Thứ Tư, 26 tháng 12, 2018

Kỳ 32: Lược Khảo Kinh Dịch


                                            Kỳ  32
               TIỂU  QUÁ  -  TRUNG  PHU                
 
      Mở Đầu
  Quẻ Tiểu Quá
    Nội Dung
    Ý Chung
  Quẻ Trung Phu
    Nội Dung
    Ý Chung
  Tổng Luận
  
    Mở Đầu
    Con người hoặc phải trở lại  chỉnh sửa những  gì đã  bị  hư hại , hoặc phải  thuận theo những  gì    tốt đẹp để mà sống, đó là nội dung    của hai quẻ Cổ và Tùy  đã nói ở kỳ 31. Hai mẫu hành vi  tu sửa và tùy thuận này là những hành vi có điều kiện (conditioned behaviors)  tùy thuộc vào   các điều kiện khách quan.  Đằng khác, con người có tự do nên nó có   khả năng chọn lựa   theo ý chi.  Mẫu hành vi tự ý này  gồm hai loại:  (1)  hành vi hữu  hướng vị ngã,  và (2) hành vi  hữu hướng vô ngã ( intentional behaviors with the   ego ,  and that  with  the  non - ego). Các loại nầy sẽ được nói đến trong hai quẻ Tiểu quá và Trung phu dưới đây.
 Quẻ Tiểu quá ::||::  , trong thực ngoài hư   là điển hình của  ý hướng vị ngã. Xét  phả hệ Bát quái thì  Tiểu quá,hay Cái nhỏ trội quá  thuộc hai phả hệ thuần Đoài và thuần Khảm,  và nó ở gần      Khảm hơn Đoài.   Điều này cho thấy Tiểu quá,  tuy là hanh thông, thuận lợi cho sự trinh chính,  nhưng càng vươn lên thì  nó càng   gần với sự       hiểm trở của quẻ  Khảm. Do đó, Tiểu quá là thời của vị ngã, tiểu lợi tức  thời ,  lên cao thì    hung  hiểm,  xuống thấp thì   thuận lợi, tốt lành.
    Quẻ Trung phu ||::||  ,trong hư ngoài thực, biểu thị cho ý hướng vô vị  ngã.  Theo  phả hệ   thì Trung phu , là   đức tin hay tâm thành tín  có mặt trong hai phả hệ thuần  Cấn và thuần  Ly, nó ở  gần Ly hơn Cấn. Điều này cho thấy  Trung phu, hay đức tin càng phát triển thì  càng rời   xa   tánh  che chắn   ngăn ngại của   Cấn và càng   gần với tánh thông sáng của   Ly.  Từ  đó có thể  nói rằng  Trung phu hay  Tâm thành tín  là  khởi dụng của tự tánh không chiêu   cảm đức hiếu sinh, cho nên nó vượt   mọi trở lực, Đó là thời của phổ hiện  trí đức đại thành,  giải trừ chướng ngại.
     Nhìn chung, Tiểu quá   thuận lợi cho tiểu sự biến chuyển tức thời khi  khả năng  ban cho ẩn tàng và   sức thu nhận   hiển lộ. Ngược lại,  Trung phu thuận lợi cho đại sự lâu dài  khi  sự thụ nhận ẩn tàng và sự ban cho phổ hiện. Nội dung và quan hệ đối tác giữa hai quẻ này  được trình bày rõ hơn dưới đây.

         
                           61. TIỂU  QUÁ
    Nội Dung
    A. Quái đồ:                  

    I. Quái từ:                                  
            
小 過 , 亨 , 利 貞 . 可 小 事 ,不 可 大 事 . 飛 鳥
 遺 之 音, 不 宜 上 宜 下 . 大 吉 .

    II. Thoán:
1. 彖 曰 :  小 過 , 小 者 過 而 亨 也 .
2.  過 以 利 貞 , 與 時 行 也 . 柔 得 中 , 是 以 小 事 吉 也 .
3. 剛 失 位 而 不 中 ,  是 以 不 可 大 事 也 . 
4.  有 飛 鳥 之 象 焉 , 有 飛 鳥 遺 之 音 , 不 宜 上, 宜 下 , 大 吉, 上 逆 而 下 順 也 .
    III. Đại tượng:
象 曰 .   山 上 有 雷 , 小 過 . 君 子 以 行 過 乎 恭 , 喪 過 乎 哀 , 用 過 乎 儉 . 


    Âm và nghĩa:
    AI. Lời quẻ:
  “Tiểu Quá, Hanh, lợi trinh. Khả tiểu sự, bất khả đại sự.
Phi điểu di chi âm, bất nghi thượng, nghi hạ. Đại cát.” ( Cái nhỏ trội quá , Hanh thông,   chính  bền thì thuận lợi.  Có thể làm việc nhỏ, không thể làm việc lớn. Con chim bay đi để lại tiếng kêu , không nên lên cao  , mà  nên xuống thấp.   Rất tốt. )
    AII. Thoán truyện:
1. “ Thoán viết: Tiểu Quá. Tiểu giả quá nhi hanh dã.” ( Lời thoán: Nhỏ    quá, là cái nhỏ trội quá mà được hanh thông vậy.)
2. “ Quá dĩ lợi trinh, dữ thời hành dã. Nhu đắc trung, thị dĩ tiểu sự cát dã.” ( Trội quá để lợi cho sự chính bền, là cùng theo thời mà tiến đi vậy. Mềm yếu  mà đắc trung nên tốt lành cho việc nhỏ.) Hai hào âm 2 và 5 đều  đắc trung.
3. “ Cương thất vị nhi bất trung, thị dĩ bất khả đại sự dã.”( Cứng mạnh không chánh  vị lại chẳng  đắc trung, cho  nên   không thể làm được việc lớn.) Hai hào dương 3 và 4 không đắc  trung bị nhốt  bên trong bỡi 4 hào âm. 
4. “ Hữu phi điểu chi tượng yên, hữu phi điểu di chi âm, bất nghi thượng, nghi hạ,  đại cát,  thượng nghịch nhi hạ thuận dã.” ( Có tượng như  con chim đang bay, chim bay đi  tiếng kêu để lại , vậy  không nên lên cao , phải  xuống thấp    mới tốt lành,   lên cao là nghịch, xuống thấp là thuận.) Hai hào dương ở giữa ví như thân chim, 4 hào âm bên ngoài ví như hai  cánh chim   bay. Chim    kêu gọi nhau,  càng lên cao càng khó  nhận tiếng kêu, vả lại tổ  chim ở dưới thấp, cho nên lên cao  là nghịch, xuống thấp là thuận.

