Thứ Bảy, 2 tháng 3, 2019

Kỳ 3: Ngôn Ngữ Và Thông Tri



                           NGÔN NGỮ VÀ THÔNG TRI

                             )()(

 

                                  Biên soạn

                        Đàm Khánh Hỷ, 

                            ***

 Nội Dung

Mở Đầu

 

I. Tiến Trình Biểu Trưng

  1. Các Hành Vi Biểu Trưng

  2. Sự Sáng Trí

  3. Các Khái Niệm

 

II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ

  1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ

  2. Sự Đa Dạng   Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
  3.  Đặc Tính  Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
   4. Cơ Chế Tiếng Nói
   5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ

  III. Ký Ức Ngôn Ngữ
     1. Sự Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh
      2.  Học Tập Nói
      3.   Ký Ức Tiếng Nói
      4. Hồi Ức  Và Quên Lảng
   5 . Não Bộ Và  Ký Ức Ngôn Ngữ

IV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
     1.Tiến Trình Thông Tri
      2. Ý Nghĩa Của Từ
      3. Thông Tri  Không   Lời
Kết Luận
Tài Liệu Tham Khảo

  

                                  III.    KÝ ỨC NGÔN NGỮ

     1/  Phát Âm Của Trẻ Sơ Sinh

        Theo quan sát của  O.C. Irwin và H.P. Chen 1  thì các âm sớm nhất mà đứa trẻ có được    cho  thấy  rằng, trong số hơn 40 âm vị  (phonemes) khác nhau  có trong  Bảng phiên âm mẫu tự quốc tế (IPA), trẻ sơ sinh  chỉ dùng chừng   8 âm. Trong số 8  này , có  5  nguyên âm và 3 phụ âm. Nguyên âm “ a ”  chiếm  khoảng 90% tổng số các âm phát ra lúc đầu. Quan sát một nhóm 40  trẻ sơ sinh dưới 10 ngày tuổi,  tất cả chúng đều phát ra  nguyên âm “a “ như  trong từ “cat “ , “ha” trong  tiếng Anh. Bốn nguyên âm khác, chỉ có một số trẻ  dùng   là “i”, “e”, “u”, và “oo” như trong các từ fit, set, up và food trong tiếng Anh, tương ứng với các âm i, e, ơ, và u  trong tiếng Việt  . Trong 3 phụ âm  có một âm tạo bỡi sức ép gió  vào thanh môn đóng, còn lại 2 phụ âm   ghi nhận  được là “ h ” và “ l ” , như trong các tiếng “ ha ha”, “la la “ trong tiếng Việt. Dần về sau,  đứa trẻ có thêm   các âm vị khác , cuối cùng  mọi âm  đều có đủ như người lớn.
      Một chuyên gia khác,  C.E.  Osgood 2    đã    theo dõi sự phát âm ban đầu bằng cách  dùng  băng ghi lại âm  do đứa con  phát ra   khi nó được hai tháng tuổi,  cho biết    đứa bé  có thể phát ra  tất cả các   âm mà cơ chế  phát âm con người có thể có được,  bao gồm các nguyên âm tiếng Pháp, các âm run, nguyên âm đồng hóa (umlaut) tiếng Đức, các âm cổ họng, và  nhiều âm  chỉ có thể miêu tả  bằng các ký hiệu ngữ âm (Hình III.1) .

             

                        Hình III.1: Các âm ban đầu của trẻ sơ sinh 3
                        
   Khi đứa trẻ lớn lên   trong một nền văn hóa nào đó thì rất nhiều âm ban đầu  biến mất khỏi kho tàng âm của nó, chỉ    những âm nào được dùng trong nền văn hóa hiện tại   mới còn giữ lại. Về sau người ta  rất khó khăn lắm mới lấy lại được các âm đã bị mất lúc đầu. Điều này thấy rõ ở các học sinh , sinh viên khi họ cố gắng luyện tập để nắm vững những chỗ tinh tế trong cách phát âm của   tiếng nước ngoài .
 Các ngôn ngữ khác nhau, dĩ nhiên,  sử dụng các âm vị khác nhau. Một  ngôn ngữ  có thể  nhấn mạnh trên một số âm này  mà không dùng đến các âm khác. Do đó, trong việc thủ đắc tiếng nói  đứa trẻ đặt  việc  sử dụng các  âm vị   trên  mô thức đặc thù của nền văn hóa  nó đang sống. Nhưng, trước khi nó   phối hợp các âm này sao cho có ý nghĩa,  thì nó đã lặp đi lặp lại  chúng  theo một cách riêng napf đó   mà    người  lớn, với văn hóa của họ,   gọi đó  là  bập bẹ.
     Hành vi  nói  là do học tập ,  nhưng   tùy theo  sự    trưởng thành. Số âm vị tăng theo  sự lớn lên của  đứa trẻ   là do  mức độ thành thục   các cơ chế phát âm. Hành vi bập bẹ có thể kéo dài đến tháng thứ ba hoặc trễ hơn  là do    vùng vận động ở  vỏ não chưa  phát  triển đầy đủ. Ngay sau khi đứa trẻ đã nói ra được các từ, chúng ta vẫn    thấy  nó bị   hạn chế   bỡi   cơ chế phát âm chưa thành thục . Chẳng hạn,  mặc dầu    đứa trẻ nghe  nói: “đi làm”,  nhưng nó   có thể nói “ i nàm ” .   Rõ ràng sự  hệ thuộc  giữa trưởng thành cơ thể và   học tập  đã  tác động đến  tiến trình     phát triển khả năng nói. 
  
