎 也 .
III. Đại Tượng:
象 曰 : 兼 山 , 艮 . 君 子 以 思 不 出 其 位 .
Âm Và Nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“Cấn kỳ bối, bất hoạch kỳ thân. Hành kỳ đình, bất kiến kỳ nhân. Vô cữu“ ( Ngừng ở cái lưng, không thấy thân mình. Đi ở trước sân, không thấy người. Không lỗi.)
AII. Thoán Truyện:
1. “Thoán viết: Cấn, chỉ dã. Thời chỉ tắc chỉ; thời hành tắc hành. Động, tĩnh bất thất kỳ thời, kỳ đạo quang minh.” ( Lời thoán: Cấn là ngừng vậy. Lúc đáng ngừng thì ngừng, lúc đáng đi thì đi. Động, tĩnh không lỗi thời, cái đạo ấy là sáng suốt.)
2. “ Cấn kỳ chỉ, chỉ kỳ sở dã. Thượng hạ địch ứng, bất tương dữ dã. Thị dĩ bất hoạch kỳ thân, hành kỳ đình bất kiến kỳ nhân. Vô cữu dã.” ( Cái đáng ngừng thì ngừng, là ngừng đúng chỗ vậy.Trên dưới ngang nhau nên không đối ứng nhau được. Do đó không còn thấy có thân mình, đi ra sân cũng không còn thấy có người khác nữa. Không lỗi gì vậy.)
AIII. Đại Tượng Truyện:.
“ Tượng viết: Kiêm sơn, Cấn. Quân tử dĩ tư bất xuất kỳ vị.” ( Lời tượng: Núi kết liền núi, là tượng ngừng lại. Người khôn ngoan coi đó mà không nghĩ ngợi gì ra ngoài vị thế hiện tại của mình.)
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 六 : 艮 其 趾 , 無 咎 . 利 永 貞 .
2. 六 二 : 艮 其 腓 , 不 拯 其 隨 , 其 心 不 快 .
3. 九 三 : 艮 其 限 , 列 其 夤 , 厲 薰 心 .
4. 六 四: 艮 其 身 . 無 咎 .
5. 六 五: 艮 其 輔, 言 有 序 , 悔 亡 .
6. 上 九: 敦 艮, 吉 .
II. Tiểu Tượng:
1 . 象 曰 : 艮 其 趾 , 未 失 正 也 .
2. 象 曰: 不 拯 其 隨 , 未 退 聽 也 .
3. 象 曰: 艮 其 限, 危 薰 心 也 .
4. 象 曰: 艮 其 身, 止 諸 躬 也 .
5. 象 曰 : 艮 其 輔 , 以 中 正 也 .
6. 象 曰 : 敦 艮 之 吉, 以 厚 終 也 .
AI. Lời Quẻ:
“Cấn kỳ bối, bất hoạch kỳ thân. Hành kỳ đình, bất kiến kỳ nhân. Vô cữu“ ( Ngừng ở cái lưng, không thấy thân mình. Đi ở trước sân, không thấy người. Không lỗi.)
AII. Thoán Truyện:
1. “Thoán viết: Cấn, chỉ dã. Thời chỉ tắc chỉ; thời hành tắc hành. Động, tĩnh bất thất kỳ thời, kỳ đạo quang minh.” ( Lời thoán: Cấn là ngừng vậy. Lúc đáng ngừng thì ngừng, lúc đáng đi thì đi. Động, tĩnh không lỗi thời, cái đạo ấy là sáng suốt.)
2. “ Cấn kỳ chỉ, chỉ kỳ sở dã. Thượng hạ địch ứng, bất tương dữ dã. Thị dĩ bất hoạch kỳ thân, hành kỳ đình bất kiến kỳ nhân. Vô cữu dã.” ( Cái đáng ngừng thì ngừng, là ngừng đúng chỗ vậy.Trên dưới ngang nhau nên không đối ứng nhau được. Do đó không còn thấy có thân mình, đi ra sân cũng không còn thấy có người khác nữa. Không lỗi gì vậy.)
AIII. Đại Tượng Truyện:.
“ Tượng viết: Kiêm sơn, Cấn. Quân tử dĩ tư bất xuất kỳ vị.” ( Lời tượng: Núi kết liền núi, là tượng ngừng lại. Người khôn ngoan coi đó mà không nghĩ ngợi gì ra ngoài vị thế hiện tại của mình.)
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 六 : 艮 其 趾 , 無 咎 . 利 永 貞 .
2. 六 二 : 艮 其 腓 , 不 拯 其 隨 , 其 心 不 快 .
3. 九 三 : 艮 其 限 , 列 其 夤 , 厲 薰 心 .
4. 六 四: 艮 其 身 . 無 咎 .
5. 六 五: 艮 其 輔, 言 有 序 , 悔 亡 .
6. 上 九: 敦 艮, 吉 .
II. Tiểu Tượng:
1 . 象 曰 : 艮 其 趾 , 未 失 正 也 .
2. 象 曰: 不 拯 其 隨 , 未 退 聽 也 .
3. 象 曰: 艮 其 限, 危 薰 心 也 .
4. 象 曰: 艮 其 身, 止 諸 躬 也 .
5. 象 曰 : 艮 其 輔 , 以 中 正 也 .
6. 象 曰 : 敦 艮 之 吉, 以 厚 終 也 .
Âm Và Nghĩa:
BI. Lời Hào:1 “ Sơ Lục: Cấn kỳ chỉ, vô cữu. Lợi vĩnh trinh. “ ( Hào 1 âm: Ngừng lại ở ngón chân, không có lỗi. Chính bền có lợi.)
2. “ Lục nhị: Cấn kỳ phì, bất chửng kỳ tùy, kỳ tâm bất khoái.” (Hào 2 âm: Ngưng ở bắp chân, vì không cứu được cái mình phải theo nên lòng không vui.)
3. “ Cửu tam: Cấn kỳ hạn, liệt kỳ di, lệ huân tâm.” ( Hào 3 dương: Ngưng ở háng, như thể đứt ở thắt lưng, nguy hại tâm bị đốt.)
4. “ Lục tứ: Cấn kỳ thân, vô cữu.” (Hào 3 âm: Ngừng lại cái thân, không có lỗi.)
5. “ Lục ngũ: Cấn kỳ phụ, ngôn hữu tự, hối vong.” (Hào 5 âm: Ngưng cái hàm miệng , dè dặt lời nói thì không còn hối tiếc. )
6. “ Thượng Cửu: Đôn Cấn, cát.” ( Hào 6 dương: Chăm chú chỗ dừng lại, tốt.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “ Tượng viết: Cấn kỳ chỉ, vị thất chính dã.” ( Lời tượng: Ngừng ở ngón chân llà để không mất sự chính đáng vậy. [ Hào 1 âm khởi đầu quẻ giống như đầu ngón chân khi chuyển động và dừng lại. Trong thời ngừng mà ngừng lại từ đầu thì không sa vào sai quấy.])
2. “Tượng viết: Bất chửng kỳ tùy, vị thoái thính dã.” ( Lời tượng: Không cứu được cái mình theo, vì nó không lui lại để nghe mình vậy.[Hào 2 âm đắc trung chính vị nên tự nó biết dừng lại đúng lúc. Bắp chân tùy thuộc thân trên như người phục vụ tùy theo chủ. Bắp chân dừng lại mà thân trườn tới ắt bị ngã đổ.])
3. “Tượng viết : Cấn kỳ hạn, nguy huân tâm dã.” ( Lời tượng: Ngưng lại ở háng là nguy hại đốt lòng.[Hào 3 dương như chỗ thắt lưng phân cách trên dưới, ở cuối nội quái mà tánh tướng đều dương nên áp lực ngưng lại quá mạnh sẽ gây hỏa tán nội tâm.])
4. “Tượng viết: Cấn kỳ thân, chỉ chư cung dã.” ( Lời tượng: Ngừng cái thân, là dừng lại chính mình vậy . [Hào 4 âm chính vị đã lên đến ngoại quái nên chỉ cho sự dừng lại ở thân. Ý tượng là an thân, tuy chưa định tâm nhưng chẳng gì sai quấy.])
5. “ Tượng viết: Cấn kỳ phụ, dĩ trung chính dã.” ( Lời tượng: Ngưng cái hàm miệng để được trung chính vậy. [Trong tĩnh thời, hào 5 âm đắc trung chỉ sự ngăn lại lời nói để hiển lộ đạo trung, tránh đa ngôn vọng ngữ.])
6. “ Tượng viết: Đôn Cấn chi cát, dĩ hậu chung dã.” (Lời tượng: Cái tốt của chăm chú chỗ dừng lại là để kết cuộc trọn đầy.[Hào 6 dương kết thúc quẻ thuần Cấn diễn tả sự chuyên chú tĩnh thời với thuộc tính của núi là trọng hậu.)
6. “ Thượng Cửu: Đôn Cấn, cát.” ( Hào 6 dương: Chăm chú chỗ dừng lại, tốt.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “ Tượng viết: Cấn kỳ chỉ, vị thất chính dã.” ( Lời tượng: Ngừng ở ngón chân llà để không mất sự chính đáng vậy. [ Hào 1 âm khởi đầu quẻ giống như đầu ngón chân khi chuyển động và dừng lại. Trong thời ngừng mà ngừng lại từ đầu thì không sa vào sai quấy.])
2. “Tượng viết: Bất chửng kỳ tùy, vị thoái thính dã.” ( Lời tượng: Không cứu được cái mình theo, vì nó không lui lại để nghe mình vậy.[Hào 2 âm đắc trung chính vị nên tự nó biết dừng lại đúng lúc. Bắp chân tùy thuộc thân trên như người phục vụ tùy theo chủ. Bắp chân dừng lại mà thân trườn tới ắt bị ngã đổ.])
3. “Tượng viết : Cấn kỳ hạn, nguy huân tâm dã.” ( Lời tượng: Ngưng lại ở háng là nguy hại đốt lòng.[Hào 3 dương như chỗ thắt lưng phân cách trên dưới, ở cuối nội quái mà tánh tướng đều dương nên áp lực ngưng lại quá mạnh sẽ gây hỏa tán nội tâm.])
4. “Tượng viết: Cấn kỳ thân, chỉ chư cung dã.” ( Lời tượng: Ngừng cái thân, là dừng lại chính mình vậy . [Hào 4 âm chính vị đã lên đến ngoại quái nên chỉ cho sự dừng lại ở thân. Ý tượng là an thân, tuy chưa định tâm nhưng chẳng gì sai quấy.])
5. “ Tượng viết: Cấn kỳ phụ, dĩ trung chính dã.” ( Lời tượng: Ngưng cái hàm miệng để được trung chính vậy. [Trong tĩnh thời, hào 5 âm đắc trung chỉ sự ngăn lại lời nói để hiển lộ đạo trung, tránh đa ngôn vọng ngữ.])