    AIII. Đại tượng truyện:
“  Tượng viết: Sơn thượng hữu lôi, Tiểu quá.  Quân tử dĩ hành quá hồ cung,  tang quá hồ ai, dụng quá hồ kiệm.” ( Lời tượng: Trên núi có sấm là tượng cho  Cái nhỏ trội quá. Người ưu tú coi đó mà trong hành xử nên thêm cung kính, trong tang lễ nên thêm thương tiếc, trong chi  dùng nên thêm tiết kiệm.) Lên cao khó  nghe   hơn dưới  đất  thấp, thiện tri thức chú tâm chỉnh đốn việc nhỏ để làm việc lớn.

    B.  Hào
    I. Hào từ:
  1. 初 六 :  飛 鳥 以 凶 .
  2. 六 二 :    過 其 祖 , 遇 其 妣 ;不 及 其 君 , 遇 其 臣,  無 咎 .
   3.  九 三 :   弗 過 防 之 , 從 或 戕 之 , 凶 .
  4. 九 四 :    無 咎 , 弗 過 遇 之 ,  往 厲 必 戒 ,  勿 用 永 貞 .
  5. 六 五 :    密 云 不 雨,  自 我 西 郊 ; 公 弋 取 彼 在 穴 .
  6. 上 六 :     弗 遇 過 之 , 飛 鳥 離 之,  凶 , 是 謂 災 眚 .
   
 II.Tiểu tượng:
  1. 象 曰 :   飛 鳥 以 凶 . 不 可 如 何 也 .   
 2. 象 曰 :    不 及 其 君, 臣 不 可 過 也 .
   3. 象 曰 :    從 或 戕 之 ,  凶 如 何 也 .
  4. 象 曰 :    弗 過 遇 之 , 位 不 當 也 ; 往 厲 必 戒,  終 不 可 長 也 .
  5. 象 曰 :    密 云 不 雨 ,  已 上 也 .
  6. 象 曰 :    弗 遇 過 之 ,  已 亢 也 .

    Âm và nghĩa:
    BI. Lời hào:
  1. “ Sơ Lục:  Phi điểu dĩ hung.” ( Hào 1  âm:  Chim  vội    bay cao  thì  không tốt.) 
  2.”Lục nhị: Quá kỳ tổ, ngộ kỳ tỷ; bất cập kỳ quân, ngộ kỳ thần, vô cữu.” (  Hào 2  âm:  Vượt qua  ông  tổ    mà gặp bà tổ  ; không đến  được  vua mà   gặp được  quan,   không lỗi. “
  3. “ Cửu tam: Phất quá phòng chi, tòng hoặc tường chi, hung.”
( Hào 3  dương:  Không  tăng thêm   phòng bị,   có kẻ  theo hoặc để làm hại, xấu.) 
  4. “ Cửu tứ: Vô cữu, phất quá ngộ chi, vãng lệ tất giới, vật dụng vĩnh trinh.”(  Hào 4  dương: Không  có lỗi, không   vượt quá    mà  lại gặp, tiến đi thì nguy  ắt  phải  canh chừng, đừng dụng sự  kiên định.) 
  5.  “ Lục ngũ: Mật vân bất vũ, tự ngã Tây giao; công dặc thủ bỉ tại huyệt.” ( Hào 5 âm: Từ phía Tây thành của ta, mây đen  dày đặc  mà không mưa  ; Vương  công săn  bắt được con chim nhỏ ở hang.)

  6. “ Thượng lục:  Phất ngộ quá chi, phi điểu ly chi, hung, thị vị tai sảnh.” ( Hào 6 âm: Vượt quá mà không  gặp , như con chim nhỏ bay quá cao dính lưới, xấu, đó là tai họa.)  