     2/ Học Tập Nói
    1. Sự phát âm bất định ban đầu :
       Người ta có thể coi sự phát âm ban  đầu của trẻ sơ sinh  như là các thao tác, nếu được củng cố, dần dần chúng  sẽ giả lập cho các   dạng thức tạo thành   chuỗi âm thích  ứng trong thông tri   lời nói .  Vì   không thể điều khiển  các kích thích   nằm bên trong  sự phát âm ban đầu của đứa bé, chúng ta  phải đợi đến lúc đáp ứng  phát âm diễn ra mới có thể củng cố chúng được  . Tuy nhiên, theo thời gian     các đáp ứng  phát âm đó  sẽ trở thành tự củng cố(self-reinforcing) cho chính nó.  Qua   phản hồi thính giác và  phản hồi vận động ( auditory  feedback and kinesthetic feedback) mà đứa trẻ có thể nghe được các âm  chính từ miệng nó phát ra, theo đó  nó sẽ đi  dần vào mô thức tự kích thích để  phát âm.
    Tự  củng cố để  kích thích   phát âm của đứa trẻ cũng được bổ sung bỡi sự củng cố  từ bên ngoài, chẳng hạn,  tiếng nói của người mẹ trong khi chăm  sóc đứa con. Qua việc thay tã lót, cho ăn, ru ngủ,…tiếng nói của người mẹ trở thành nguồn củng cố thứ cấp xuất hiện mỗi khi  nhu cầu của đứa bé được đáp ứng. Sau đó, qua quá trình tổng quát hóa kích thích mà  giọng nói   của đứa con có các đặc tính  như của người mẹ, và đối với đứa con  chúng trở thành các “ âm  tốt “  như phần thưởng vật thể.
   
                                            
                                 Hình III.2: Phát  âm ban đầu của trẻ sơ sinh4

  2. Nói bập bẹ:
    Giai đoạn quan trọng trong thời  tập nói đánh dấu bằng  sự chuyển tiếp từ  phát âm không phân biệt sang  phát âm lặp lại, tức là  nói bập bẹ , chẳng hạn lặp lại các âm:  la-la-la, ba-ba, … Bập bẹ xuất hiện sớm ở tháng thứ 3, thông thường là ở tháng thứ 5-6. Các tổ hợp âm lặp lại thường nghe như: a-ha, la-la, da-da, ma-mam,…
Đặc biệt là chỉ có con người mới  sớm  phát triển đặc điểm phát âm như vậy. Và, theo O.H. Mowrer , “Learning Theory and Personality Dynamics, 1950 (Lý thuyết học tập và động năng nhân cách) thì điều đáng chú ý là,  các trẻ con điếc mặc dầu   tạo được các âm nhưng chúng không bập bẹ. Điều thấy được  thì  bập bẹ là một dạng  tự bắt chước mình, nhưng nó xây dựng  như thế nào?  Theo lý thyết đã   nêu,    đó là chuỗi đáp ứng điều kiện hóa bỡi các âm do  chính đứa trẻ phát ra     kích thích   cho sự lặp lại của nó.  Giả thuyết  cho rằng: Một loại kích thích nào đó ở bên trong khởi  sinh đáp ứng đẩu tiên, như “đa”. Một khi đáp “đa” đã  xuất hiện thì âm “đa”  ấy  trở thành  một kích thích bên ngoài để có đáp ứng tiếp theo. Vì đáp ứng và âm liên hợp diễn  ra gắn bó với nhau theo thời gian , cho nên  sự tiếp giáp này  làm cho âm “đa” trở thành kích thích thích điều kiện hóa cho chuỗi đáp ứng “đa-đa-đa-…”  (Hình III. 3)  .

   
     Hình III.3:  Vòng phản xạ bập  bẹ của trẻ sơ sinh5 .
            
   ( Đứa bé trong khi phát ra âm “đa” đã tự kích thích nó theo hai đường: Đứa bé nghe nó nói “đa” ,  và trong lúc đó các xung động từ cơ âm thanh nạp vào hệ thần kinh của nó. Cuối cùng, tạo nên vòng phản xạ, với âm “đa” dùng như kích thích để tái khởi phát.)   
     Kích thích tự củng cố cho vòng đáp ứng âm “đa-đa-đa-…”  có thể do  đứa bé nghe âm  do  nó phát ra giống với âm của người mẹ hoặc người nó ưa thích. Chuỗi phát âm này cứ tiếp tục cho đến lúc đứa bé cảm thấy mệt mỏi, hoặc đến lúc có  một kích thích khác khởi đầu cho một loại đáp  ứng khác.