6. “ Tượng viết: Đôn Cấn chi cát, dĩ hậu chung dã.” (Lời tượng: Cái tốt của chăm chú chỗ dừng lại là để kết cuộc trọn đầy.[Hào 6 dương kết thúc quẻ thuần Cấn diễn tả sự chuyên chú tĩnh thời với thuộc tính của núi là trọng hậu.)
Ý Chung:
Quẻ thuần Cấn ::|::| là tượng núi tiếp liền núi, chỉ cho điểm đến, cho sự dừng lại, Về ý tượng quẻ Cấn chỉ cho trạng thái thân tâm an tịnh qua đó nhận ra thực tại trọn đầy.
Dịch giải coi quẻ thuần Chấn là thực tại động thế, và đối tướng của nó thuần Cấn là thực tại tĩnh thế. Diễn giải sự định tĩnh , lời Thoán và Đại tượng liên hệ đến các ý:
a) Cái lưng là chủ tĩnh của toàn thân,
b) Khi định tĩnh thật sự thi tất cả chỉ là một, không thấy thân mình, thân người khác nhau .
c) Đại tượng khuyên không nên phóng chiếu tâm mà nên an trú ở hiện tại.
Hào từ và Tiểu tượng dựa trên bản tánh và vị trí các hào trong quẻ
nêu ra các mức độ định tĩnh sau đây:
- Hào 1 âm: Trong hai pha chuyển động và ngừng lại của toàn thân thì ngón chân là chỗ bắt đầu, phải thực hiện ngay từ đó để tránh đà của thói quen. Ngừng việc xấu và làm việc tốt cũng vậy, điều ác dù nhỏ cũng phải dừng lại, điều thiện dù nhỏ cũng phải làm.
- Hào 2 âm: Trong chuyển động nếu chỉ có bắp chân dừng mà thân trên cứ tiến tới ắt bị ngã đổ. Trong một cơ chế, kẻ thừa hành bên dưới ngừng làm việc xấu mà người lãnh đạo bên trên cứ tiến sâu vào tội ác thì bên dưới khó lòng cứu thoát bên trên được.
- Hào 3 dương ở giữa nội quái và ngoại quái giống như cái háng ở giữa chân và lưng bụng. Nếu trụ tại chỗ đó thì đầu xương cùng bị ép, thân trên bị phân cách, do đó tâm dễ bị đốt nóng.
- Hào 4 âm: Mỗi người đều có thân, thân tịnh thì tâm thanh trí sáng, thân ô trọc thì tâm mê trí loạn. Ngừng cái thân là tránh ác nghiệp do thân tạo, không để tham dục lôi kéo làm khổ thân. Đằng sau cái thân vốn là cái lưng, là chỗ út cử động, cho nên khi động nó có thể gánh vác vật nặng, khi tĩnh là nơi để toàn thân an nghỉ. Ngưng lại ở chính mình tuy chưa thoát khỏi nghi tâm do sở tri chướng, nhưng cũng đã dứt bỏ sự lôi kéo của ngoại cảnh.
- Hào 5 âm: Lời nói có liên quan với trạng thái động hay tĩnh của thân. Khi bị kích cảm tâm loạn ý cuồng thì lời nói tự phát không chính xác, thậm chí la hét ,văng tục, đó là nguyên nhân của sự hối tiếc về sau. Lời nói cũng có thể làm cho thân tâm điên đảo. Trong cách an tâm lời nói là quan trọng nhất, pháp âm là phúc âm cho nên dừng cái hàm miệng để tâm đạo tỏ rõ.
- Hào 6 dương: Động và tĩnh trong kinh Dịch chỉ là hai cực của hữu tướng biến chuyển , tĩnh thế ở đây khác với sự tịch diệt trong Phật giáo. Tuy nhiên để đạt đến mức độ định tĩnh rốt ráo, hào cuối cùng của quẻ thuần Cấn cũng nhắc đến sự chăm chú hiện tại, tức là ngừng lại ở chỗ ngừng lại.
Một cách chung, đạo nhập thế thì lấy động làm chủ như đã nói ở quẻ Chấn; đạo xuất thế thì lấy tĩnh làm chủ đó là ý nghĩa quẻ Cấn. Không chủ động, không chủ tĩnh, không lo sợ không vô tư, đó là sự vui cười mà chúng ta sẽ nói đến trong quẻ thuần Đoài là đối tánh của quẻ Cấn dưới đây.
35.
ĐOÀI
Nội Dung:
兌 , 亨, 利貞 .
II. Thoán:
2. 剛 中 而 柔 外: 說 以 利 貞 . 是 以 順 乎 天 而 應 乎 人 .
說
之 大, 民 勸 矣 哉 .
III. Đại Tượng:
象 曰: 麗 澤, 兌 . 君 子 以 朋 友 講 習 .
AI. Lời Quẻ:
“ Đoài, hanh, lợi trinh.” ( Vui vẻ, hanh thông, chính bền được lợi.)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Đoài, duyệt dã.” ( Lời thoán: Đoài là vui vẻ vậy.)
2. “ Cương trung nhi nhu ngoại: Duyệt dĩ lợi trinh. Thị dĩ thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân. Duyệt dĩ tiên dân, dân vong kỳ lao. Duyệt dĩ phạm nạn, dân vong kỳ tử. Duyệt chi đại, dân khuyến hỹ tai.” ( Cứng rắn thành thực ở trong, mềm dịu hòa thuận ở ngoài: Vui vẻ để được phúc lợi chính bền. Vậy nên thuận với trời, hợp với người. Vui vẻ mà làm trước dân thì dân quên khó nhọc làm theo. Vui vẻ đi vào chỗ hoạn nạn thì dân quên chết mà đi theo. To lớn thay sự vui vẻ làm gương cho dân, khuyến khích dân không gì bằng.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“ Tượng viết: Lệ trạch, Đoài. Quân tử dĩ bằng hữu giảng tập.” ( Lời tượng: Hai cái đầm kề nhau là tượng của sự vui vẻ. Người khôn ngoan coi đó mà cùng bạn bè giảng giải học tập với nhau.[ Một cái đầm thì rò rỉ bốc hơi nước dễ bị khô cạn ; nhiều cái đầm kề cận thông thoáng giữ nước cho nhau nên được mát mẻl âu dài .Bạn bè trao đổi kiến thức hiểu biết nhau cũng vậy.])
“ Đoài, hanh, lợi trinh.” ( Vui vẻ, hanh thông, chính bền được lợi.)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Đoài, duyệt dã.” ( Lời thoán: Đoài là vui vẻ vậy.)
2. “ Cương trung nhi nhu ngoại: Duyệt dĩ lợi trinh. Thị dĩ thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân. Duyệt dĩ tiên dân, dân vong kỳ lao. Duyệt dĩ phạm nạn, dân vong kỳ tử. Duyệt chi đại, dân khuyến hỹ tai.” ( Cứng rắn thành thực ở trong, mềm dịu hòa thuận ở ngoài: Vui vẻ để được phúc lợi chính bền. Vậy nên thuận với trời, hợp với người. Vui vẻ mà làm trước dân thì dân quên khó nhọc làm theo. Vui vẻ đi vào chỗ hoạn nạn thì dân quên chết mà đi theo. To lớn thay sự vui vẻ làm gương cho dân, khuyến khích dân không gì bằng.)
AIII. Đại Tượng Truyện:
“ Tượng viết: Lệ trạch, Đoài. Quân tử dĩ bằng hữu giảng tập.” ( Lời tượng: Hai cái đầm kề nhau là tượng của sự vui vẻ. Người khôn ngoan coi đó mà cùng bạn bè giảng giải học tập với nhau.[ Một cái đầm thì rò rỉ bốc hơi nước dễ bị khô cạn ; nhiều cái đầm kề cận thông thoáng giữ nước cho nhau nên được mát mẻl âu dài .Bạn bè trao đổi kiến thức hiểu biết nhau cũng vậy.])
B. Hào
I. Hào Từ:
I. Hào Từ:
1. 初 九 : 和 兌 , 吉 .
2. 九 二 : 孚 兌 , 吉, 悔 亡 .
3. 六三 : 來 兌 , 凶 .
4. 九 四 : 商 兌 . 未 寧 . 介 疾 有 喜 .
5. 九 五: 孚 于 剝 . 有 厲 .
6. 上 六: 引 兌 .
II. Tiểu Tưởng:
1. 象 曰: 和 兌 之 吉, 行 未 疑 也 .
2. 象 曰 : 孚 兌 之 吉, 信 志 也 .
3. 象 曰: 來 兌 之 凶 . 位 不 當 也
4 . 象 曰: 九 四 之 喜 . 有 慶 也 .
5. 象 曰: 孚 于 剝 , 位 正 當 也 .
6. 象 曰: 上 六 引 兌 , 未 光 也 .
Âm Và Nghĩa:
Âm Và Nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “ Sơ Cửu: Hòa đoài, cát.” ( Hào 1dương: Hài hòa vui vẻ, tốt. )
2. “ Cửu nhị: Phu đoài, cát, hối vong.” ( Hào 2 dương: Có lòng tin mà vui vẻ, tốt, không hối hận . )
3. “ Lục tam : Lai đoài, hung.” ( Hào 3 âm: Chỉ tìm đến thú vui bên dưới, xấu.)
4. “ Cửu tứ: Thương đoài vị ninh. Giới tật hữu hỉ.” (Hào 4 dương: Đắn đo chọn lựa sự vui vẻ mà chưa quyết định. Sau thì bỏ ác theo thiện, đáng mừng.)
5. “ Cửu ngũ: Phu vu bác, hữu lệ.” ( Hào 5 dương: Tin theo thú vui làm tiêu tán công phu, thì nguy đến cả thân mình.)
6. “ Thượng Lục: Dẫn Đoài.” (Hào 6 âm: Chỉ đem sự vui thú đến để chiêu dụ.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “ Tượng viết: Hòa đoài chi cát, hành vị nghi dã.” (Lời tượng: Cái tốt của hiệp nhất vui vẻ là làm việc không nghi ngại vậy . [Hào 1 dương không tỉ ứng, vị ứng với hào nào cả, đó là sự bình đẳng vô vị ngã để hiệp nhất vui vẻ cùng mọi.])
1. “ Sơ Cửu: Hòa đoài, cát.” ( Hào 1dương: Hài hòa vui vẻ, tốt. )
2. “ Cửu nhị: Phu đoài, cát, hối vong.” ( Hào 2 dương: Có lòng tin mà vui vẻ, tốt, không hối hận . )
3. “ Lục tam : Lai đoài, hung.” ( Hào 3 âm: Chỉ tìm đến thú vui bên dưới, xấu.)
4. “ Cửu tứ: Thương đoài vị ninh. Giới tật hữu hỉ.” (Hào 4 dương: Đắn đo chọn lựa sự vui vẻ mà chưa quyết định. Sau thì bỏ ác theo thiện, đáng mừng.)
5. “ Cửu ngũ: Phu vu bác, hữu lệ.” ( Hào 5 dương: Tin theo thú vui làm tiêu tán công phu, thì nguy đến cả thân mình.)