    BII. Tiểu tượng truyện:
  1. “Tượng viết: Phi điểu dĩ hung,  bất khả như hà dã.” ( Lời tượng: Chim vội bay   cao không tốt, là  bỡi không   biết sự thể ra sao  vậy.) Hào 1 âm ứng với hào thế 4 dương, như cánh chim  vừa rời  tổ vụt bay lên cao,  là không biết sự thể như thế nào vậy.
  2.  “Tượng viết: Bất cập kỳ quân, thần bất khả quá dã.”(Lời tượng:  Không đến được vua, là quan không thể vượt quá  cương vị  của mình.) Hào 2 âm đắc trung chính vị phải vượt hai hào dương 3 và 4, ví như ông tổ, để vị  ứng   với hào 5 âm đồng tính, ví như bà tổ. Hào 5 âm đắc trung ở ngôi dương cao nhất như ngôi vua. Hào 2 âm vị ứng với hào 5 âm nhưng bị hai hào dương 3 và 4 ngăn trở,  nên  nó   giữ nguyên   sự    đắc trung chính vị   dưới thấp tốt hơn là lên cao.)
  3. “Tượng viết:  Tòng hoặc tường chi, hung như hà dã.” ( Lời tượng: Có kẻ  theo  hoặc để  làm hại,  thì  xấu   biết chừng
 nào .) Hào 3 mặc dầu chính vị nhưng  tánh tướng đều dương, vì quá cương mà   không gia tăng   đề phòng  tác hại   từ 4 hào âm thì bị hung hiểm. Hào 3 dương  ở  đỉnh cao  của nội quái Cấn, cho nên nếu do vị ứng với hào 6 âm mà tiến lên cao thì không tốt,   trong thời Tiểu Quá  thì nên ngừng lại    theo tỉ ứng với hào 2 âm bên dưới thì tốt hơn.     
   4. “ Tượng viết: Phất quá ngộ chi, vị bất đáng dã; vãng lệ tất giới, chung bất khả trường dã.” ( Lời tượng:Không vượt quá mà lại gặp, là  không chính vị vậy; tiến đi thì nguy ắt phải   canh chừng, tức  không coi sự việc  là lâu dài vậy.) Hào 4  tánh dương   tướng âm là  bất chính vị, nó là hào thế của quẻ Tiểu Quá  có hào ứng là 1 âm, nó cũng  hào chủ của ngoại  quái Chấn, với các  hào âm bao vây  bên ngoài, cho nên   không tiến đi  nó vẫn gặp tánh âm là ngôi 4 âm của nó . Không thể tránh né tánh âm,  nên nó  phải  luôn thức tỉnh canh chừng,   và ứng xử   biến thông  hơn là   chấp giữ dương tánh kiên định .
  5. “Tượng viết: Mật vân bất vũ, dĩ thượng dã.” ( Lời tượng: Mây  đen dày đặc mà không mưa,  vì  mây đã lên cao quá) Hào 5 âm ở   bên  trên   hai hào dương, tức  là âm vượt quá dương,  như mây đã lên cao quá không thể thành mưa,  ngụ ý  việc lớn không   thành. Nhưng nó có ứng với hào 2 âm đắc trung chính vị bên dưới,  tỉ như vị  vương công  săn bắt được con   chim nhỏ trong hang,  ngụ ý  việc nhỏ  đã thành . Đó cũng là nghĩa của  thời Tiểu Quá,  lên cao thì  nghịch, xuống thấp là thuận  .
     Phía Tây là   chỗ dựng nghiệp của Nhà Chu, cho nên Văn Vương  đem đặt quẻ Khôn  ở  đấy,  làm cho Tiên thiên  siêu việt tánh  trở thành Hậu thiên thế tục tánh. Quái từ quẻ Tiểu Súc cũng nói: “Mật vân bất vũ tự ngã Tây giao” cũng  với nghĩa như trên,  là mây đen dày đặc mà không mưa,  tức là đại sự chưa xong, cơ nghiệp chưa thành.
   6. “Tượng viết: Phất ngộ quá chi, dĩ kháng dã.” ( Lời tượng: Vượt qua mà không gặp   , là đã lên cao quá.) Hào 6 âm ở đỉnh cao quẻ  Tiểu Quá, và ở  cuối ngoại quái Chấn là năng động, nó không   gặp được  vị ứng    là   hào 3 dương bên dưới , ở đỉnh của nội quái Cấn   là dừng lại .  Nếu hào 1 âm như cánh chim vừa hướng lên , thì hào 6 âm như cánh chim đã rời xa tổ    bay lên quá cao  dễ lạc đường kiệt sức .

    Ý Chung:      
    Tiểu Quá ::||:: ,  là chánh quái đời 7 của thuần Đoài, đồng thời là trùng quái đời 13 của thuần Khảm, với nội quái Cấn ngoại quái Chấn, sấm ở trên núi là tượng Cái nhỏ trội hơn.  Thoán truyện dựa trên cấu trúc  quái đồ nêu các ý chính:
   (1)Phần âm hay cái nhỏ nhiều hơn phần dương nên gọi là Tiểu quá hay Cái nhỏ trội hơn.
  (2) Hai hào dương ở giữa 4 hào âm   bên ngoài    tượng như chim xòe hai cánh, đồng thời  ngoài  động trong  tĩnh, động tĩnh không rời nhau, đó là   tượng chim bay. Sấm sét dưới thấp nghe rõ hơn trên cao, chim bay thấp  nghe   tiếng  kêu    nhau dễ hơn  bay cao, cho nên trong thời Tiểu quá xuống thấp là thuận, lên cao là nghịch.
  (3) Các  hào âm  đều nằm bên ngoài và đắc trung cho nên     việc nhỏ thì rất tốt ; các hào dương đều nằm bên trong và không chính vị nên việc lớn thì  không tốt .
    Đại  tượng cũng  dựa vào  ý trên khuyên người ưu tú phải chú ý vào những việc nhỏ mới làm nên  việc lớn. Chẳng hạn,  thêm sự cung kính trong   ứng xử giao tiếpthường ngay, thêm lòng bi ai trong lúc tiễn  đưa người chết ,  thêm   tiết kiệm giản đơn trong hưởng thụ tiêu  dùng.
    Hào từ và tiểu tượng nêu các ý chính:  
  Hào 1 âm: Chim non  vừa  rời tổ   mà bay  cao quá   dễ bị lạc hướng và kiệt sức  ; khởi đầu thời  cái nhỏ ưu thế, người yếu kém mà  truy cầu    cái cao xa thì dễ bị   thất bại tiêu  tán.
  Hào 2 âm: Người bên dưới  yếu kém   mà có đức trung chính vẫn  có thể vượt qua người bên trên cứng mạnh mà  địa vị không chính đáng.
  Hào 3 dương: Trong thời cái nhỏ ưu thế thì   không nên  chỉ lo truy cầu  thành quả   cao xa   mà  nên tăng sự   đề phòng bất trắc  do kẻ theo mình gây ra . 
  Hào 4 dương:  Người có tánh dương năng động trong thời Tiểu Quá không thể tránh khỏi sự   ưu thế của tánh âm, vì vậy chỉ  nên rộng  tâm  ứng biến nhất thời mà hành động,  và luôn tỉnh thức canh chừng tiểu tâm gây hại. Động và    tĩnh   luôn phải  đi đôi với nhau.  
  Hào 5 âm:   Nước vốn ở dưới  thấp, bốc hơi bay lên trời  để  tạo thành mưa, nhưng mây lên cao quá chỉ tạo được bóng râm   chứ không thể thành mưa  . Người có  tánh  nhỏ hẹp  gặp điều kiện thuận lợi cũng có thể đat đến địa vị cao và  tạo được công ích, nhưng nếu lên cao quá sẽ chỉ  tạo  thành lợi ích  nhóm chứ không thể tạo được đại sự công ích cho mọi người.
  Hào 6 âm: Kẻ bản tánh nhỏ nhen gặp thời   thắng thế cứ  mãi lên cao,  không còn liên kết với kẻ thực tài bên dưới, như chim nhỏ rời tổ dưới thấp,  cứ mãi lên cao,  lạc đường kiệt sức sẽ tự hủy mình.
    Tóm lại,   Tiểu quá  nói đến các ý:
  (1) Sự vật mỗi lúc mỗi thay  đổi như   chim bay đổi chỗ mà không đổi chim .            
  (2) Chim   nhỏ  sức yếu,  tổ chim lại ở  dưới thấp, tiếng chim
 kêu hướng   xuống,  ẩn ý rằng   thời của Tiểu quá là  xuồng thấp  thay vì lên cao.   
   (3)  Gặp  thời những kẻ nhỏ mọn tiểu tâm làm chủ, cái  tầm  thường    hiển lộ  thì  cái  phi thường ẩn tàng.  vậy nên thiện tri thức    khiêm cung giữ đạo bình thường để tránh hung hiểm là điều rất tốt .
      Tiểu quá là thời của  những lợi ích tư riêng  ,  trong đó tiểu tâm   trí xảo  là  ưu thế ,  cho nên   mọi sự chỉ là đoản kỳ. Ngược lại,  đối   tánh   của Tiểu Quá là tâm thành tín  đối với  đại  sự    trường kỳ     được nói đến trong quẻ Trung Phu dưới đây .  