 3. Thủ đắc từ.
    Bước quan trọng   tiếp theo  trong học nói là mô phỏng hay cố gắng bắt  chước sự phát âm của người khác. Sau khi đã biết mô phỏng theo mình, đứa bé  bây giờ chú ý bắt chước  người khác.
Chẳng hạn, một  người nói “đa”,  với một  đứa trẻ  đã biết  bắt chước âm “đa”  của chính nó,  thì nó có thể lập lại đáp ứng này dễ dàng . Nhưng, nếu  từ phát ra là  “đi” hay “đâu”  thì đứa trẻ phải cố gắng bắt chước   theo khả năng tốt nhất của  nó để có thể lặp lại gần đúng.  Khả năng tạo nên    âm  gần đúng với âm người lớn, tức là  phát ra  âm “đi”  thay vì  “đa”, trải qua    tiến trình học tập  thử thách và sửa sai (trial-and-error). Khả năng này  phát triển dần theo thời gian    liên quan  đến các yếu tố trưởng thành. Đứa trẻ không thể bắt chước  đúng  phát âm của  người lớn cho đến khi   các cơ chế thính âm của nó (auditory vocal mechanisms) ,  bao gồm các liên kết   não của nó , phát triển  đầy đủ.
    Tuy nhiên,  thủ đắc ký năng vận động nói   và học tập ý nghĩa những gì nói ra là hai việc khác nhau. Điều này vẫn đúng mặc dù kỹ năng  nói và sự đánh giá ý nghĩa từ phát triển đồng thời tại một mức độ nào đó.
    Ở mức độ sơ đẳng, việc thủ đắc nghĩa từ dựa trên căn bản điều kiện hóa.  Một đứa trẻ nói “đa-đa”  thì cha nó xuất hiện, bồng bế  mơn trớn với nó , qua một vài lần như vậy, chẳng bao lâu thì sự phát âm “đa-đa”  biểu thị cho  người cha hoặc một người giống như ông ta.  Vào giai đoạn phát triển này, bất cứ một đối vật  gì thường  xuất hiện   mỗi khi đứa trẻ phát ra một âm nào đó thì về sau người hay vật ấy có thể được biều thị bỡi âm đặc biệt ấy.  Nhà tâm lý học John B. Watson  đã thử nghiệm,  bất cứ khi nào đứa trẻ nói “đa-đa” đều đem đến cho nó một bình sữa. Kết quả là bình sữa  trở thành “đa-đa” và  “đa-đa”  có nghĩa là “bình sữa”.
    Thông thường   đứa trẻ có thể nói được từ đầu tiên sớm nhất  vào khoảng  cuối năm thứ nhất. Tuy nhiên, sự phát triển kỹ năng nói, cũng như các hành vi khác,  liên quan tới các điều kiện xã hội kinh tế  và di truyền,  cho nên  có sự khác biệt  cá nhân rất lớn. Đối với những trẻ em  trong  các điều kiện thuận lợi có thể nói   từ đầu tiên vào tháng 11, nhưng cũng có các trẻ em mãi đến 2, 3 năm mới nói đươc. Các   trẻ  trong  các viện   nuôi dưỡng  chậm nói hơn các trẻ được cha mẹ chăm sóc.  Mặc dù cùng chia sẻ các yếu tố di truyền giống nhau, nhưng các đứa trẻ được cha mẹ dành nhiều thời gian chăm sóc  sẽ sớm biết nói.
  
     4. Phát triển từ vựng:
    Sau khi  đứa trẻ nói được từ đầu tiên thì  nó học được  các từ khác rất nhanh,  cho nên   khó có thể  ghi lại đủ số từ  mỗi đứa trẻ  nói  được. Quan sát sự phát triển  từ vựng của  trẻ,  người ta thường dùng phương pháp lấy mẫu thống kê cho các nhóm trẻ ở các lứa tuổi khác nhau rồi tính ra các số đại diện cho tất cả. Chẳng hạn,  quan sát số lượng từ đã  nói trong 3 giờ của trẻ em từ 2 đến 4 tuổi  ghi lại kết quả  như  trong  Bảng III.4

 Bảng III.1:  Tổng số  từ   nói  và số từ dùng khác nhau 
                  trong  3 giờ của các nhóm trẻ từ 2 đến 4 tuổi trong một trường mẫu giáo 6.

Tháng
tuổi
Số
trẻ
Tổng số từ đã nói  

                     
Tổng số từ nó
 khác nhau    
Hàng số
Trung
vị
 Hàng
 số
Trung
vị
24- 29
11
236 - 729
402
60 - 142
94

30- 35
20
99 - 1 067
763
32 - 298
153
36- 41
22
396 - 1 990
1 296
111 - 394
254
42- 47
26
332 - 3 084
1 772
117 - 552
309
    
     Bảng liệt kê có thể giúp ta  biết được : (1) Các số trung vị   cho thấy  số từ các trẻ đã nói và số từ  dùng khác nhau   tăng theo lứa tuổi của chúng. (2) Các hàng số cho thấy  có sự khác biệt cá nhân đáng kể. Chẳng hạn, trong 11 đứa trẻ ở  lớp  24-29 tháng tuổi, qua   3 giờ, có  đứa nói  ít nhất là 236 từ, và có đứa  dùng  ít nhất 60 từ  khác nhau . Trong khi đó ,  trong 20   trẻ ở  lớp  30-35 tháng tuổi,  có đứa nói ít nhất là 99 từ, và có đứa   dùng ít nhất   là 32 từ khác nhau.  (3) Độ rộng của hàng số cũng cho thấy  trong cùng một  nhóm tuổi khả năng nói của  mỗi đứa trẻ khác nhau.…
    Trong giai đoạn đầu một số từ đặc biệt  được trẻ dùng  có  nghĩa  như   một câu, hoặc một ngữ   ( word sentences or   holophrases). Ví dụ: “Mama “ theo  nghĩa như “ Mama, đến đây. “  hoặc “Đi “ theo nghĩa “Chúng ta cùng đi .”   Đứa   trẻ sẽ nói câu gồm  2, 3, từ   từ trở lên  cho đến khi vốn từ vựng của nó  tăng đến một số nào đó , đối với ngôn ngữ đa âm tiết thì khoảng   100 từ, đối với ngôn ngữ đơn âm như tiếng Việt con  số này có thể ít hơn.
      Đứa trẻ học các từ theo nhiều cách, trong đó có những cách  chẳng hạn, người ta     lần lượt đưa cho đứa trẻ các vật đồng thời nêu tên mỗi vật để nó nói theo. Hoặc dùng tay  lần lượt chỉ  vào các  vật đồng thời gọi tên mỗi vật.  Đứa trẻ cũng thu thập được   các tên gọi do  nghe  nói chuyện, xem hình vẽ  hoặc do học    được ở trường. Biết được  cách học (learning to learn “ cũng giúp đứa trẻ sớm dùng ngôn ngữ để học ngôn ngữ.  Nói chung,  ý nghĩa quan trọng  về mặt tâm lý của sự phát triển ngôn ngữ trong một  cá thể  là sự lớn lên về trình độ trí năng  của con người.