6. “ Thượng Lục: Dẫn Đoài.” (Hào 6 âm: Chỉ đem sự vui thú đến để chiêu dụ.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “ Tượng viết: Hòa đoài chi cát, hành vị nghi dã.” (Lời tượng: Cái tốt của hiệp nhất vui vẻ là làm việc không nghi ngại vậy . [Hào 1 dương không tỉ ứng, vị ứng với hào nào cả, đó là sự bình đẳng vô vị ngã để hiệp nhất vui vẻ cùng mọi.])
2. “ Tượng viết: Phu đoài chi cát, tín chí dã.” (Lời tượng: Sự tốt đẹp của tin vui là tin ở ý chí mình vậy .[ Hào 2 dương đắc trung, chỉ cho lòng trung thực mà vui , dương mà ở ngôi âm chỉ cho sự bất chính vị nên có hối tiếc khi vui. Nếu không vì mình mà chỉ lấy lòng thành thực để vui vẻ thì chẳng có gì đáng tiếc.])
3. “Tượng viết: Lai đoài chi hung, vị bất đáng dã.” ( Lời tượng: Cái xấu của sự tim đến thú vui thấp kém, là ngôi vị không thích đáng vậy.[ Hào 3 âm không đắc trung không chính vị, lại nằm giữa 4 hào dương như người nữ giữa 4 người nam. Hào này chỉ cho những người tuy ở địa vị cao nhưng bất trung bất chính chẳng có giá trị tự thân, chỉ biết truy tìm thú vui thấp kém bên ngoài, cuối cùng không vui mà lại càng thêm vào cái xấu ác.])
4. “Tượng viết: Cửu tứ chi hỉ, hữu khánh dã.” (Lời tượng: Điều đáng mừng ở hào 4 dương là có phước vậy.) : Hào 4 dương tuy cứng mạnh nhưng không chính vị, có tỉ ứng bên dưới với hào 3 âm không trung chính, và kề trên nó là hào 5 dương đắc trung chính vị, vậy nên ở đây có sự cân nhắc nên vui theo bên nào. Cuối cùng bỏ cái vui bên dưới để chọn cái vui cao đẹp bên trên, vậy là có phúc đáng mừng.])
5. “ Tượng viết: Phu vu bác, vị chính đáng dã.” ( Lời tượng: Tin theo thú vui sẽ làm tiêu tán giá trị trung chính của mình .[Hào 5 dương ngôi vị trung chính, nhưng lại tỉ ứng với hào 6 âm bên trên là cao điểm vui thú nên dễ bị đổ vỡ tiêu tán công phu.])
6. “Tượng viết: Thượng Lục dẫn đoài, vị quang dã.” ( Lời tượng: Chỉ đem vui thú để chiêu dụ, là tri óc không sáng suốt vậy.) Âm nhu mà ở cuối quẻ Đoài là cực điểm của vui thú, ắt bị tiêu tán. Đem thú vui để chiêu dụ bên dưới là đặc điểm của hào 6 âm. Tự mình tìm thú vui là đặc điểm của hào 3 âm, đó là trường hợp những người tự thân chẳng có gì đáng vui.])
Ý Chung:
Quẻ thuần Đoài ||:||: là tượng chỉ cho đầm nước, cho thiếu nữ , cho cái miệng và sự vui vẻ . Thuần Đoài ||:||: và thuần Cấn ::|::| đối tánh nhau (opposing substance), nghĩa là dù ở thế tĩnh hay động thì các hào tương ứng của chúng đều đối tánh âm dương với nhau. Vì vậy bản chất của hai quẻ này đối nhau như núi cao và đầm trũng, tĩnh lặng và rộn rã. Các thuộc tính này không tiêu trừ nhau, nhưng đối tác nhau (substial partner) để tạo nên giá trị..
Quái từ nói đến tác dụng tích cực của sự vui vẻ là đem lại lợi phúc cho đời sống . Thoán truyện khuyên người lãnh đạo phải vui vẻ làm gương chu toàn nhiệm vụ của mình để được mọi người ủng hộ làm theo. Đại tượng dựa vào hình tượng liên kết của hai cái đầm, khuyên nên giao hảo với bạn bè, nâng đỡ nhau, học tập trao đổi kiến thức, kinh nghiệm.
Diễn giải của lời hào và tiểu tượng dựa trên bản chất và vị trí các hào trong quẻ nói đến các ý:
- Hào 1 dương: Mỗi người phải được mọi người công nhận, đó là một nhu cầu căn bản của con người. Nhu cầu được đáp ứng thì sinh ra vui vẻ. Vô vị ngã nên được cái vui hiệp nhất.
- Hào 2 dương: Thái độ lạc quan và đức tin có tương quan với nhau. Một người vui vẻ là do tin vào cái tốt của mình. Ngược lại, người bi quan là do nghi, hoặc thấy mình không được tham dự vào cái tốt. .
- Hào 3 âm: Vui vẻ thực sự là do nhân tố bên trong. Những người bên trong chẳng có gì đáng vui, phải tìm vui bên ngoài sẽ không bao giờ thõa mãn, dần dần bị lôi cuốn vào trụy lạc, hại hại.
- Hào 4 dương: Nhiều khi phải chọn lựa giữa các nguồn vui , các niềm vui càng giống thì càng có sự dằng co. Tuy nhiên, nếu bỏ lạc thú thấp kém để chọn niềm vui cao đẹp bên trên, thì sự vui mừng đó gọi là có phúc vì nó làm giá trị đạo đức gia tăng.
3. “Tượng viết: Lai đoài chi hung, vị bất đáng dã.” ( Lời tượng: Cái xấu của sự tim đến thú vui thấp kém, là ngôi vị không thích đáng vậy.[ Hào 3 âm không đắc trung không chính vị, lại nằm giữa 4 hào dương như người nữ giữa 4 người nam. Hào này chỉ cho những người tuy ở địa vị cao nhưng bất trung bất chính chẳng có giá trị tự thân, chỉ biết truy tìm thú vui thấp kém bên ngoài, cuối cùng không vui mà lại càng thêm vào cái xấu ác.])
4. “Tượng viết: Cửu tứ chi hỉ, hữu khánh dã.” (Lời tượng: Điều đáng mừng ở hào 4 dương là có phước vậy.) : Hào 4 dương tuy cứng mạnh nhưng không chính vị, có tỉ ứng bên dưới với hào 3 âm không trung chính, và kề trên nó là hào 5 dương đắc trung chính vị, vậy nên ở đây có sự cân nhắc nên vui theo bên nào. Cuối cùng bỏ cái vui bên dưới để chọn cái vui cao đẹp bên trên, vậy là có phúc đáng mừng.])
5. “ Tượng viết: Phu vu bác, vị chính đáng dã.” ( Lời tượng: Tin theo thú vui sẽ làm tiêu tán giá trị trung chính của mình .[Hào 5 dương ngôi vị trung chính, nhưng lại tỉ ứng với hào 6 âm bên trên là cao điểm vui thú nên dễ bị đổ vỡ tiêu tán công phu.])
6. “Tượng viết: Thượng Lục dẫn đoài, vị quang dã.” ( Lời tượng: Chỉ đem vui thú để chiêu dụ, là tri óc không sáng suốt vậy.) Âm nhu mà ở cuối quẻ Đoài là cực điểm của vui thú, ắt bị tiêu tán. Đem thú vui để chiêu dụ bên dưới là đặc điểm của hào 6 âm. Tự mình tìm thú vui là đặc điểm của hào 3 âm, đó là trường hợp những người tự thân chẳng có gì đáng vui.])
Ý Chung:
Quẻ thuần Đoài ||:||: là tượng chỉ cho đầm nước, cho thiếu nữ , cho cái miệng và sự vui vẻ . Thuần Đoài ||:||: và thuần Cấn ::|::| đối tánh nhau (opposing substance), nghĩa là dù ở thế tĩnh hay động thì các hào tương ứng của chúng đều đối tánh âm dương với nhau. Vì vậy bản chất của hai quẻ này đối nhau như núi cao và đầm trũng, tĩnh lặng và rộn rã. Các thuộc tính này không tiêu trừ nhau, nhưng đối tác nhau (substial partner) để tạo nên giá trị..
Quái từ nói đến tác dụng tích cực của sự vui vẻ là đem lại lợi phúc cho đời sống . Thoán truyện khuyên người lãnh đạo phải vui vẻ làm gương chu toàn nhiệm vụ của mình để được mọi người ủng hộ làm theo. Đại tượng dựa vào hình tượng liên kết của hai cái đầm, khuyên nên giao hảo với bạn bè, nâng đỡ nhau, học tập trao đổi kiến thức, kinh nghiệm.
Diễn giải của lời hào và tiểu tượng dựa trên bản chất và vị trí các hào trong quẻ nói đến các ý:
- Hào 1 dương: Mỗi người phải được mọi người công nhận, đó là một nhu cầu căn bản của con người. Nhu cầu được đáp ứng thì sinh ra vui vẻ. Vô vị ngã nên được cái vui hiệp nhất.
- Hào 2 dương: Thái độ lạc quan và đức tin có tương quan với nhau. Một người vui vẻ là do tin vào cái tốt của mình. Ngược lại, người bi quan là do nghi, hoặc thấy mình không được tham dự vào cái tốt. .
- Hào 3 âm: Vui vẻ thực sự là do nhân tố bên trong. Những người bên trong chẳng có gì đáng vui, phải tìm vui bên ngoài sẽ không bao giờ thõa mãn, dần dần bị lôi cuốn vào trụy lạc, hại hại.
- Hào 4 dương: Nhiều khi phải chọn lựa giữa các nguồn vui , các niềm vui càng giống thì càng có sự dằng co. Tuy nhiên, nếu bỏ lạc thú thấp kém để chọn niềm vui cao đẹp bên trên, thì sự vui mừng đó gọi là có phúc vì nó làm giá trị đạo đức gia tăng.
- Hào 5 dương: Lãnh đạo mà chỉ tin dùng những kẻ đem thú vui để làm vừa lòng mình thì có nguy cơ tiêu vong sự nghiệp.
- Hào 6 âm: Một người chỉ biết dùng sự vui thú để thuyết phục kẻ khác thì nội tâm bất ổn, trí não không sáng suốt. Các vấn đề chỉ được giải quyết trên bàn tiệc hay qua những cuộc vui chơi, thì chẳng những không giải quyết rốt ráo mà còn làm phát sinh nhiều vấn đề sau đó.