                                      62. TRUNG  PHU
    Nội Dung
    A. Quái đồ:                         
  
  I. Quái từ:                        
                                                                                                                            
中 孚 , 豚 魚 吉 ,  利 涉 大 川 , 利 貞 .


    II. Thoán:
1. 彖 曰 : 中 孚 , 柔 在 內 而 剛 得 中 , 說 而 巽,   孚 ,  乃 化 邦 也 . 
2.  豚 魚 吉 , 信 及 豚 魚 也 ; 利 涉 大 川 ,  乘 木 舟 虛 也 . 
3. 中 孚 以 利 貞,  乃 應 乎 天 也 .

    III. Đại tượng:
象 曰 :  澤 上 有 風 , 中 孚 , 君 子 以 議 獄 緩 死 .

    Âm và nghĩa
    AI. Lời quẻ:
 “ Trung Phu,  Đồn ngư cát, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh.”
(  Tâm thành tín,    cảm    được   cả loài cá heo    tốt,  thuận lợi vượt qua sông lớn ,   chính bền  thì lợi. )
 
    AII. Thoán  truyện:
 1. “ Thoán viết: Trung phu, nhu tại nội nhi cương đắc trung, duyệt nhi tốn, phu,  nãi hóa bang dã.” ( Lời thoán: Tâm  thành tín, là tánh nhu ở bên trong  và  tánh cương   đắc trung, vui vẻ mà tốn thuận,  thành tín mà biến  chuyển   nước  nhà vậy.) Đây là nói về hiệu dụng của   hư tâm và đức cương trung  nơi quẻ Trung Phu. Chữ  說 thuyết cũng có nghĩa là duyệt 悅 , là vui vẻ.
2. “ Đồn ngư cát, tín cập đồn ngư dã; lợi thiệp đại xuyên, thừa mộc chu hư dã. “ ( Cảm được loài cá heo    tốt, là  sự  tín thành   cảm    đến cả  loài cá heo  ; thuận lợi vượt qua sông lớn, là  như  cỡi  thuyền trống   nhẹ nhàng  vượt qua sông .) Trong hư ngoài thực như thuyền rỗng  vượt qua  sông,  nội tâm rỗng rang tức tín , ngoại tướng  khiêm cung tức thành, có tâm   thành tín thì có thể hoàn thành đại sự, tỉ như vượt qua sông lớn .
3.  “ Trung Phu dĩ lợi trinh, nãi ứng hồ thiên dã.” (Tâm thành tín thuận  lợi   chính bền, là ứng theo trời vậy.) Tâm thành tín thuận lợi   lâu dài, bỡi nó cảm ứng đức hiếu sinh của trời đất.      

    AIII. Đại tượng truyện:
    “ Tượng viết: Trạch thượng hữu phong, Trung Phu, quân tử dĩ nghị ngục hoãn tử.” ( Lời tượng: Trên   đầm  có gió là tượng của Tâm thành tín, thiện  tri thức coi đó mà  xem  xét thấu đáo việc hình ngục,  đình hoãn  tội chết.) Gió làm khua  động lớp nước   bên  nưới   tỉ như tâm thành tín  kích cảm   đức hiếu sinh , cho nên việc hình ngục phải   xét thấu đáo  để  tránh oan sai,  và đình  hoãn   tội  chết.

    B. Hào
    I. Hào từ:
  1. 初 九 :    虞 吉 ,  有 他 不 燕 .
  2. 九 二 :    鳴 鶴 在 陰 , 其 子 和 之 ; 我 有 好 爵 , 吾 與 爾 靡 之 .
   3. 六 三 :    得 敵 , 或 鼓 或 罷 , 或 泣 或 歌 .
  4. 六 四 :   月 几 望,  馬 匹 亡 , 無 咎 .
  5.  九 五 :     有 孚 攣 如 ,  無 咎 .
  6. 上 九 :    翰 音 登 于 天 , 貞 凶 .

   II. Tiểu tượng:
  1. 象 曰 :    初 九 虞 吉 . 志 未 變 也 .
2. 象 曰 :     其 子 和 之 , 中 心 願 也 .
  3. 象 曰 :     或 鼓 或 罷 , 位 不 當 也 .
  4. 象 曰:    馬 匹 亡 , 絕 類 上 也
  5. 象 曰 :     有 孚 攣 如 , 位 正 當 也 .
  6. 象 曰 :     翰 音 登 于 天 ,  何 可 長 也 .