    5.  Phân tích hành vi nói:
    Các từ   đầu tiên   đứa trẻ có được  phần lớn là danh từ, tiếp đến  là động từ, rồi tính từ. Trước khi biết xếp đặt từ để  nói câu theo cú pháp,  đứa trẻ    dùng các  từ theo cách thông dụng   của chúng hơn là hoàn toàn theo  ngẫu nhiên. Điều này có thể thấy ở những câu do tự nó   nói ra  bị   lỗi cú pháp. Chẳng hạn, một đứa bé hỏi  : “Thưa ông tên là  ai?”, “Ai muốn gặp ông ?”,  … Các tổ hợp từ như vậy không phải là ngẫu nhiên, nhưng là có  chủ ý   xây dựng  theo cú pháp mặc dầu  chưa hoàn chỉnh.
    Đằng khác,     B. F. Skinner7 đã phân biệt  thói quen nói  của trẻ    về mặt   chức năng hơn  là về  ngữ pháp. Có hai loại khác nhau về chức năng là lời nói  yêu cầu và   lời nói   giao tiếp ( mands and tacts).
    Lời    yêu cầu (mand) gồm    các từ, ngữ, và câu có chứa yếu tố  khiển cầu  hay   đòi hỏi, ví dụ: “Cho” ( Có nghĩa “Hãy cho tôi.”), “Đi”, “Lại đây”, “ Coi nè”, “ Đừng cho nó uống “, …. Đáng chú ý là lời cầu khiển nói ra là do động lực bên trong thúc đẩy, chúng được củng cố bỡi đáp ứng  tích cực của người nghe,  cho nên chúng  được coi là   thao tác  nói (operants),   vì do tự phát hơn là       do bên ngoài kích khởi mà nói ra. Tuy nhiên,  cũng có trường hợp sự kích thích bên ngoài   có thể đưa đến lời cầu khiển, chẳng  hạn, khi nhìn thấy  bánh  kẹo,  đứa bé nói để đòi  ăn.
    Lời   giao tiếp là lời nói để gọi tên, để biểu trưng, hay để trình bày các đặc điểm  môi trường . Chức năng của nó là  tạo   sự tiếp xúc với sự vật hay sự cố. Do đó, lời  nói giao tiếp đem lại  phúc lợi   cho người nghe, vì  nó  mở rộng sự tiếp xúc   với môi trường chung quanh ,  nghĩa là  nói  lời giao tiếp    tạo nên  thông tri ngôn ngữ.

    3. Ký Ức Tiếng Nói
        
    1. Trắc nghiệm ký ức của H. Ebbinghaus8
    Sự quan trọng  của ngôn ngữ trong  hành vi   con người    là  đưa đến  nhiều  lợi thú   cho việc học tập và ghi nhớ tiếng nói. Nhà vật lý Đức  H. Ebbinghaus (1850-1909) , cảm hứng từ công trình  tâm vật lý học  (Psychophysics) của G.T. Fechner, đã  khởi đầu   nghiên cứu thực nghiệm về học tập và ký ức ngôn ngữ bằng cách dùng các danh sách dài ghi các  vần  vô nghĩa (nonsense syllables),   chẳng hạn: boq, tuv, …  ( Vần vô nghĩa trong  tiếng Việt  như:   coa, duê, uyn , …),    chúng là các âm tiết   thiếu  liên kết   nghĩa. Ông   tự  học lấy các     danh sách   vần vô nghĩa như vậy    cho đến  khi đã thuộc lòng   thì thôi .  Sau đó một thời gian ông đọc lại    để kiểm định  số vần  nhớ  và số vần quên. Cứ như vậy, các danh sách dài  khác nhau được kiểm nghiệm qua các thời  gian khác nhau. Kết quả  Ebbinghaus cho thấy:  Sau 20 phút  đầu có chừng  47 %  số vần  bị quên, sau một ngày có 66 % bị quên, sau 2 ngày có 72 %  , sau 6 ngày có 75 %, và sau một tháng có chừng 79 % số vần bị quên ( Hình III. 4). Như vậy, sự quên lúc đầu rất nhanh: 47 % trong 20 phút, về sau giảm dần:  32% (79% - 47%) trong 1 tháng .

                   

                     Hình III.4:   Đường cong ký ức  Ebbinghaus9
                  
     Về sau các nhà nghiên cứu  cũng thử nghiệm bằng  cách đó,  nhưng dùng nhiều chủ thể   rồi lấy số trung bình chung. Kết  quả  cho thấy  sự quên lúc đầu   cũng  có khuynh hướng   cao, nhưng với tỉ số quên nhỏ  hơn rất nhiều so với kết quả của Ebbinghaus.


    2. Ký ức ngôn ngữ và điều kiện hóa thao tác
     Các tiến trình ghi nhớ ngôn ngữ  và  điều kiện hóa thao tác cơ bản (basic operant conditioning) có nhiều điểm chung , mặc dầu thuật ngữ  dùng khác nhau.  Tiến trình điều kiện hóa làm  tăng xác suất đáp ứng  mong muốn trong một hoàn cảnh thích đáng, trong khi đó tiến trình ghi nhớ ngôn ngữ  làm   tăng  khả năng xuất hiện một từ hay một nhóm từ  theo  tín hiệu đã cho,  hay trong một bối cảnh thích hợp. Điều kiện hóa thao tác (The operant conditioning) là một tiến trình chủ động, trong đó cá thể phải phát  sinh   đáp ứng trước khi đáp ứng  đó được điều kiện hóa;  ký ức cũng yêu cầu  có sự tham gia chủ động  tích cực của cá thể. Điều này   rõ ràng đối với bất cứ   một người   thấy  rất khó mà nhớ được một  đoạn văn chỉ bằng  cách  đọc   thầm, nhưng nếu họ  chép   nó ra, đọc rõ  từng tiếng,  suy nghĩ vể   nó, thuật lại cho người khác nghe,…,  nói chung là với sự chủ động    tích cực  sẽ  cải thiện rất nhiều cho sự ghi nhớ đoạn văn ấy.