Căn cứ vào quái đồ, với sự lặp lại một hào âm bên trên hai hào dương, cũng có thể nói :
a) Về hình tượng: Toàn cảnh cái đầm thì bên trên mặt nước là vẻ đẹp chỉ có giá trị thẩm mỹ, còn giá trị sống thực của cái đầm chính là cuộc sống của thủy chủng và nguồn năng lượng bên dưới. Nụ cười trên môi của thiếu nữ chỉ có giá trị thẩm mỹ, đức hạnh và trí khôn ở đằng sau nụ cười mới là giá trị thực.
b) Về ý tượng: Nhân tố của niềm vui không ở ngoại cảnh nhưng ở trong nội tâm . Vì vậy, trong 6 hào của quẻ thuần Đoài thì các hào dương bên dưới đều nói lên giá trị thật của vui vẻ, trái lại mỗi hào âm bên trên hay bên ngoài là nói đến sự hướng ngoại truy hoan, hoặc đem vui thú bất chính để chiêu dụ, lừa phỉnh kẻ khác.
Vui vẻ là một hiện tượng tình cảm tích cực, biểu hiện qua nụ cười là dấu hiệu của sự bằng lòng đối với các điều kiện thuận lợi. Vui vẻ có tính tự do, bình đẳng, và hòa hợp, tức là không bó buộc, không tư vị, không phân rẽ. Một động thái tâm lý khác nặng về trí năng hơn cảm năng, nhưng có tác dụng kích cảm sự vui vẻ , đó là tốn thuận. Quan hệ giữa vui vẻ và tốn thuân trong đối tác Đoài - Tốn sẽ nối đến dưới đây.
` 36. TỐN
Nội Dung:
A. Quái Đồ:
- Hào 6 âm: Một người chỉ biết dùng sự vui thú để thuyết phục kẻ khác thì nội tâm bất ổn, trí não không sáng suốt. Các vấn đề chỉ được giải quyết trên bàn tiệc hay qua những cuộc vui chơi, thì chẳng những không giải quyết rốt ráo mà còn làm phát sinh nhiều vấn đề sau đó.
Căn cứ vào quái đồ, với sự lặp lại một hào âm bên trên hai hào dương, cũng có thể nói :
a) Về hình tượng: Toàn cảnh cái đầm thì bên trên mặt nước là vẻ đẹp chỉ có giá trị thẩm mỹ, còn giá trị sống thực của cái đầm chính là cuộc sống của thủy chủng và nguồn năng lượng bên dưới. Nụ cười trên môi của thiếu nữ chỉ có giá trị thẩm mỹ, đức hạnh và trí khôn ở đằng sau nụ cười mới là giá trị thực.
b) Về ý tượng: Nhân tố của niềm vui không ở ngoại cảnh nhưng ở trong nội tâm . Vì vậy, trong 6 hào của quẻ thuần Đoài thì các hào dương bên dưới đều nói lên giá trị thật của vui vẻ, trái lại mỗi hào âm bên trên hay bên ngoài là nói đến sự hướng ngoại truy hoan, hoặc đem vui thú bất chính để chiêu dụ, lừa phỉnh kẻ khác.
Vui vẻ là một hiện tượng tình cảm tích cực, biểu hiện qua nụ cười là dấu hiệu của sự bằng lòng đối với các điều kiện thuận lợi. Vui vẻ có tính tự do, bình đẳng, và hòa hợp, tức là không bó buộc, không tư vị, không phân rẽ. Một động thái tâm lý khác nặng về trí năng hơn cảm năng, nhưng có tác dụng kích cảm sự vui vẻ , đó là tốn thuận. Quan hệ giữa vui vẻ và tốn thuân trong đối tác Đoài - Tốn sẽ nối đến dưới đây.
` 36. TỐN
Nội Dung:
A. Quái Đồ:

巽 : 小 亨, 利 有 攸 往 , 利 見 大 人 .
II. Thoán:
1. 彖 曰: 重 巽 以 申 命 .
2. 剛 巽 乎 中正 而 志 行 . 柔 皆 順 乎 剛, 是 以 小亨,
利 有 攸 往 , 利 見 大 人 .
III. Đại Tượng:
象 曰: 隨 風, 巽 . 君 子 以 申 命 行 事 .
Âm Và Nghĩa:
AI. Lời Quẻ:
“ Tốn: Tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân.” ( Tốn thuận : Hanh thông cái nhỏ, tiến đi có lợi, tìm gặp đại nhân giúp đỡ thì lợi.)
“ Tốn: Tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân.” ( Tốn thuận : Hanh thông cái nhỏ, tiến đi có lợi, tìm gặp đại nhân giúp đỡ thì lợi.)
AII. Thoán Truyện:
1. “ Thoán viết: Trùng Tốn dĩ thân mệnh.” ( Lời thoán: Hai lần tốn thuận để nêu ra mệnh lệnh.)
2. “ Cương tốn hồ trung chính nhi chí hành. Nhu giai thuận hồ cương, thị dĩ tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân.” (Cứng mạnh thuận theo trung chánh mà chí được thi hành. Mềm dịu thuận theo cứng mạnh cho nên cái nhỏ được hanh thông, tiến đi thì lợi, ra mắt đại nhân thì lợi.)
AIII. Dại Tượng Truyện:
“ Tượng viết: Tùy phong, tốn. Quân tử dĩ thân mệnh hành sự.” (Lời tượng: Gió nối theo gió, là thuận nhập theo nhau. Người khôn ngoan coi đó mà ra lệnh để làm việc. [Gió tạo luồn liên tục tiếp cận với vật nên vật cuốn theo gió ; đường lối chính sách một nước phải liên tục thống nhất , và thấm nhập đến tận người dân thì dân mới thuận theo.])
1. “ Thoán viết: Trùng Tốn dĩ thân mệnh.” ( Lời thoán: Hai lần tốn thuận để nêu ra mệnh lệnh.)
2. “ Cương tốn hồ trung chính nhi chí hành. Nhu giai thuận hồ cương, thị dĩ tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân.” (Cứng mạnh thuận theo trung chánh mà chí được thi hành. Mềm dịu thuận theo cứng mạnh cho nên cái nhỏ được hanh thông, tiến đi thì lợi, ra mắt đại nhân thì lợi.)
AIII. Dại Tượng Truyện:
“ Tượng viết: Tùy phong, tốn. Quân tử dĩ thân mệnh hành sự.” (Lời tượng: Gió nối theo gió, là thuận nhập theo nhau. Người khôn ngoan coi đó mà ra lệnh để làm việc. [Gió tạo luồn liên tục tiếp cận với vật nên vật cuốn theo gió ; đường lối chính sách một nước phải liên tục thống nhất , và thấm nhập đến tận người dân thì dân mới thuận theo.])
B. Hào:
I. Hào Từ:
1. 初 六: 進 退, 利 武 人 之 貞 .
2. 九 二 : 巽 在 床 下 . 用 史 巫 紛 若 , 吉, 無 咎 .
3. 九 三 : 頻 巽, 吝 .
4. 六 四 : 悔 亡 , 田 獲 三 品 .
5. 九 五: 貞 吉, 悔 亡, 無 不 利. 無 初 有 終, 先 庚 三 日, 后 庚 三 日, 吉 .
6. 上 九: 巽 在 床 下, 喪 其 資 斧, 貞 凶 .
II. Tiểu Tượng:
1. 象 曰: 進 退, 志 疑 也 . 利 武 人 之 貞, 志 治 也 .
2. 象 曰: 紛 若 之 吉 , 得 中 也 .
3. 象 曰: 頻 巽 之 吝 , 志 窮 也 .
4. 象 曰 : 田 獲 三 品 , 有 功 也 .
5. 象 曰 : 九 五 之 吉, 位 正 中 也 .
6. 象 曰: 巽 在 床 下, 上 窮 也 . 喪 其 資 斧, 正 乎 凶 也 .
Âm Và Nghĩa:
Âm Và Nghĩa:
BI. Lời Hào:
1. “Sơ Lục: Tiến thoái, lợi vũ nhân chi trinh.”(Hào 1 âm: Tiến lui không quả quyết, dụng sự trinh chính của kẻ võ thì lợi.)
2. “ Cửu nhị: Tốn tại sàng hạ. Dụng sử vu phân nhược, cát, vô cữu.” ( Hào 2 dương: Tốn thuận dưới giường. Dùng ẩn khuất như tu sĩ , pháp sư thì tốt, không có lỗi.)
3. Cửu tam: Tần tốn, lận.” ( Hào 3 dương: Tốn thuận lặp lại nhiều lần , đáng hổ then.)
4. “ Lục tứ: Hối vong, điền hoạch tam phẩm.” ( Hào 4 âm: Không còn hối hận , đi săn được ba phẩm vật.).
5. “ Cửu ngũ: Trinh cát, hối vong, vô bất lợi. Vô sơ hữu chung, tiên canh tam nhật, hậu canh tam nhật, cát.” ( Hào 5 dương : Chính bền tốt, hối tiếc mất đi, không có gì không lợi. Ban đầu chẳng có gì đáng kể nhưng kết cuộc thì đầy đủ, toan tính ba ngày trước khi sửa đổi, kiểm nghiệm ba ngày sau khi sửa đổi, tốt.)
6. “ Thượng Cửu. Tốn tại sàng hạ, táng kỳ tư phủ, trinh hung.” ( Hào 6 dương: Tốn thuận nép dưới giường, đánh mất khí dụng riêng, dẫu chính bền cũng xấu.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “Tượng viết: Tiến thoái, chí nghi dã. Lợi vũ nhân chi trinh, chí trị dã.” (Lời tượng: Tiến thoái không quả quyết, là ý nghi ngờ. Trinh chính như kẻ võ có lợi, là ý chí nhất quyết.[Hào 1 âm khởi đầu quẻ Tốn do quá mềm yếu sinh ra nghi ngại. Kẻ võ quyết định dứt khoát nên không bỏ lỡ cơ hội .])
2. “ Tượng viết: Phân nhược chi cát, đắc trung dã.” (Lời tượng: Ẩn khuất mà tốt là do đắc trung vậy. [Hào 2 dương không chính vị nhưng có ưu điểm đắc trung, phải giấu mình như cách làm của pháp sư để có lực ám thị.])
3. “ Tượng viết: Tần tốn chi lận, chí cùng dã.” ( Lời tượng: Đáng hổ thẹn của sự tốn thuận lặp lại nhiều lần, là không còn ý chí thực hiện được điều gì. [Hào 3 dương quá cứng rắn ở cuối nội quái của thời tốn thuận, nên chuyện gì cũng thuận theo, thực ra không làm được việc gì cả, vì vậy đáng hổ thẹn.])
4. “ Tượng viết: Điền hoạch tam phẩm , hữu công dã.” (Lời tượng: Đi săn được ba phẩm vật, là thành công vậy.[ Hào 4 âm có ba ưu điểm (1) chính vị, (2) tính mềm dịu ở thời tốn thuận, (3) nằm giữa bốn hào dương và tỉ ứng với hào 5 dương đắc trung. Vì vậy dẫu tỉ ứng với hào 3 dương ở dưới cũng chẳng có gì đáng tiếc. Hào này chỉ cho một người gặp hoàn cảnh thuận lợi để tốn thuận mà thành công trên cả ba phương diện tinh thần, xã hội, và vật chất, giống như kẻ đi săn mà được cả ba phần: phần tế trời, phần để đãi khách, phần dùng cho nhà bếp thường ngày.])