    Âm và nghĩa
    BI. Lời hào:
  1.  “ Sơ   cửu: Ngu cát, hữu tha bất yến.” ( Hào 1  dương: Dụng tâm   chuyên nhất   thì tốt, nếu  nghĩ ngợi    chuyện  khác thì bất an.” 
  2. “ Cửu nhị: Minh hạc tại âm, kỳ tử họa chi;  ngã hữu hảo tước, ngô dữ nhĩ  mỹ chi.”(Hào 2 dương:  Chim hạc  kêu trong bóng râm, con  của  nó hòa theo;  tôi có chén rượu ngon, tôi cùng anh chia nhau. )
 3. “ Lục tam: Đắc địch, hoặc cổ hoặc bãi,  hoặc khấp hoặc ca.”
( Hào 3  âm: Gặp  bạn  nghịch,   khi   đánh trống   khi    bỏ đi , khi   khóc la,   khi vui  ca. )
  4.  “ Lục tứ: Nguyệt cơ vọng, mã thất vong, vô cữu.” ( Hào 4  âm: Sắp đến trăng   tròn, ngựa  bỏ đôi mà  tiến tới , không lỗi.)
  5. “ Cửu ngũ:  Hữu phu luyến như, vô cữu.” ( Hào 5  dương: Có tâm thành tín  kết hợp  được tất cả, không lỗi.) 
  6. “ Thượng cửu: Hàn âm đăng vu thiên, trinh hung.” ( Hào 6 dương: Như gà  bay  lên   trời  , chính bền   cũng xấu. )


BII. Tiểu tượng truyện:
  1. “ Tượng viết: Sơ cửu ngu cát, chí vị biến dã.” ( Lời tượng:  Hào 1 dương dụng tâm chuyên nhất thì tốt , là  chí hướng chưa biến đổi vậy.) Trung Phu là chánh quái đời 7 của thuần Cấn, trong đó hào 1 dương chính vị là  ứng của hào thế  4 âm chính vị ,   mối liên kết  khởi đầu này rất tốt  cho sự thành tín, nếu  sự thể khác đi thì sẽ bất an.   .
  2. “ Tượng viết: Kỳ tử hòa chi, trung tâm nguyện dã.” (Lời tượng: Con của nó hòa theo, là trong  lòng có ý nguyện  vậy.) Hào 2 dương đắc trung   ứng với hào 5 dương đắc trung chính vị như một  nguyên thủ . Trong thời Trung Phu, sự liên hệ giữa hai hào dương  đắc trung  này  cho  thấy tâm thành tín không hề đơn độc,  mà là  luôn có sự cộng  thông  ứng cảm bên trong, như tiếng chim con đáp lại tiếng chim mẹ , như chén rượu ngon chia cho bạn hiền .  
  3. “Tượng viết:  Hoặc cổ hoặc bãi, vị bất đáng dã.” (Lời tượng: Khi đánh trống khi   bỏ đi, là ngôi vị không xứng  đáng vậy.)  Hào 3 tánh âm tướng dương vị  ứng với hào 6 thì ngược  lại tánh dương tướng âm, cả hai đều trái nhau  tỉ như giao tiếp với  người  đối nghịch, do đó    nghi tâm tán loạn, động thái bất thường.
  4. “ Tượng viết:  Mã thất vong, tuyệt loại thượng dã.” (Lời tượng: Ngựa  bỏ  đôi  mà  tiến  , là bỏ đồng  bạn  để  tiến lên vậy.) Hào thế 4 âm với hào ứng 1 dương như cặp ngựa  chạy sánh đôi  từ đầu, nhưng đến đây  hào thế  4 âm     tỉ ứng liền dưới với  hào 5 dương,  tỉ  như sắp đến trăng  rằm , ngụ ý là   tín tâm sắp  tròn đầy nên nó bỏ bạn , nghĩa  là  rời bỏ ngã vị tư riêng,  vậy chẳng có lỗi gì. Sự rời bỏ đồng loại này cũng có  thể là ý nghĩa của Trung Phu là quẻ  “Du hồn” của thuần Cấn.
  5. “Tượng viết:  Hữu phu luyến như, vị chính đáng dã.” ( Lời tượng: Có tâm thành tín ràng buộc tất cả, là ngôi vị chánh đáng vậy.) Hào 5   đắc trung tánh tướng đều dương như vị nguyên thủ của Tâm thành tín,nó ứng với hào 2  tánh dương đắc trung bên dưới,  tỉ như sự thành tín  ràng buộc lẫn nhau bỡi đức cương trung.
  6. “Tượng viết: Hàn âm đăng vu thiên,  hà khả trường dã.”
( Lời tượng: Gà bay lên  trời cao, làm sao lâu dài được.) Hào 6 tánh dương tướng âm, ở cuối quẻ Trung Phu  như con gà chỉ có thể   cất  tiếng gáy    chứ thân gà    không thể bay lên trời    lâu dài được.  Cuối thời Trung Phu, người ta chỉ  có thể  nhất thời dùng lời kêu gọi nhau để giữ  tâm thành tín, chứ không thể        ràng buộc     lẫn nhau  như ở hào 5 dương.
.
Ý  Chung:
    Trung Phu  ||::|| là chánh quái đời 7 của thuần Cấn, cũng là trùng quái   đời 13 của thuần Ly, với nội quái Đoài ngoại quái Tốn, gió  khua động  nước đánh thức    các  loài thủy sinh bên dưới,  là tượng của Tâm thành  tín . Nghĩa rộng là tâm thành tín  cảm ứng   đức hiếu sinh  trong trời đất.
     Thoán truyện dựa  theo cấu trúc quái đồ với 4 hào dương hai  bên ngoài và hai hào âm  ở giữa  mà nói đến các ý: (1) Tâm thành  tín là   tâm hư vô chấp,   tánh thực   cương trung. (2) Tâm thành tín ứng cảm   đức hiếu sinh trong trời đất. (2) Do tâm hư tánh thực mà  đức tin  thực hiện được việc trọng đại.
      Đại tượng dựa trên hình trạng quái đồ tổng thể của    Trung Phu , trong  âm ngoài dương tương tự   quẻ  Ly  biểu thị cho sự sáng suốt của  pháp luật  , đồng thời    tâm thành tín   cảm ứng   đức hiếu sinh cho  nên   khuyên  thiện tri thức  phải     xét xử thấu đáo việc  hình ngục  , và đình chỉ   án tử hình.
    Hào từ và tiểu tượng nói đến các ý:
    Hào 1 dương: Địa vị chánh đáng khởi  đầu cho lòng thành  tin.
   Hào 2 dương: Cương trung là thực tánh của tâm thành tin. Tâm thành tín dựa trên lợi thú chung  tạo sự   viễn cảm cộng thông giữa các cá thể.  
  Hào 3 âm: Những người có sự trái ngược về nội tánh và ngoại tướng  thì    không thể  tạo được sự tin tưởng  ,  từ đó nghi tâm phát khởi  làm cho  hành vi ứng xử bị tán loạn.  
  Hào  4 âm:  Giá trị đạo đức của tâm thành tín  có tính  hướng thượng, rời bỏ  ngã vị    để đến đạt   giá trị vô ngã  tròn đầy.
  Hào 5 dương: Nội tâm  rỗng rang, ngoại  tướng thành thật với đức cương trung  tạo   sự tín thành ràng buộc được tất cả  
  Hào 6 dương: Nội tánh và ngoại tướng trái  nhau  thì dẫu   cố gắng   cũng không giữ được sự tín nhiệm lâu dài.
    Nói chung,  Trung Phu hay  tâm thành tín theo nghĩa chung thì đó là    đức tin,  theo nghĩa  cụ thể  là sự tin tưởng  vào  một  kết quả sẽ xảy ra theo các điều kiện nguyên nhân đã được thực hiện  . Đức tin là  hoạt  động thuộc ý chí cho  nên nó có tính tự do  chọn lựa.   nó ở vào tình  trạng  vừa sáng tỏ chắc chắn  khi nhìn vào  nguyên nhân  , vừa mơ hồ bấp bênh  khi nhìn vào  hậu quả. Có   lòng   tín     mà thiếu  trí  giải thì dễ rơi vào   mê tín, ngu si; ngược lại có trí giải  mà thiếu lòng  tin   thì  dễ  rơi vào  tà kiến, nghi hoặc. Cho nên đức tin và chánh kiến hay  tín giải song hành   hành động mới có giá trị .       