    Thêm vào đó,  mô thức   củng cố tích cực  rất  cần   cho điều kiện hóa thao tác, cũng   cần cho ký ức ngôn ngữ.  Thông  thường, sự củng cố có thể   tự thực hiện, như khi  học sinh  tự kiểm  tra mức thuộc lòng của mình đối với một đoạn văn. Tuy nhiên, thực hiện   với người khác, hoặc với một máy dạy học tự động thì hiệu quả    củng cố   tốt hơn.
    Các yếu tố  quan trọng khác đối với  ký ức ngôn ngữ  cũng như đối với điều kiện hóa  gồm có   nguyên động lực và  sự thực hành (motivation and practice).
    (1) Như nói trên, ký ức đòi hỏi phải  có sự tham gia chủ động của người   nhớ, do đó mà nguyên động lực hay sự  năng động của chủ thể  càng nhiều thì càng có tác dụng cho  người đó  tham gia vào công việc ghi nhớ. Tuy nhiên,  nếu sự năng động vượt quá mức tối ưu thì ảnh hưởng  của nó  không tốt.
     (2) Câu  nói “Thực hành trở thành thông thạo” đã được kiểm nghiệm là đúng trong  nhiều  thí nghiệm về học tập ngôn ngữ: Càng thực hành thì càng nhớ đủ.  Tuy nhiên, lượng thực hành  để cho ký ức được  hoàn chỉnh  còn   phụ thuộc vào các yếu tố    đã nói,  là nguyên động lực, sự củng cố tích cực, và sự tham gia chủ động của chủ thể. Ngoài ra nó còn phụ thuộc vào  sự học tập ngôn ngữ  có  trước của chủ thể. Đối với các dữ liệu có ý nghĩa , vì chúng đã   được liên thông một phần  với  sự học trong quá khứ, cho nên việc ghi   nhớ chúng  đòi hỏi ít thực hành hơn là  để nhớ các vần vô nghĩa.
    Các trợ giúp khác đối với ký ức ngôn ngữ  là tiết tấu và âm vận (rhythm and rhyme). Do vậy mà  học thuộc thơ ca , văn vần mau nhớ  hơn văn xuôi, học văn xuôi có ý nghĩa nhanh hơn các từ vô nghĩa, và học các tài  liệu thích thú -  đánh thức nguyên động lực và sự tham gia tích cực -  nhanh hơn các tài  liệu  chán ghét, không ưa.
  
     4/ Hồi  ức  và quên lãng. 
   
Yếu tố thứ hai trong   học tập tiếng nói là   hồi ức và quên  lảng  các dữ liệu đã học.  Sự hồi  ức hay nhớ lại  được nghiên cứu  sâu rộng nơi người hơn là nơi động vật cấp thấp, bỡi vì  ký ức liên hệ đến thực hành hơn là với  lý thuyết  về lợi thú .
         
    1.  Các  loại ký ức 
    Các vấn đề liên quan đến ký ức gồm hai loại chủ yếu là  các vấn đề thuộc lưu trử thông tin,  và  các vấn đề  truy  hồi   thông tin. Vấn đề lưu trử liên quan  tới số lượng thông tin có thể được đồng hóa, hay được  thẩm nhập trong một thời gian ngắn. Và,   thông tin ấy được lưu trử như  thế nào,  ở đâu ? Vấn đề  truy hồi liên quan đến câu hỏi :  Thông tin đã  lưu trử có thể được truy hồi hay nhớ lại như thế nào?  Các yếu tố nào ngăn trở  hay hạn chế   sự nhớ lại hữu hiệu?  Một  sinh  viên  nào  nào cũng có thể nhận biết rằng mình  có  rất nhiều kiến thức  được lưu trử   hơn  chỉ là  các kiến thức    nhớ lại      tại một thời điểm nào đó, chẳng hạn  trong lúc làm bài  thi.
    Các nhà tâm lý học trước đây  đã  nói đến hai loại trí nhớ: Đó là     ký ức ngắn hạn, và  ký ức  dài hạn (Short-term memory (STM) and Long-term memory (LTN)) , tuy   còn có nhiều   bất đồng   về  sự  khác biệt  chủng loại , hay chỉ khác biệt về  mức độ trí nhớ mà thôi.
     Ký ức ngắn hạn (STM) nói đến vấn đề  lưu trử và truy hồi các dữ liệu trong vài giây   sau khi học. Đằng khác, ký ức dài hạn (LTM) nói  đến các vấn đề  tổng quát  hơn về khả năng  ghi nhớ lâu dài. 
      Thí nghiệm về ký ức ngắn hạn và dài hạn bằng cách trình bày nhanh   một dãy kích thích  do  hình ảnh, tiếng nói, danh sách   từ,  hoặc các tín hiệu để cung cấp một lượng lớn thông tin cho một  chủ thể. Trong số các  dữ liệu đó ,  chủ thể  có thể tạm   ghi nhận nhiều thông tin, và   có thể nhớ lại chúng dưới các điều kiện nào đó. Tuy nhiên, hầu hết các thông tin này có xu hướng tự biến mất trong vài giây đầu, và trong kho ký ức chỉ còn lại một lượng thông tin rất hạn chế dưới dạng các mảng (chunks) ký ức khác nhau. 
                    Mặc dầu số mảng còn lưu giữ rất  hạn chế, nhưng dung lượng
    mỗi mảng    khác nhau.  Chẳng hạn, một người   đọc cho bạn nghe  danh sách các mẫu tự không   liên hệ nhau,   trong số đó,  sau vài phút bạn có thể nhớ được chừng  7 mẫu tự. Tuy nhiên, bạn cũng có thể nhớ được 7 từ (tổ hợp mẫu tự) không   liên hệ với nhau. Theo cách đó, bạn cũng có thể nhớ chừng 7 khái niệm (tổ hợp các từ). Tóm lại, sau khi trình bày dãy kích thích,  mặc dầu bạn chỉ có thể nhớ được vài mảng thông tin, nhưng bạn cũng có thể mở rộng số lượng thông tin   lưu trử  bằng cách đặt nhiều thông tin  vào mỗi mảng.  Theo cách này, các sinh viên có thói quen học  tập tốt thường lập dàn bài  tổng quát chứa các dữ liệu cần nhớ, hoặc tạo các khái niệm có ý nghĩa liên kết với nhau để dễ dàng nhớ lại chúng.  
   