1. “Sơ Lục: Tiến thoái, lợi vũ nhân chi trinh.”(Hào 1 âm: Tiến lui không quả quyết, dụng sự trinh chính của kẻ võ thì lợi.)
2. “ Cửu nhị: Tốn tại sàng hạ. Dụng sử vu phân nhược, cát, vô cữu.” ( Hào 2 dương: Tốn thuận dưới giường. Dùng ẩn khuất như tu sĩ , pháp sư thì tốt, không có lỗi.)
3. Cửu tam: Tần tốn, lận.” ( Hào 3 dương: Tốn thuận lặp lại nhiều lần , đáng hổ then.)
4. “ Lục tứ: Hối vong, điền hoạch tam phẩm.” ( Hào 4 âm: Không còn hối hận , đi săn được ba phẩm vật.).
5. “ Cửu ngũ: Trinh cát, hối vong, vô bất lợi. Vô sơ hữu chung, tiên canh tam nhật, hậu canh tam nhật, cát.” ( Hào 5 dương : Chính bền tốt, hối tiếc mất đi, không có gì không lợi. Ban đầu chẳng có gì đáng kể nhưng kết cuộc thì đầy đủ, toan tính ba ngày trước khi sửa đổi, kiểm nghiệm ba ngày sau khi sửa đổi, tốt.)
6. “ Thượng Cửu. Tốn tại sàng hạ, táng kỳ tư phủ, trinh hung.” ( Hào 6 dương: Tốn thuận nép dưới giường, đánh mất khí dụng riêng, dẫu chính bền cũng xấu.)
BII. Tiểu Tượng Truyện:
1. “Tượng viết: Tiến thoái, chí nghi dã. Lợi vũ nhân chi trinh, chí trị dã.” (Lời tượng: Tiến thoái không quả quyết, là ý nghi ngờ. Trinh chính như kẻ võ có lợi, là ý chí nhất quyết.[Hào 1 âm khởi đầu quẻ Tốn do quá mềm yếu sinh ra nghi ngại. Kẻ võ quyết định dứt khoát nên không bỏ lỡ cơ hội .])
2. “ Tượng viết: Phân nhược chi cát, đắc trung dã.” (Lời tượng: Ẩn khuất mà tốt là do đắc trung vậy. [Hào 2 dương không chính vị nhưng có ưu điểm đắc trung, phải giấu mình như cách làm của pháp sư để có lực ám thị.])
3. “ Tượng viết: Tần tốn chi lận, chí cùng dã.” ( Lời tượng: Đáng hổ thẹn của sự tốn thuận lặp lại nhiều lần, là không còn ý chí thực hiện được điều gì. [Hào 3 dương quá cứng rắn ở cuối nội quái của thời tốn thuận, nên chuyện gì cũng thuận theo, thực ra không làm được việc gì cả, vì vậy đáng hổ thẹn.])
4. “ Tượng viết: Điền hoạch tam phẩm , hữu công dã.” (Lời tượng: Đi săn được ba phẩm vật, là thành công vậy.[ Hào 4 âm có ba ưu điểm (1) chính vị, (2) tính mềm dịu ở thời tốn thuận, (3) nằm giữa bốn hào dương và tỉ ứng với hào 5 dương đắc trung. Vì vậy dẫu tỉ ứng với hào 3 dương ở dưới cũng chẳng có gì đáng tiếc. Hào này chỉ cho một người gặp hoàn cảnh thuận lợi để tốn thuận mà thành công trên cả ba phương diện tinh thần, xã hội, và vật chất, giống như kẻ đi săn mà được cả ba phần: phần tế trời, phần để đãi khách, phần dùng cho nhà bếp thường ngày.])
5. “Tượng viết: Cửu ngũ chi cát, vị chính trung dã.” (Lời tượng: Cái tốt của hào 5 dương là đắc trung và chính vị.) Hào 5 dương tánh tướng đều dương nhưng ở thời phải thuận tòng nên thoạt đầu có sự hối tiếc. Tuy nhiên với ưu điểm trung chính làm chủ sự canh tân , không còn hối tiếc và về sau trở thành tốt. Trong 10 thiên can từ Giáp đến Quí, thì Canh, hiểu theo nghĩa “canh tân”, ở thứ 7 là đã quá nửa thời kỳ nên phải thay đổi. Trước Canh 3 ngày là ngày Đinh , hiểu theo nghĩa “ đinh ninh, cân nhắc” trước khi bỏ cái cũ. Sau Canh ba ngày là ngày Quí, hiểu theo nghĩa “kiểm nghiệm, đo lường” sau khi đã cải cách.])
6. “Tượng viết: Tốn tại sàng hạ, thượng cùng dã. Táng kỳ tư phủ, chính hồ hung dã.” ( Lời tượng: Thuận tùng chịu nép dưới giường là ở trên đã cùng đường. Đánh mất cái rìu là khí dụng hộ thân đó chính là cái xấu vậy. [Hào 6 dương cứng rắn ở đỉnh cao quẻ Tốn, như kẻ bên trên mà phải chịu nép mình dưới giường là đã cùng đường rồi. Vì quá tốn thuận đến nỗi quên mất cả phong độ của mình, như kẻ trên cao trốn xuống hố sâu, lại làm mất cái rìu không thể mở đường thoát lên được, đó chính là tai họa! ])
Ý Chung:
Quái đồ thuần Tốn :||:|| , với hai lần , một hào âm nằm dưới hai hào dương là tượng chỉ cho gió và cây cối , cho con gái đầu, và đức tính tốn thuận. Thuần Tốn :||:|| và thuần Đoài ||:||: đối tướng nhau. Ở quẻ Đoài hào dương là giá trị từ trong mở ra ngoài; ngược lại ở quẻ Tốn hào dương là giá trị ngoài thâm nhập vào trong. Dương hướng thượng, âm hướng hạ nên ở quẻ Đoài ||: đơn có sự giao hội âm dương, nặng về cảm năng; khác hơn, ở quẻ Tốn :|| đơn âm dương tách hướng nên nặng về trí năng .
Thoán từ và Đại tượng nói rằng do đức tính thuận tùng nên có hanh thông nhỏ. Và trung chính khiêm tốn, không cố chấp ngã vị nên tiến đến hội nhập vào giá trị lớn.
Diễn giải của Lời hào và Tiểu tượng liên hệ đến các ý:
- Hào 1 âm: Tiến , lui lưỡng lự sinh ra ái ngại, làm tổn hao năng lực và bỏ lỡ cơ hội tốt. Biểu hiện tâm lý này thường thấy ở hạng trí thức chiếm địa vị xã hội không chính đáng. Lúc khởi sự cần nhất quyết như kẻ võ, như quân luật mới có lợi.
- Hào 2 dương: Giấu mình để ra lệnh có tác dụng ám thị, khiến cho người ta tập trung ý hướng vào vấn đề phải giải quyết, thay vì hướng vào người ra lệnh. Các chuyên gia tâm lý, và pháp sư thường dùng cách này.
- Hào 3 dương: Lúc nào cũng sẵn sàng thuận theo một cách vô điều kiện, người như vậy chứng tỏ thiếu ý chí và không dủ khả năng giải quyêt vấn đề.
- Hào 4 âm: Điều kiện hoàn cảnh thuận lợi có thể giúp một người tập thành đức tính tốn thuận, từ đó đạt đến thành công, đem lại lợi phúc về tinh thần, xã hội, và vật chất.
- Hào 5 dương: Giá trị trung chính rất cần đức khiêm tốn để giải trừ ngã chướng, mở đường canh tân cho cái lỗi thời . Quá trình canh tân phải trải qua ba giai đoạn: chuẩn bị, thực hiện, và kiểm nghiệm.
- Hào 6 dương: Khi vận hội đã cùng thì một người dù ở cấp đẳng cao cũng phải hạ mình chịu nhục để giữ mạng sống. Nhưng trong lúc tạm thời tị nạn lại quên mất phong cách của mình . Người như vậy mới thực là lâm nguy.
Tóm lại, quẻ thuần Tốn :||:|| là tượng của gió, của sự chuyển động, khí động tạo thành gió, khí nóng bên trên khí lạnh bên dưới. Cỏ cây mềm yếu chiều theo gió để khỏi bị rách nát , người yếu kém thuận theo người tài đức để tránh hại thân. Tốn thuận là một phẩm tính trí năng hơn là tình cảm . Về đạo đức xã hội, tốn thuận có thể do hoàn cảnh tập thành, giúp đạt thành công trong cuộc sống. Tốn là nguồn hữu dụng của động năng, hành động có khiêm cung tốn thuận thì không phí công và đạt hiệu quả cao. Ngược lại khiêm cung mà không chủ động dễ thành tự ti, thì khó vượt qua trở lực để tiến bộ. Đó chính là đối tác tánh (substantial partner)của hai quẻ thuần Tốn và thuần Chấn.
Tổng Luận
1. Trên Tiên thiên quái đồ, trong 64 quẻ Dịch có 8 quẻ bát thuần lập thành 4 cặp đối tánh là Kiền-Khôn, Khảm-Ly, Chấn-Tốn, Cấn-Đoài.Trong số đó, Kiền, Khôn, Khảm , Ly ở chính phương, nên qua tám lần biến hóa mỗi hai quẻ chứa 8 cặp quẻ kép đối đãi tánh tướng với nhau, vậy tổng số quẻ của hai nhóm này là: 4. 8 = 32. Còn lại, 4 quẻ thuần Chấn, Tốn, Cấn, Đoài không chính phươn, cho nên hai nhóm Chấn-Tốn, Cấn-Đoài trong biến dịch đối đãi tánh tướng thì các quẻ củachúng xen nhau. Vậy, nói rõ hơn tiếp sau nhóm Khảm-Ly là nhóm Chấn-Tốn chứa 28 quẻ kết thành 14 cặp đối đãi tánh tướng,trong đó gồm 16 của Chấn-Tốn và 12 của Cấn-Đoài. Như vậy nhóm Cấn-Đoài chỉ còn lại 2 cặp: đối tánh là Tiểu Quá – Trung Phu, và đối cả tánh tướng là Qui Muội-Tiệm mà thôi.
6. “Tượng viết: Tốn tại sàng hạ, thượng cùng dã. Táng kỳ tư phủ, chính hồ hung dã.” ( Lời tượng: Thuận tùng chịu nép dưới giường là ở trên đã cùng đường. Đánh mất cái rìu là khí dụng hộ thân đó chính là cái xấu vậy. [Hào 6 dương cứng rắn ở đỉnh cao quẻ Tốn, như kẻ bên trên mà phải chịu nép mình dưới giường là đã cùng đường rồi. Vì quá tốn thuận đến nỗi quên mất cả phong độ của mình, như kẻ trên cao trốn xuống hố sâu, lại làm mất cái rìu không thể mở đường thoát lên được, đó chính là tai họa! ])
Ý Chung:
Quái đồ thuần Tốn :||:|| , với hai lần , một hào âm nằm dưới hai hào dương là tượng chỉ cho gió và cây cối , cho con gái đầu, và đức tính tốn thuận. Thuần Tốn :||:|| và thuần Đoài ||:||: đối tướng nhau. Ở quẻ Đoài hào dương là giá trị từ trong mở ra ngoài; ngược lại ở quẻ Tốn hào dương là giá trị ngoài thâm nhập vào trong. Dương hướng thượng, âm hướng hạ nên ở quẻ Đoài ||: đơn có sự giao hội âm dương, nặng về cảm năng; khác hơn, ở quẻ Tốn :|| đơn âm dương tách hướng nên nặng về trí năng .