    Tổng Luận
    1/  Tiên thiên Bát  quái đồ  căn cứ trên ký tự các quẻ  đối chiếu với   hệ nhị  phân  thì Trung Phu và Tiểu Quá có số thứ tự  là:       Trung Phu  ||::|| = 25 + 24 + 2 + 1 = 51,
                    và Tiểu Quá  ::||::  = 23 + 22  =  12.
     Về sau Chu Dịch hậu thiên tự quái   dựa theo quan niệm   của người diễn giải    mà xếp hai quẻ Trung Phu và Tiểu Quá  vào số thứ tự  61 và 62.
     Trong khảo luận này thì  thứ tự các quẻ    không xếp theo Tiên thiên hay Hậu thiên Bát quái, nhưng xếp theo   phả hệ  16 đời  của  8 quẻ thuần  theo cách xếp phả hệ 8 đời của Kinh Phòng, đồng thời dựa trên   sự đối tác tánh tướng âm dương của chúng. Theo đó  thì  Tiểu Quá và Trung Phu là hai quẻ đối tánh có số thứ tự  là  61 và 62 như ghi trên .
    2/  Quẻ Tiểu quá ::||::  là  kết hợp   trong Cấn tĩnh , ngoài Chấn động, chuyển động mà luôn đứng yên,   như  thế  chim bay  cánh động mà thân tĩnh. Thân là 2 hào dương ở giữa, cánh là 4 hào âm, mỗi bên 2 hào.  Từ hình tượng đó,  quẻ Tiểu quá  hay là Cái nhỏ trội  quá bao hàm các ý chính:
     a)  Thực tại lưu chuyển như chim bay, nơi chốn thay   đổi  nhưng thân chim không đổi khác  , tức là  cái  biến động  vô thường luôn đi đôi với cái   thường đều tĩnh lặng.
    b) Theo phả hệ 16 đời, thì Tiểu quá là chánh quái đời 7 của thuần Đoài, đồng thời cũng là trùng quái đời 13 của thuần Khảm.  Tức là  Tiểu quá ở  gần Khảm hơn   Đoài, đồng thời  hình dạng chung của   quái đồ, trong dương ngoài âm,   như dạng  quẻ Khảm. Điều này cho thấy  rằng  Tiểu quá tuy là hanh thông, thuận lợi cho sự chính bền,   nhưng nó  tiềm ẩn nhiều     khó khăn  nguy hiểm    của Khảm hơn là   vui vẻ  của Đoài.
     c) Về mặt xã hội,  Tiểu quá  hay Cái nhỏ trội quá, là thời của   của vị ngã, của cái tôi   nhỏ mọn đang thắng  thế, đó là tiểu lợi mà đại hoạ  . Thiện tri thức  trong thời này nên  xuống thấp giữ mình tốt  hơn là lên cao   chuốt họa.
    3/  Quẻ Trung phu ||::||  nội Đoài ngoại Tốn,   gió khua động nước,   trong vui ngoài thuận, là tượng của Tâm thành tín. Quái đồ còn cho thấy,  hai hào âm ở giữa là nội tâm  vô ngã ;  bốn hào dương   bên ngoài là ngoại  tướng cương trung . Từ đó nghĩa của Trung phu gốm các ý chính:
      a) Thực tánh của đức tin là vô ngã vị ,  dụng tướng  của đức tin là sự cương trung, nhiệt thành.  Bỡi vì  tự xóa   mình thành rỗng không cùng  với nhiệt   tâm thành tín cho nên đức tin kích  cảm đức hiếu sinh để   có thể hoàn thành việc trọng đại. Về tính vô ngã và khả năng  của đức tin   được nói đến   trong Ky Tô giáo.  Chẳng hạn, ở các đoạn của  Thánh kinh: (1)   “Ngài đã làm cho mình trống không, mặc lấy hình thể của một nô lệ, trở nên giống như loài người. “(Paul's Letter to the Philippians 2: 7). Đó há chẳng phải là trong hư ngoài thực ? Và (2)  “Ngài đáp: Vì các con ít đức tin. Ta nói rõ với các con: Nếu các con có đức tin chỉ bằng một hạt cải thì các con có thể bảo hòn núi nầy rằng: ‘Hãy dời từ đây qua đó’ thì nó sẽ dời; và chẳng có điều gì các con không làm được!” (Mathew 17:20). Đây chính là vạn năng huyền nhiệm của đức tin.
    b ) Trung phu  là chánh quái đời 7 của thuần Cấn, đồng thời cũng là trung quái đởi 13 của thuần Ly , tức là  nó ở gần Ly hơn Cấn. Đồng thời  quái đồ tổng thể của Trung phu ||::|| trong âm ngoài dương    như  dạng quẻ Ly.  Điều này cho thấy tâm thành tín hay đức tin càng phát triển thì nó càng rời xa sự ngăn ngại của quẻ  Cấn và càng đến  gần sự thông sáng của quẻ Ly . Đặc điểm  này luôn nhắc đến  trong   Phật giáo, tức là tín tâm và huệ tâm   phải luôn có đủ,   tín  giải rồi thọ trì  thì mới có hiệu quả.  
    Phật  Thích Ca dạy: 

“Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy từng được nghe nói đến,
Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy được quảng bá rộng rãi, 

Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy do truyền thống để lại,
Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy được kinh điển truyền tụng,
Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy do một vị giáo chủ nói ra,
Đừng tin điều gì chỉ do lý luận ,suy đoán,
Đừng tin điều gì chỉ vì thấy điều đó có lý,
Đừng tin điều gì chỉ vì điều đó phù hợp với thành kiến, quan điểm nhận thức của mình,
Đừng tin điều gì chỉ vì điều ấy do thầy mình  nói ra.
    Nhưng chỉ khi nào tự mình biết rằng : Những điều đó là không đúng, nó không chính đáng, nó bị người hiền trí bác bỏ, và nếu nhận nó, thực hành nó sẽ đưa đến tai hại và khổ đau, vậy thì các ngươi hãy từ bỏ những điều đó đi.
    Và, khi nào chính các ngươi biết rằng: Những điều ấy là chân chính, nó không bị chê trách, nó được người hiền trí khen ngợi, khi chấp nhận nó, thực hành nó sẽ đưa đến an lạc, hạnh phúc, vậy thì các người phải nỗ lực  thực hành những điều ấy.” (Kinh Kalama, Tăng Chi Bộ kinh I).

    Ngài bảo : “Tin ta mà không hiểu ta, ấy là phỉ báng ta vậy.” 
   Và, “Người có lòng tin mà không hiểu giáo lý thì dễ tăng trưởng vô minh, si ám; người hiểu giáo lý mà không có lòng tin thì dễ tăng trưởng   tà kiến. Cho nên lòng tin và hiểu biết phải cùng có đủ để làm cội gốc tu hành.” ( Kinh Niết Bàn)

4/  Quan hệ đối tánh giữa Tiểu quá ||::|| và trung Phu ||::||
     Trong phả hệ  Bát quái 16 đời  thì: Tiểu quá có mặt trong   cả hai phả hệ Đoài và Khảm; Trung phu thì có mặt trong hai phả hệ Cấn và Ly. Các quẻ mẹ Đoài-Cấn và  Khảm-Ly là hai cặp đối tánh   cho   nên Tiểu quá và Trung phu cũng đối tánh nhau,  nghĩa là trong quá trình  biến dịch thì bản  chất của chúng không thay đổi theo nơi chốn mà chỉ    biến đổi  theo thời gian. Từ  quan hệ đối tánh này   có thể  nhận thấy các  điểm chính yếu  sau đây:
  a/  Trung Phu tỉ như  thời kỳ trứng còn đang ấp   nên phải có sự  tín tưởng  đợi chờ cho trứng nở. Tâm thành tín có các đối tượng: (1) Tín  pháp , ở  đây là tin vào   sự việc  diễn tiến  theo luật   nhân quả, cái nhân là phôi chim đã có trong trứng, cái quả là chim con nở ra từ trứng,  trong đó nhờ có thuận duyên  là các  điều kiện về  nhiệt độ, về bảo vệ, về thời gian ấp trứng. (2)Tin mình hay tự tin. Chim mẹ kiên trì ấp ủ và bảo vệ trứng, đó là tự tin vào  bản thân mình  khả năng   ấp  cho trứng nở. (2) Tin vào kẻ khác hay tha tín . Sau khi trứng   nở ,  chim mẹ phải rời tổ đi kiếm mồi  bỡi tin rằng chim con không  dám rời khỏi tổ, và chim lạ không dám  đến hại chim con, đó là tin vào kẻ khác. Các động thái  tin tưởng này  diễn ra   nơi  người khi  sự thể vừa chắc chắn  vừa  bấp bênh  mà  giải đáp là sự chọn lựa bỡi ý chí.     
    Đằng khác Tiểu Quá tỉ như  lúc chim    ra khỏi trứng. Tuy   có lông có  cánh nhưng còn nhỏ quá,   nó không đủ sức bay cao. Đây không còn là lúc tin tưởng  đợi  chờ nữa,  mà là   lúc   hành động để   có được  lợi ích  từng phần.
  b/  Theo khí phần thì Tiểu quá ::||::  là “chỉ động tế”,  trong tĩnh ngoài động, hàm chứa sự khó khăn   của quẻ Khảm nên cần   có sự trợ giúp để hoàn thành việc nhỏ. Trung phu ||::|| là “sát sanh vô nhẫn”, bên dưới là  sát khí của Đoài kim , bên trên là  sanh khí của Tốn mộc ,bỡi  không thể nhẫn tâm  chịu đựng sát sanh  nên  nó  chiêu   cảm    đức hiếu sinh bên trên . Đồng thời  Trung phu còn  hàm chứa   tánh    sáng  của quẻ Ly , tức là đức tín  và trí huệ     không tách rời nhau.
   c/ Tiểu quá ::||::  trong thực ngoài hư, là thời của vị ngã,  tiểu lợi tức thời. Nó luôn luôn lưu chuyển như chim bay,  như   nước chảy cho nên  nó  thuận lợi cho sự   xuống thấp  để  giữ mình và tu  luyện đức hạnh từ những điều nhỏ nhất.
   Ngược lại, Trung phu  ||::||   trong hư ngoài thực,  là thời của vô ngã vị,  nội tâm rỗng rang   sáng suốt, ngoại  tướng thành thực   chiêu cảm  sức sống   cho nên nó hoàn thành được  đại sự lâu dài. Một khi tâm thành tin hay đức tin  là khởi dụng của  tự tánh không có đủ ánh  sáng  của sự sống     thì nó có thể mở dường cho việc giải trừ tội lỗi nghiệp chướng. Cũng từ điểm then chốt này mà Đại tượng của quẻ Trung phu khuyên thiện tri thức phải xét thấu đáo việc hình ngục và tha cho tội chết.   
     Sự việc càng    trọng  đại  thì   càng    phải có đức tin mới có kết quả  tốt lành. Trong các  việc lớn  trên đời thì  hôn nhân là   chuyện hệ trọng   lâu dài,  cho nên nó  không thể thiếu tâm thành tín. Do đó, tiếp sau quẻ Trung phu,  khảo luận sẽ trình bày nội dung ý nghĩa của   quẻ Qui Muội./- 