    2. Ký ức   theo cấu  trúc và chức năng
    Năm 1968, R. Atkinson và R. Shiffrin đưa ra “Mô hình đa cấu trúc    ” (Multi-store model) để giải thích ký ức như là một chuỗi gồm 3 giai đoạn: từ ký ức  cảm quan dến ký ức ngắn hạn rồi đến ký ức dài hạn,  hơn chỉ là một tiến trình đồng nhất . Mô hình   đa cấu trúc  này  gồm ký ức cảm quan ghi nhận thông tin, ký ức ngắn hạn lưu trử  thông tin với sự chú ý, và ký ức    dài hạn tàng trử thông tin đã mã hóa.
    Đây cũng là mô hình phổ biến nhất cho các   nghiên cứu
về ký ức con người (Bảng III.2) .


        ______________
       │   Kích thích        │      
      │_ từ môi trường  │     
                    ║                
         _____ ▼__________          
       │Kích nhập  giác quan│
       │(Thấy, nghe, ngửi…) │  (Duy trì qua  trau luyện)           
         ║                              ║     ║                          
_____▼___                ___    ▼__║  (Hồi ức    ________
               │  Ký Ức       │             │Ký    Ức     │ Giải mã)  │Ký Ức   │                                                                                    
             │Cảm Quan │ (Chú ý) │Ngắn Hạn│◄▬▬   │DàiHạn │
             │________│▬▬► │________│▬▬▬►│______│                        
        ║                              ║             (Lưu trử   ║
        ║                              ║             Mã hóa)   ║
                      ▼____                     _▼______                ▼______
            │  Quên       │             │Quên do biến  │       │Quên docan    │              
                                              │hoại, hoặc đã  │       │thiệp, hoặc hồi│  
                               │dịch chuyển    │        │ức thất   bại    │     

   

 Bảng III.2: Mô hình ký ức đa cấu trúc Atkinson-Shiffrin 10

    Đến năm 1972,  Fergus Craik và Robert Lockhart  lại đề xuất   “Mô hình đa chức năng   của tiến trình ký ức” ( The levels-of-processing ), cho rằng  hồi ức (recall), và mức độ ghi nhớ một sự kiện là một chức  năng  chiều sâu của tiến trình tâm trí  trên bậc thang liên tục từ  nông  cạn    đến  sâu xa, từ  cảm giác đến   khái niệm ngữ nghĩa  (Bảng III.3).  
 
             K Ý          Ứ C          C O N      N G Ư Ờ I  
Ký Ức Cảm
Giác 
( Cảm nhận dưới 1   giây )

Ký Ức Ngắn
Hạn hay Ký Ức Hoạt Động
(Lưu trử dưới 1
 phút )

            Ký  Ức  Dài  Hạn
            (Tàng trử cả đời)

  Ký Ức Hiện Thế
     ( Có ý thức )
Ký Ức Tiềm Thế
    (Vô ý thức)

Ký Ức  Về 
         Diễn  Tả
(Các sự kiện, biến cố)

Ký Ức Về
Phương Cách
(Các kỹ năng ,
        việc làm )
Ký Ức
Về Tiết Đoạn
(Các biến cố, kinh nghiệm)
Ký Ức Về
Ngữ Nghĩa
(Các sự kiện,
Khái niệm)



    Bảng III.3: Mô hình  ký ức đa chức năng  Craik- Lockhart 11
  
 Theo mô hình  chức năng đa cấp này thì không có   cấu trúc thực về  ký ức, và cũng không thể  tách biệt giữa ký ức ngắn hạn và ký ức dài hạn. Đây cũng chính là   điểm   bất đồng  giữa  các nhà nghiên cứu ,  hoặc  dựa trên cấu trúc để phân loại ký ức  theo mô hình Atkinson-Shiffrin, hoặc dựa trên chức năng phân biệt mức độ nông sâu của ký ức theo mô hình  Craik-Lockhart này.