Thoán từ và Đại tượng nói rằng do đức tính thuận tùng nên có hanh thông nhỏ. Và trung chính khiêm tốn, không cố chấp ngã vị nên tiến đến hội nhập vào giá trị lớn.
Diễn giải của Lời hào và Tiểu tượng liên hệ đến các ý:
- Hào 1 âm: Tiến , lui lưỡng lự sinh ra ái ngại, làm tổn hao năng lực và bỏ lỡ cơ hội tốt. Biểu hiện tâm lý này thường thấy ở hạng trí thức chiếm địa vị xã hội không chính đáng. Lúc khởi sự cần nhất quyết như kẻ võ, như quân luật mới có lợi.
- Hào 2 dương: Giấu mình để ra lệnh có tác dụng ám thị, khiến cho người ta tập trung ý hướng vào vấn đề phải giải quyết, thay vì hướng vào người ra lệnh. Các chuyên gia tâm lý, và pháp sư thường dùng cách này.
- Hào 3 dương: Lúc nào cũng sẵn sàng thuận theo một cách vô điều kiện, người như vậy chứng tỏ thiếu ý chí và không dủ khả năng giải quyêt vấn đề.
- Hào 4 âm: Điều kiện hoàn cảnh thuận lợi có thể giúp một người tập thành đức tính tốn thuận, từ đó đạt đến thành công, đem lại lợi phúc về tinh thần, xã hội, và vật chất.
- Hào 5 dương: Giá trị trung chính rất cần đức khiêm tốn để giải trừ ngã chướng, mở đường canh tân cho cái lỗi thời . Quá trình canh tân phải trải qua ba giai đoạn: chuẩn bị, thực hiện, và kiểm nghiệm.
- Hào 6 dương: Khi vận hội đã cùng thì một người dù ở cấp đẳng cao cũng phải hạ mình chịu nhục để giữ mạng sống. Nhưng trong lúc tạm thời tị nạn lại quên mất phong cách của mình . Người như vậy mới thực là lâm nguy.
Tóm lại, quẻ thuần Tốn :||:|| là tượng của gió, của sự chuyển động, khí động tạo thành gió, khí nóng bên trên khí lạnh bên dưới. Cỏ cây mềm yếu chiều theo gió để khỏi bị rách nát , người yếu kém thuận theo người tài đức để tránh hại thân. Tốn thuận là một phẩm tính trí năng hơn là tình cảm . Về đạo đức xã hội, tốn thuận có thể do hoàn cảnh tập thành, giúp đạt thành công trong cuộc sống. Tốn là nguồn hữu dụng của động năng, hành động có khiêm cung tốn thuận thì không phí công và đạt hiệu quả cao. Ngược lại khiêm cung mà không chủ động dễ thành tự ti, thì khó vượt qua trở lực để tiến bộ. Đó chính là đối tác tánh (substantial partner)của hai quẻ thuần Tốn và thuần Chấn.
Tổng Luận
1. Trên Tiên thiên quái đồ, trong 64 quẻ Dịch có 8 quẻ bát thuần lập thành 4 cặp đối tánh là Kiền-Khôn, Khảm-Ly, Chấn-Tốn, Cấn-Đoài.Trong số đó, Kiền, Khôn, Khảm , Ly ở chính phương, nên qua tám lần biến hóa mỗi hai quẻ chứa 8 cặp quẻ kép đối đãi tánh tướng với nhau, vậy tổng số quẻ của hai nhóm này là: 4. 8 = 32. Còn lại, 4 quẻ thuần Chấn, Tốn, Cấn, Đoài không chính phươn, cho nên hai nhóm Chấn-Tốn, Cấn-Đoài trong biến dịch đối đãi tánh tướng thì các quẻ củachúng xen nhau. Vậy, nói rõ hơn tiếp sau nhóm Khảm-Ly là nhóm Chấn-Tốn chứa 28 quẻ kết thành 14 cặp đối đãi tánh tướng,trong đó gồm 16 của Chấn-Tốn và 12 của Cấn-Đoài. Như vậy nhóm Cấn-Đoài chỉ còn lại 2 cặp: đối tánh là Tiểu Quá – Trung Phu, và đối cả tánh tướng là Qui Muội-Tiệm mà thôi.
Xét quái đồ của bốn quẻ thuần Chấn |::|:: , Cấn ::|::| , Đoài ||:||: , Tốn :||:|| rõ ràng chúng tạo thành một vòng khép kín: Chấn-Cấn- Đoài-Tốn-(Chấn)...Trong thiên nhiên đây là vòng tương tác của sấm sét-núi đồi -đầm trũng- gió bão. Nơi con người đây là mối quan hệ giữa các động thái tâm lý: lo sợ-định tĩnh-vui vẻ-tốn thuận. Đi sâu vào từng quan hệ với các điểm đặc trưng là:
2. Quan hệ Chấn-Cấn: Đây là sự tương tác giữa sấm động và núi ngăn , giữa âm thanh và vách chắn tạo nên âm hưởng, tiếng vang rộng lớn. Động thế của Chấn và tĩnh thế của Cấn chỉ có quan hệ đối tướng, chúng là hai pha của thực tại. Không thể phân biệt được động và tĩnh nếu không có gốc qui chiếu. Tình trạng này giống như trường hợp hai đoàn tàu lửa ngược chiều cùng đậu tại một sân ga, khi tàu khởi hành , nếu không nhìn vào cột mốc qui chiếu bên đường, thì người ngồi trên tàu sẽ không nhận ra tàu mình ngồi hay tàu đối diện đang chạy. Về đạo đức, ý nghĩa gốc qui chiếu này giống như trường hợp nêu trong kinh Bổn sanh, khi sát thủ Angulimala cố chạy theo truy sát Phật, nhưng không thể nào theo kịp dẫu cho Phật vẫn thong thả từng bước phía trước. Angulimala hoảng hốt gọi lớn: “ Sa môn, hãy ngừng lại!” Đức Phật trả lời: “Ta đã ngừng lại từ lâu rồi. Này Angulimala, còn ngươi cũng hãy ngừng lại!”. Câu trả lời bỗng nhiên giúp Angulimala nhận ra gốc qui chiếu, đó là thiện tính vốn có trong người mình, vội vã buông đao, ngừng làm kẻ sát nhân, phút chốc trở thành ngộ đạo.
Về ý tượng quẻ Chấn mô tả ưu tư, lo sợ, quẻ Cấn nói về các mức độ định tĩnh. Lo sợ và định tĩnh là đối tác tướng (phenomenal partnert) với nhau, tạo thành niềm tin vào lực lượng siêu nhiên(metaphisical power), đây là điểm đặc trưng của các tôn giáo hữu thần. Về phương diện tâm lý, khi cường độ lo sợ can thiệp quá mạnh, cá nhân rơi vào trạng thái ngất xỉu, hôn mê, thực ra nó là một phản ứng tâm lý tự vệ, cá nhân tự giải quyết vấn đề bằng cách giấu mình trong vô tri giác . Về phương diện tín ngưỡng, khi người ta tin theo một tôn giáo chỉ vì sợ hãi Đấng quyền năng thì dễ bị rơi vào hoang tưởng, mê tín. Đây là một động thái xã hội tiêu cực, cá nhân tìm nơi trút trách nhiệm giải quyết vấn đề của chính mình cho một chủ thể khác. Ngược lại trong đối tác giữa lo sợ và định tĩnh, khi trạng thái hư tĩnh trở thành cực đoan, nó đi vào chỗ chấp “Không” dễ vi phạm giới luật, cá nhân dễ rơi vào tâm bệnh vô cảm (uncompassionate psychose), trong Thiền học gọi là “thiền bệnh” làm cho các thiền sinh sơ cơ dễ bị “ đọa "Không”. Như vậy quan hệ Chấn- Cấn chỉ là sự tương tác đối tướng nên không thể bám chấp làm thực, cũng không thể buông bỏ vì giả, bỡi vì đối tướng là do thực tánh hiển lộ.
2. Quan hệ Chấn-Cấn: Đây là sự tương tác giữa sấm động và núi ngăn , giữa âm thanh và vách chắn tạo nên âm hưởng, tiếng vang rộng lớn. Động thế của Chấn và tĩnh thế của Cấn chỉ có quan hệ đối tướng, chúng là hai pha của thực tại. Không thể phân biệt được động và tĩnh nếu không có gốc qui chiếu. Tình trạng này giống như trường hợp hai đoàn tàu lửa ngược chiều cùng đậu tại một sân ga, khi tàu khởi hành , nếu không nhìn vào cột mốc qui chiếu bên đường, thì người ngồi trên tàu sẽ không nhận ra tàu mình ngồi hay tàu đối diện đang chạy. Về đạo đức, ý nghĩa gốc qui chiếu này giống như trường hợp nêu trong kinh Bổn sanh, khi sát thủ Angulimala cố chạy theo truy sát Phật, nhưng không thể nào theo kịp dẫu cho Phật vẫn thong thả từng bước phía trước. Angulimala hoảng hốt gọi lớn: “ Sa môn, hãy ngừng lại!” Đức Phật trả lời: “Ta đã ngừng lại từ lâu rồi. Này Angulimala, còn ngươi cũng hãy ngừng lại!”. Câu trả lời bỗng nhiên giúp Angulimala nhận ra gốc qui chiếu, đó là thiện tính vốn có trong người mình, vội vã buông đao, ngừng làm kẻ sát nhân, phút chốc trở thành ngộ đạo.
Về ý tượng quẻ Chấn mô tả ưu tư, lo sợ, quẻ Cấn nói về các mức độ định tĩnh. Lo sợ và định tĩnh là đối tác tướng (phenomenal partnert) với nhau, tạo thành niềm tin vào lực lượng siêu nhiên(metaphisical power), đây là điểm đặc trưng của các tôn giáo hữu thần. Về phương diện tâm lý, khi cường độ lo sợ can thiệp quá mạnh, cá nhân rơi vào trạng thái ngất xỉu, hôn mê, thực ra nó là một phản ứng tâm lý tự vệ, cá nhân tự giải quyết vấn đề bằng cách giấu mình trong vô tri giác . Về phương diện tín ngưỡng, khi người ta tin theo một tôn giáo chỉ vì sợ hãi Đấng quyền năng thì dễ bị rơi vào hoang tưởng, mê tín. Đây là một động thái xã hội tiêu cực, cá nhân tìm nơi trút trách nhiệm giải quyết vấn đề của chính mình cho một chủ thể khác. Ngược lại trong đối tác giữa lo sợ và định tĩnh, khi trạng thái hư tĩnh trở thành cực đoan, nó đi vào chỗ chấp “Không” dễ vi phạm giới luật, cá nhân dễ rơi vào tâm bệnh vô cảm (uncompassionate psychose), trong Thiền học gọi là “thiền bệnh” làm cho các thiền sinh sơ cơ dễ bị “ đọa "Không”. Như vậy quan hệ Chấn- Cấn chỉ là sự tương tác đối tướng nên không thể bám chấp làm thực, cũng không thể buông bỏ vì giả, bỡi vì đối tướng là do thực tánh hiển lộ.