                                   BẢNG  PHẢ  HỆ  BÁT  QUÁI  16  ĐỜI


    1/  Bốn Quẻ Thuần Dương:

Đời: 1        2        3         4        5          6       7(D.hồn)  8  9  10(Q.hồn)
       ||||||     :|||||   ::||||    :::|||    ::::||     :::::|    :::|:|       ::||:|   :|||:|    ||||:|
[Th. Kiền  Cấu   Độn  Bỉ     Quan   Bác       Tấn      Lữ  Đỉnh  Đ. Hữu
        11        12         13       14      15               16
         |:||:|      |::|:|      |::::|    |:::||   |::|||             |:||||
  Th. Ly    Phệ hạp   Di       Ích     Vô Vọng   Đồng nhân] →Th. Kiền


Đời: 1         2          3       4        5     6  7(D. hồn) 8  9     10(Q.hồn)
       |::|::      :::|::   :|:|::  :|||::     :||:::  :||:|:  :||||:            :|:||:   :::||:  |::||:
[Th. Chấn  Dự  Giải   Hằng Thăng Tỉnh    Đại quá    Khốn  Tụy Tùy
                   11      12        13      14      15                16
                 ||:||:      |||||:      |||:|:      |||:::   ||||::              ||:|::
    Th. Đoài       Quải   Nhu   Thái    Đại tráng   Q. muội ] →Th. Chấn


Đời: 1         2         3        4         5       6       7(D.hồn) 8     9   10(Q.hồn)
      :|::|:        ||::|:    |:::|:    |:|:|:    |:|||:    |:||::     |:|:::       |:::::   ||::::  :|::::
[Th. Khảm Tiết  Truân  Ký Tế  Cách  Phong Minh di  Phục Lâm  Sư
                  11       12       13               14       15          16
               ::::::      ::|:::      ::||::           ::|||:      ::|:|:      ::::|:
        th.Khôn    Khiêm  Tiểu quá   Hàm    Kiển    Tỵ ] →  Thuần Khảm 

Đời: 1       2       3        4       5     6        7(D.hồn)     8         9   10(Q.hồn)
     ::|::      |:|::|    |||::|   ||:::|   ||:|:|   ||:|||  ||::||           |||:||       |:|:||     ::|:||
[Th. Cấn Bí   Đại súc Tổn Khuê Lý  Tr. phu T. súc G.nhân Tiệm
                     11       12         13       14        15              16
                     :||:||      :|::||      :|:|||     :|:|:|      :|:::|          :||::|
                 th.Tốn   Hoán  Tụng   Vị Tế    Mông    Cổ ] → Th. Cấn 


    2/ Bốn Quẻ Thuần Âm :

Đời: 1        2        3        4        5              6     7(D. hồn) 8  9 10(Q. hồn)
    ::::::        |:::::   ||::::   |||:::    ||||::         |||||:   |||:|:        ||::|:  |:::|:  ::::|:
[Th. Khôn Phục Lâm Thái Đại tráng  Quải  Nhu   Tiết  Truân Tỵ
                      11           12          13        14           15       16
                   :|::|:         :||:|:       :||||:         :|||::       :||:::       :|::::
          th. Khảm      Tỉnh     Đại quá   Hằng   Thăng   Sư ] → Th.Khôn

Đời: 1       2         3           4      5          6      7(D.hồn)8      9  10(Q.hồn)
   :||:||      |||:||         |:|:||    |:::||   |::|||      |::|:|   |::::|       |:|::|  |||::|   :||::|
[Th.TốnT.súc G.nhân Ích  V.vọng Ph.hạp Di        Bí Đ.súc Cổ
                    11            12       13       14       15           16
                  ::|::|    :::::|       :::|:|   :::|||      ::::||       ::|:||
             th.Cấn   Bác        Tấn   Bỉ        Quan  Tiệm] →Th.Tốn


Đời:     1     2       3      4        5         6       7(D.hồn) 8     9  10(Q.hồn)
          |:||:|   ::||:|   :|||:|   :|:|:|   :|:::|    :|::||     :|:|||       :|||||  ::||||    |:||||
  [Th. Ly    Lữ    Đỉnh   Vị tế  Mông Hoán Tụng Cấu Độn Đ. nhân
                   11       12        13              14       15           16
                   ||||||      ||:|||    ||::||             ||:::|       ||:|:|      ||||:|
          th. Kiền      Lý    Trung phu  Tổn     Khuê  Đại hữu ] → Th. Ly


Đời:  1       2         3       4       5        6        7(D. hồn) 8  9  10(Q.hồn)
         ||:||:   :|:||:    :::||:  ::|||:    ::|:|:    ::|:::   ::||::      :::|::  :|:|::  ||:|::
[Th. Đoài  Khốn  Tụy Hàm Kiển  Khiêm T.quá Dự Giải  Q.Muội
                  11        12          13            14        15         16
                |::|::      |:||::        |:|:::       |:|:|:      |:|||:       |::||:
       th.Chấn   Phong   Minh di    Ký tế  Cách  Tùy ] → Th. Đoài


(Ghi chú: 
1. Mỗi quẻ thuần biến qua 16 đời thì hoàn nguyên .
2. Mỗi nhóm 16 đời này gồm có: 8 chính quái của quẻ thuần gốc ở các đời 1 ,       2, 3, 4, 5, 6, 7 10 và 8 trùng quái các đời 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16
 3. Trùng quái của một quẻ thuần dương là chính quái của một quẻ thuần âm, và ngược lại , trùng quái của một thuần âm là chính quái của một thuần dương. )


                                     



   Phú Yên, tháng Sáu Mậu Tuất - 2018
                                 Đàm khánh Hỷ