   3. Quên lảng
   
    a/ Quên ngắn hạn và quên dài hạn
     Các thông tin nhanh chóng   biến  mất  trong ký ức ngắn hạn, và chỉ mất dần dần trong ký ức dài hạn, đó   là các vấn đề chủ yếu của  sự quên lảng nơi người. Quên ngắn hạn (Short-term forgetting )có thể một phần do   tiến trình  biến hoại  xảy ra   nhanh chóng  trong hệ thần kinh. Nhà thần kinh tâm lý học    D. O. Hebb  coi ký ức ngắn hạn  là hậu quả của các biến đổi  tạm thời của khớp  thần kinh  tạo  bỡi một kinh nghiệm trực tiếp nhưng   nhanh chóng qua  đi.  Nhưng, nếu bản chất của   biến hoại  theo  thời gian  là chủ yếu   trong sự quên ngắn hạn,  thì trong sự quên dài hạn (long-term forgetting) thời gian  không có tác dụng rõ ràng. Nhiều nhà tâm lý học tin rằng các tư liệu được học và được   nhớ kỹ  hơn một tiếng đồng hồ thì sẽ được lưu trử thường xuyên, tức là chúng được  hòa  nhập   trong ký ức cá nhân.  Tuy nhiên, các  dữ liệu như vậy vẫn  còn  có thể bị lảng quên.  Nên  nhớ rằng, để được    lưu trử, dữ liệu phải được học  và được  thực hành nhiều (overlearned and practiced) . Các dữ liệu đó có xu hướng hòa   nhập trong các lần  thực hành và không bị ảnh hưởng bỡi quá trình biến hoại của sự quên ngắn hạn. Một thông tin tưởng chừng không thể   nhớ  lại cũng có thể truy hồi nếu nó được kích hoạt. Chẳng hạn,  trong trắc nghiệm nhiều chọn lựa, một thông tin sinh viên tưởng rằng  quên hẳn,  lại được truy hồi    khi    vừa  bắt đầu nhắc lại.
    Sự quên dài hạn (Long-term forgetting) có các đặc điểm giống   như  sự dập tắt các  đáp ứng điều kiện hóa (Extinction of conditioned responses). Tác dụng dập tắt  này không  phải    đơn giản chỉ  làm cho hành vi  mất đi  theo thời gian , nhưng các đáp ứng đã được  điều kiện hóa bị thay thế dần  bỡi  các đáp ứng cấm chỉ  hoặc bỡi  các  loại đáp ứng khác  đạt được   trong thời kỳ  dập tắt. Cũng  theo cách như vậy, sự quên dài hạn là  do hậu quả của  một sự học tập khác  can thiệp vào sự truy hồi ký ức đã có  được lúc đầu.
   
    b/ Sự cấm chỉ  tiến tới  và cấm chỉ thoái  lui  
    Sự can thiệp gây ra quên lảng  do từ hai nguồn: (1) Các dữ liệu đã học trước khi  sự học  được truy hồi ,   và (2) các dữ liệu   học được  sau khi  sự học   được truy hồi. Sự cản trở    nhớ lại   dữ liệu  đã  học do những gì đã học tập  trước đó,  gọi là cấm chỉ   tiến  tới (proactive inhibition). Sự cản trở    nhớ lại dữ liệu đã học do  những gì học tập  sau đó,  gọi là cấm chỉ  thoái   lui (retroactive inhibition).  Ví dụ: Nếu một sinh viên mất hai năm để học tiếng Đức, rồi mất hai năm  nữa để học tiếng Nga, thì    khả năng  của anh ta ghi nhớ   các cấu trúc chi tiết của tiếng Nga sẽ bị giảm do kiến thức có sẵn về tiếng Đức, đó là cản trở tiến  tới. Trong khi đó, sự ghi nhớ tiếng Đức của anh ta cũng  bị giảm do sự học tiếng Nga về sau, đó là cản trở  thoái lui.
    Nhận thức về sự  cấm chỉ   tới và cấm chỉ  lui là  chủ  yếu  của  nghiên cứu  về   tiêu cực  chuyển di kiến thức  trong học tập  (negative transfer of learning) .

    c/ Ảnh hưởng chuyển di trong quên lảng
  
     Như trong  trường hợp chuyển di , mức  độ  cản trở  sự nhớ lại  tùy thuộc    tính  tương đồng giữa  hai nội dung  học tập. Nếu hai công việc  hoàn toàn khác nhau thì sẽ có rất ít chuyển di, tức là  cũng có rất ít mức độ cản trở trí nhớ. Nếu chúng chỉ  có một phần giống nhau, thì sẽ có nhiều chuyển di tiêu cực,  tức là    có cản trở hướng tới hoặc hướng lui với mức độ lớn. Nếu hai công việc hầu như hoàn toàn giống nhau, thì sẽ có  chuyển di   tích cực , từ đó  thay vì  bị cản trở  trí nhớ,  người ta   thấy   mức độ duy trì sức nhớ của cả hai công việc    tăng  lên.
     Quên lảng sinh ra do bị  ngăn trở    là hậu quả của sự gián đoạn đương   thời  trong các đường dẫn điện hóa phức tạp (electrochemical pathways) của vỏ não. Sự học tập phức tạp đòi hỏi  dạng thức các đường dẫn như vậy, và một  dạng thức của hệ thống mới có thể làm rối loạn sự tồn tại hệ thống dựa trên sự học quá khứ. “ Nhiều bằng chứng cho thấy rằng,  cấm chỉ hướng lui (retroactive inhibition) không những cản trở  sự nhớ lại thông tin đã học từ trước, nhưng còn phá vỡ  sự lưu trử các  thông tin  đó, tức là sự học phía  sau có thể làm mất các  thông tin đã học được phía trước.( Moskowistz & Orgel, Op.cit. footnote 3. p.153))
      Nội dung  học trước nhiều lúc  cản trở việc    ghi nhớ nội dung học sau (proactive inhibition), nhưng  nó cũng thường có thể tạo thuận lợi cho sự ghi nhớ ấy. Thuật ngữ “liên thông” ( mediation) mà chúng ta  đã nói trước đây ,  có nghĩa là   các liên kết hay các khái niệm đã thủ đắc từ trước  có tác dụng trên hành vi hiện thời. Chúng ta cũng đã biết  rằng, sự lưu giữ   thông tin học tập có thể mở rộng bằng cách  gói chúng vào dạng các liên  hợp (chunks)  hay các  khái niệm đã thủ đắc từ trước.
    Truy hồi thông tin cũng được cải thiện bằng cách   liên thông  các kết hợp  để cung cấp     thêm dấu tích  chỉ  cho thông tin  không có cách   để  dễ dàng nhớ lại. Điển hình về sự liên thông như vậy là  “Phương cách nhớ ” hay “ Hổ trợ ký ức” thường được nhiều sinh viên và doanh nhân sử dụng, và  thông thường người ta cũng   dùng để tạo mật khẩu hay từ khóa   cho  hộp thư điện tử  hoặc  Website cá nhân.
  