3. Quan hệ đối tác tánh (substantial partner) giữa Cấn-Đoài là tương quan giữa định tĩnh và vui mừng, giữa điểm gặp và sự hân hoan. Kết quả của đối tác tánh này không phải là nâng cấp phẩm tính, nhưng là sự hội ngộ của thực tánh để mở ra cái huyền nhiệm, trong đó có cả tình yêu, hành động, và sáng tạo. Pháp Phật gọi sự gặp gỡ này là “Hoa khai kiến Phật”.
Các tư thế và mức độ định tĩnh thân tâm mô tả ở quẻ Cấn là một tiến trình hồi qui, bỡi nó từ chi tiết đến tổng thể, ngược chiều với tiến trình học tập là từ tổng thể đến chi tiết. Cũng có thể nói các hào 4 âm , 5 âm, và 6 dương của quẻ thuần Cấn có liên hệ đến việc thanh tịnh ba nghiệp thân, khẩu, ý như trong giới luật Phật giáo. Ngừng ở thân là chấm dứt thân nghiệp; ngừng ở hàm miệng là tịnh khẩu nghiệp, là pháp an tâm trong đó pháp âm là phúc âm; chăm chú “Ngừng lại ở chỗ ngừng lại” chính là sự sống, vì không có gì ngoài cái “ở đây và bây giờ” nên các niệm không còn duyên khởi, đó là tịnh ý nghiệp.
Đối với quẻ thuần Đoài, hai hào 1 và 2 dương chỉ ra cái đáng vui: Đó là được hiệp nhất, và có đức tin vào cái thiện hảo . Hiệp nhất, đức tin, và vui mừng có cùng một bản chất là tình thương. Nỗi vui mừng chân thật là từ bên trong nở ra như một đóa hoa cho nên các hào 3 âm và 6 âm khuyên không nên tìm vui bên ngoài, và cũng dừng đem vui thú chiêu dụ kẻ khác. Tìm kiếm hoa bên ngoài, và tặng hoa không bằng làm cho đóa hoa trong mình khai mở. Liên hệ với sự định tĩnh, hào 5 dương chủ quẻ Đoài khuyên trong quá trình định tĩnh, khi đã đạt giá trị cao không nên để cho các nguồn vui thú ở các tầng cao chiêu dụ . Nếu dừng lại để hưởng thụ vui thú ở đó , thì quả vị công phu ắt bị tiêu tán.
Tóm lại, trong kinh Dịch có 8 quẻ kép với ngoại quái Cấn là : Bĩ, Bác, Ðại Súc, Cổ, Di, Tổn, Mông, và thuần Cấn thì hào 6 dương của chúng đều chỉ cho cái tốt. Điều này cho thấy kinh Dịch chú trọng vai trò “tĩnh đức” cho nên nó gần với đạo xuất thế của kẻ tu hành, khác hơn là quan điểm “trọng động” ở đạo nhập thế của người cai trị xã hội. Tâm định tĩnh, các niệm ngưng bặt thì niềm hân hoan tự bên trong nở ra. Ngược lại, khi nở một nụ cười chân thật vô tư thì trong lòng chẳng khởi động một ý niệm gì. Sự vắng lặng ý niệm trong nụ cười có sức sống rất lớn, vì vậy bác sĩ thường khuyên bệnh nhân đừng lo nghĩ ưu phiền mà hãy vô tư, vui vẻ !
4. Quan hệ đối tướng giữa Đoài và Tốn là sự tương tác giữa đầm nước, gió và cây cối , giữa sự vui vẻ và khiêm cung.Vui vẻ là thừa nhận giá trị đã có bên trong, khiêm cung là thuận theo giá trị hiện có bên ngoài. Dương hướng lên, âm hướng xuống, cho nên ở quẻ Đoài ||: đơn có sự giao hội âm dương và nó thuộc cảm năng; khác hơn, ở quẻ Tốn :|| đơn âm dương tách hướng nên nó là sự phân biệt của trí năng. Bên ngoài khiêm cung bên trong vui vẻ là sự tương cảm, tương dung . Ngược lại bên ngoài vui vẻ bên trong toan tính là tương khắc, tương khuynh. Đại văn hào Nguyễn Du diễn tả hai tình huống khác này như sau:
Khi Thúy Kiều gặp Kim Trọng thì: “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e.”
Ngược lại, khi mô tả Hoạn Thư thì: “Bề ngoài thơn thớt nói cười,
Mà trong nham hiểm giết người không dao.”
Người có đức khiêm tốn mới thấy được cái thiện hảo nơi người khác, đó là huệ nhãn của các bậc thầy. Câu chuyện “Thường Bất Kinh Bồ Tát” trong kinh Pháp Hoa cũng nói lên điều này.
Tốn thuận là sự khôn ngoan vì nó biết giấu mình để tăng sức sống. Vô ngã và sức sống có tương quan nhau, tuổi càng cao thì ngã vị càng phai mờ. Những cây cổ thụ khôn ngoan tự giải bỏ “cái tôi” bằng cách giấu mình trong tán lá xanh. Những cây ngay thẳng phô mình ven đường dễ bị đốn trước, những cây cong queo giấu mình trong rừng rậm ít gặp búa rìu hơn.
Tóm tại, quan hệ Tốn-Đoài thể hiện trong cuộc sống cư xử khiêm kính với nhau ắt làm cho mọi người vui lòng . Tuy nhiên không nên bám chấp và lạm dụng sự vui thú, đồng thời cũng không nên đẩy hành vi khiêm kính đến mức tự ti. Các vấn đề nếu chỉ được giải quyết trên bàn tiệc, hoặc qua các trò vui thú, thì chẳng những không giải quyết rốt ráo mà còn làm phát sinh nhiều vấn đề khác. Cũng vậy, có những nơi dẫu là đẹp đẽ sang trọng cũng chỉ là chỗ trú ẩn tạm thời, không nên vì lý do tốn thuận mà quên mất phong cách của mình để bám vào đó mà hưởng thụ. Phần lớn tôn giáo coi thế gian này chỉ là chỗ tạm trú để thực hiện một sứ mệnh nào đó, cho nên kẻ có đạo tuy khiêm cung , tốn thuận, nhưng không bám víu danh lợi thế gian. Gió tuy luồn lách mọi nơi, nhưng không bao giờ chịu dừng lại một nơi nào, dẫu đó là một cảnh đẹp hay một lâu đài quyền quí. Tốn thuận nhưng luôn vượt qua, đó là phong cách nơi con người.
5. Quan hệ Tốn-Chấn là tương tác đối tánh giữa gió và sấm sét, giữa tốn thuận và lo sợ. Có chỗ trống mới có gió, có đụng chạm mới phat ra âm thanh. Cũng vậy, không bám chấp ngã vị mới có thể tốn thuận, không nghi ngại, không đụng độ oán thù thì không lo sợ . Cần phân biệt từ 震 “chấn” ở đây, nghĩa là sấm sét và sợ sệt, khác với từ 讖 “sấm”, nghĩa là lời nói báo trước việc lành, dữ. Nếu hiểu theo nghĩa dùng âm thanh đặc biệt để cảnh báo một việc gì đó, thì “chấn” và “sấm” hàm ý giống nhau. Đại tượng của Chấn cũng hiểu theo nghĩa này: “ Sấm sét liên hồi là tượng chấn động. Người khôn ngoan coi đó mà lo thức tỉnh tu tập.” Như vậy cũng có thể hiểu đối tác Tốn-Chấn là một sự truyền tải thông tin. Đại tượng của quẻ Tốn cũng nói: “ Gió nối theo gió, là thuận nhập vào nhau. Người khôn ngoan coi đó mà ra lệnh để làm việc.” Tùy theo tốc độ và phương chiều mà gió có ảnh hưởng rất nhiều đến sự truyền âm. Về ý tượng tùy theo vị trí của hai quẻ đơn Tốn, Chấn kết hợp nhau mà có các phẩm tính khác nhau: (1) Bên trên biết lo sợ, bên dưới biết khiêm kính là lẽ thường hằng vững bền cho cuộc sống, sẽ nói ở quẻ Hằng :|||:: (2) Trên thuận dưới động , tức là bên trên chịu đem quyền lợi của mình bồi đắp cho bên dưới làm việc, đó là điều ích lợi để khai thông bế tắt, sẽ nói ở quẻ Ích |:::|| sau này.
Lo sợ bất bình thường sẽ gây ra hoang tưởng,dị đoan như nói ở hào 4 dương quẻ Chấn. Và, tốn thuận cực đoan sẽ gây ra tự ti, co rút, trì độn như nói ở hào 6 dương quẻ Tốn. Để tránh mặc cảm lo sợ bất bình thường thì phải phá bỏ hoài nghi và chấm dứt lòng tham sở đắc. Lo sợ là do không biết, cho nên một khi trí huệ khai thông thì lo sợ không còn, như ánh sáng xóa tan bóng tối. Lo sợ là do có cái mất, cái được, khi không còn có cái gì để được, để mất thì không còn gì để lo sợ. Người có tình thương rộng lớn thì không có mặc cảm lo sợ, từ đó tránh được hoang tưởng, dị đoan. Đằng khác, tình thương là lực vô ngại, luôn vượt qua như gió càng thổi càng mở rộng, nó tháo bỏ mặc cảm tự ti, co rút.
Tóm lại, khi diễn giải ý nghĩa các quẻ Dịch, tài liệu cũ dựa trên sự giải thích chủ quan của Tự quái truyện nên đã ghép bốn quẻ này thành hai nhóm Chấn-Cấn và Tốn-Đoài. Điều đáng nói ở đây là, phần lớn tài liệu cổ điển chỉ diễn nghĩa Kinh Dịch theo quan điểm nhập thế của Nho gia nhằm đáp ứng nhu cầu lãnh đạo, cai trị xã hội hơn là nhằm khai phóng giá trị con người . Thực ra, Kinh Dịch không phải là văn tự chữ nghĩa như các kinh điển khác, bản thân nó chỉ là sự liên kết giữa hai dạng ký hiệu vạch liền, vạch đứt, cho nên việc diễn giải Kinh Dịch phải căn cứ vào sự biến hóa của quái đồ là chính yếu. Theo cách này, bốn quẻ thuần Chấn, Cấn, Đoài, Tốn là một vòng đối tác tánh tướng liên tục, về hình tượng là tương tác giữa sấm sét, núi đồi, đầm nước, gió và cây cối.Về ý tượng, là quan hệ giữa lo sợ, định tĩnh, vui vẻ, và tốn thuận. Các hiện tượng tâm lý này sẽ còn tiếp tục liên hệ trong các quẻ Tiểu Súc, Lý, Khiêm, và Dự ở nhóm kế tiếp ./-
Tháng Tám, Ất Mùi-2015
Các tư thế và mức độ định tĩnh thân tâm mô tả ở quẻ Cấn là một tiến trình hồi qui, bỡi nó từ chi tiết đến tổng thể, ngược chiều với tiến trình học tập là từ tổng thể đến chi tiết. Cũng có thể nói các hào 4 âm , 5 âm, và 6 dương của quẻ thuần Cấn có liên hệ đến việc thanh tịnh ba nghiệp thân, khẩu, ý như trong giới luật Phật giáo. Ngừng ở thân là chấm dứt thân nghiệp; ngừng ở hàm miệng là tịnh khẩu nghiệp, là pháp an tâm trong đó pháp âm là phúc âm; chăm chú “Ngừng lại ở chỗ ngừng lại” chính là sự sống, vì không có gì ngoài cái “ở đây và bây giờ” nên các niệm không còn duyên khởi, đó là tịnh ý nghiệp.
Đối với quẻ thuần Đoài, hai hào 1 và 2 dương chỉ ra cái đáng vui: Đó là được hiệp nhất, và có đức tin vào cái thiện hảo . Hiệp nhất, đức tin, và vui mừng có cùng một bản chất là tình thương. Nỗi vui mừng chân thật là từ bên trong nở ra như một đóa hoa cho nên các hào 3 âm và 6 âm khuyên không nên tìm vui bên ngoài, và cũng dừng đem vui thú chiêu dụ kẻ khác. Tìm kiếm hoa bên ngoài, và tặng hoa không bằng làm cho đóa hoa trong mình khai mở. Liên hệ với sự định tĩnh, hào 5 dương chủ quẻ Đoài khuyên trong quá trình định tĩnh, khi đã đạt giá trị cao không nên để cho các nguồn vui thú ở các tầng cao chiêu dụ . Nếu dừng lại để hưởng thụ vui thú ở đó , thì quả vị công phu ắt bị tiêu tán.
Tóm lại, trong kinh Dịch có 8 quẻ kép với ngoại quái Cấn là : Bĩ, Bác, Ðại Súc, Cổ, Di, Tổn, Mông, và thuần Cấn thì hào 6 dương của chúng đều chỉ cho cái tốt. Điều này cho thấy kinh Dịch chú trọng vai trò “tĩnh đức” cho nên nó gần với đạo xuất thế của kẻ tu hành, khác hơn là quan điểm “trọng động” ở đạo nhập thế của người cai trị xã hội. Tâm định tĩnh, các niệm ngưng bặt thì niềm hân hoan tự bên trong nở ra. Ngược lại, khi nở một nụ cười chân thật vô tư thì trong lòng chẳng khởi động một ý niệm gì. Sự vắng lặng ý niệm trong nụ cười có sức sống rất lớn, vì vậy bác sĩ thường khuyên bệnh nhân đừng lo nghĩ ưu phiền mà hãy vô tư, vui vẻ !
4. Quan hệ đối tướng giữa Đoài và Tốn là sự tương tác giữa đầm nước, gió và cây cối , giữa sự vui vẻ và khiêm cung.Vui vẻ là thừa nhận giá trị đã có bên trong, khiêm cung là thuận theo giá trị hiện có bên ngoài. Dương hướng lên, âm hướng xuống, cho nên ở quẻ Đoài ||: đơn có sự giao hội âm dương và nó thuộc cảm năng; khác hơn, ở quẻ Tốn :|| đơn âm dương tách hướng nên nó là sự phân biệt của trí năng. Bên ngoài khiêm cung bên trong vui vẻ là sự tương cảm, tương dung . Ngược lại bên ngoài vui vẻ bên trong toan tính là tương khắc, tương khuynh. Đại văn hào Nguyễn Du diễn tả hai tình huống khác này như sau:
Khi Thúy Kiều gặp Kim Trọng thì: “Tình trong như đã, mặt ngoài còn e.”
Ngược lại, khi mô tả Hoạn Thư thì: “Bề ngoài thơn thớt nói cười,
Mà trong nham hiểm giết người không dao.”
Người có đức khiêm tốn mới thấy được cái thiện hảo nơi người khác, đó là huệ nhãn của các bậc thầy. Câu chuyện “Thường Bất Kinh Bồ Tát” trong kinh Pháp Hoa cũng nói lên điều này.
Tốn thuận là sự khôn ngoan vì nó biết giấu mình để tăng sức sống. Vô ngã và sức sống có tương quan nhau, tuổi càng cao thì ngã vị càng phai mờ. Những cây cổ thụ khôn ngoan tự giải bỏ “cái tôi” bằng cách giấu mình trong tán lá xanh. Những cây ngay thẳng phô mình ven đường dễ bị đốn trước, những cây cong queo giấu mình trong rừng rậm ít gặp búa rìu hơn.
Tóm tại, quan hệ Tốn-Đoài thể hiện trong cuộc sống cư xử khiêm kính với nhau ắt làm cho mọi người vui lòng . Tuy nhiên không nên bám chấp và lạm dụng sự vui thú, đồng thời cũng không nên đẩy hành vi khiêm kính đến mức tự ti. Các vấn đề nếu chỉ được giải quyết trên bàn tiệc, hoặc qua các trò vui thú, thì chẳng những không giải quyết rốt ráo mà còn làm phát sinh nhiều vấn đề khác. Cũng vậy, có những nơi dẫu là đẹp đẽ sang trọng cũng chỉ là chỗ trú ẩn tạm thời, không nên vì lý do tốn thuận mà quên mất phong cách của mình để bám vào đó mà hưởng thụ. Phần lớn tôn giáo coi thế gian này chỉ là chỗ tạm trú để thực hiện một sứ mệnh nào đó, cho nên kẻ có đạo tuy khiêm cung , tốn thuận, nhưng không bám víu danh lợi thế gian. Gió tuy luồn lách mọi nơi, nhưng không bao giờ chịu dừng lại một nơi nào, dẫu đó là một cảnh đẹp hay một lâu đài quyền quí. Tốn thuận nhưng luôn vượt qua, đó là phong cách nơi con người.
5. Quan hệ Tốn-Chấn là tương tác đối tánh giữa gió và sấm sét, giữa tốn thuận và lo sợ. Có chỗ trống mới có gió, có đụng chạm mới phat ra âm thanh. Cũng vậy, không bám chấp ngã vị mới có thể tốn thuận, không nghi ngại, không đụng độ oán thù thì không lo sợ . Cần phân biệt từ 震 “chấn” ở đây, nghĩa là sấm sét và sợ sệt, khác với từ 讖 “sấm”, nghĩa là lời nói báo trước việc lành, dữ. Nếu hiểu theo nghĩa dùng âm thanh đặc biệt để cảnh báo một việc gì đó, thì “chấn” và “sấm” hàm ý giống nhau. Đại tượng của Chấn cũng hiểu theo nghĩa này: “ Sấm sét liên hồi là tượng chấn động. Người khôn ngoan coi đó mà lo thức tỉnh tu tập.” Như vậy cũng có thể hiểu đối tác Tốn-Chấn là một sự truyền tải thông tin. Đại tượng của quẻ Tốn cũng nói: “ Gió nối theo gió, là thuận nhập vào nhau. Người khôn ngoan coi đó mà ra lệnh để làm việc.” Tùy theo tốc độ và phương chiều mà gió có ảnh hưởng rất nhiều đến sự truyền âm. Về ý tượng tùy theo vị trí của hai quẻ đơn Tốn, Chấn kết hợp nhau mà có các phẩm tính khác nhau: (1) Bên trên biết lo sợ, bên dưới biết khiêm kính là lẽ thường hằng vững bền cho cuộc sống, sẽ nói ở quẻ Hằng :|||:: (2) Trên thuận dưới động , tức là bên trên chịu đem quyền lợi của mình bồi đắp cho bên dưới làm việc, đó là điều ích lợi để khai thông bế tắt, sẽ nói ở quẻ Ích |:::|| sau này.
Lo sợ bất bình thường sẽ gây ra hoang tưởng,dị đoan như nói ở hào 4 dương quẻ Chấn. Và, tốn thuận cực đoan sẽ gây ra tự ti, co rút, trì độn như nói ở hào 6 dương quẻ Tốn. Để tránh mặc cảm lo sợ bất bình thường thì phải phá bỏ hoài nghi và chấm dứt lòng tham sở đắc. Lo sợ là do không biết, cho nên một khi trí huệ khai thông thì lo sợ không còn, như ánh sáng xóa tan bóng tối. Lo sợ là do có cái mất, cái được, khi không còn có cái gì để được, để mất thì không còn gì để lo sợ. Người có tình thương rộng lớn thì không có mặc cảm lo sợ, từ đó tránh được hoang tưởng, dị đoan. Đằng khác, tình thương là lực vô ngại, luôn vượt qua như gió càng thổi càng mở rộng, nó tháo bỏ mặc cảm tự ti, co rút.
Tóm lại, khi diễn giải ý nghĩa các quẻ Dịch, tài liệu cũ dựa trên sự giải thích chủ quan của Tự quái truyện nên đã ghép bốn quẻ này thành hai nhóm Chấn-Cấn và Tốn-Đoài. Điều đáng nói ở đây là, phần lớn tài liệu cổ điển chỉ diễn nghĩa Kinh Dịch theo quan điểm nhập thế của Nho gia nhằm đáp ứng nhu cầu lãnh đạo, cai trị xã hội hơn là nhằm khai phóng giá trị con người . Thực ra, Kinh Dịch không phải là văn tự chữ nghĩa như các kinh điển khác, bản thân nó chỉ là sự liên kết giữa hai dạng ký hiệu vạch liền, vạch đứt, cho nên việc diễn giải Kinh Dịch phải căn cứ vào sự biến hóa của quái đồ là chính yếu. Theo cách này, bốn quẻ thuần Chấn, Cấn, Đoài, Tốn là một vòng đối tác tánh tướng liên tục, về hình tượng là tương tác giữa sấm sét, núi đồi, đầm nước, gió và cây cối.Về ý tượng, là quan hệ giữa lo sợ, định tĩnh, vui vẻ, và tốn thuận. Các hiện tượng tâm lý này sẽ còn tiếp tục liên hệ trong các quẻ Tiểu Súc, Lý, Khiêm, và Dự ở nhóm kế tiếp ./-
Tháng Tám, Ất Mùi-2015
---------------------------------
Đ.Khánh Hỷ