5 . Não bộ và  ký ức ngôn ngữ:
    1. Các  liên kết  ký ức
    Ngày nay nhiều nghiên cứu cho thấy rằng tiến trình ký ức ngữ nghĩa ở  mức độ sâu có liên kết  với hoạt động thần kinh  tại các vùng giữa bên trong vỏ não của thùy tráng trước bên trái. Vai trò của vỏ não trước trán  (prefrontal cortex) cho thấy sự mã hóa thông tin ở mức độ sâu   là do  tự phát, và tiến trình trọng yếu không thể diễn tiến nếu không có vùng phát triển cao độ này. Trong trường hợp  hồi ức (retrieval) thì hoạt động liên quan đến cả hai phía của tráng trước thay vì chỉ một bên. Nghiên cứu của F. Craik  cũng cho thấy  các vùng vỏ não phía sau là vùng trách nhiệm về tiến trình ký ức ở mức độ thấp hơn.
     Quên lảng có thể xảy ra do không có  kích thích tương ứng để nhớ lại. Bạn có thể quên một kinh nghiệm từ  trước, nó  không thể  nhớ được  từ tuổi thơ. Nhưng bỗng nhiên bạn nhớ lại nó. Ghi nhận các trường hợp cho thấy rằng, một mùi  hương, một cái tên gọi, hoặc một kích thích nào đó có thể  làm cho nhớ lại một thông tin đã bị quên. Tác dụng của sự liên kết tự do đánh thức  các kích thích kích hoạt sự nhớ lại các sự cố dường như đã  quên rồi.

    2. Kích thích não   và sự  nhớ lại
      Wilder Penfield, bác sĩ phẩu thuật  đặc sắc đã cho thấy   cách   kích thích  để  đánh thức  các ký ức dường như đã mất  qua cách phẩu thuật  não để làm giảm   các cơn động kinh(epileptisc seizure).  Ông  dùng dòng điện yếu kích thích tại các điểm khác nhau trên vỏ não bệnh nhân. (Hình III.5)

       
  
       Hình III.5:   Vỏ não phải của nữ bệnh nhân 26 tuổi trong khi
                      phẩu thuật để giảm các cơn động kinh. Các thẻ ghi số vị trí điện kích 12.
  
 Tại một số vùng  được kích thích,  bệnh nhân cho biết có các cảm nhận về thị giác, thính giác, vận động , như  thấy  lóe  sáng, đang nghe nhạc, …Nhưng, khi Penfield kích thích thích tại vùng liên kết vỏ não thùy thái dương  (the assortative temporal cortex) thì   ghi nhận  có các kinh nghiệm  trí nhớ về quá khứ  hơn là về hiện tại . Khi kích thích tại điểm  11  (Hình II.7) thì bệnh nhân nói rằng bà ta nghe  một người mẹ gọi đứa con trai cuả bà, không phải hiện tại nhưng là  chuyện trước đây nhiều năm. Bà nói rằng có lẽ kích thích đã lặp lại, nhưng thực ra không có, nên  chẳng có gì  nói. Rồi cũng tại điểm đó được kích thích trở lại, thì  người bệnh  kể  thêm về tiếng kêu, và các chi tiết của kinh nghiệm  ngày trước. Kích thích chỗ gần điểm 12 (Hình II.7), thì bệnh nhân còn  nhớ lại kinh nghiệm thời thơ ấu. Kích thích về phía thùy trán (điểm 13) thì làm nhớ lại các giọng nói thấy xe chở đoàn  xiếc. Còn kích  thích  tại điểm 17  thì làm nhớ lại văn phòng mà bệnh nhân đã từng làm việc ở đó với tư cách một tốc ký viên, và kỷ niệm xem một vở kịch. Penfield  tin rằng các sự cố ký ức này không bao giờ xuất hiện nếu không có sự    kích điện trợ giúp,
   
    3.   Vùng ngôn ngữ  não bộ   
    Từ năm  1861,  Pierre  Paul Broca, nhà giải phẩu người Pháp, đã   quan sát não bộ của hai bệnh nhân câm. họ  chỉ nói được vài từ, Ông nhận thấy vùng thùy trán bên bàn cầu trái   của họ bị tổn thương. Từ đó vùng  chứng năng   này gọi là vùng Broca, và sự mất khả  năng tiếng nói gọi là “Broca’s aphasia.”
   Sau đó, năm 1874, Karl Wenicker, nhà thần kinh   tâm bệnh học người Đức, nghiên cứu về bệnh não và chứng mất khả năng cảm nhận ngôn ngữ (Encephalopathy and receptive aphasia), giả định     có sự liên kết giữa vùng   trái phía sau thùy thái dương và khả năng cảm nhận ngôn ngữ,  trên cơ sở định vị các tổn thương não gây ra chứng mất ngôn ngữ. Và,  tên gọi “vùng Wenicke” hay “vùng ngôn ngữ Wenicke” cũng được dùng cho các nhà khoa học (Hình III.6).


     Hình III.6: Vùng Broca giúp diễn tả  lời nói mạch lạc; vùng Wenicke giúp tiếp nhận lời  nói và hiểu được  ngôn ngữ 13.

Công trình nghiên cứu của Wenicke và Broca  đã làm cơ sở cho các hiểu biết  đột phá về định vị chức năng não, đặc biệt  là về ngôn ngữ. Các kết quả nghiên cứu về hai vùng     này tóm tắt như trong   Bảng III.4  dưới đây.


Vùng  BROCA
  Vùng  WENICKE



Vị
trí

Vùng ở  thùy trán (frontal lobe)   bán cầu não trái , gần với
vùng    vận động  của vỏ não  
  

Vùng ở  thùy thái dương (temporal lobe) bên trái, rất gần với vùng  thính giác của vỏ não.




Chức 
năng
Giúp cho người  nói
phát ra lời    rõ ra rõ ràng
 mạch lạc để người nghe có
thể hiểu được. Thuộc chức
 năng diễn tả ngôn ngữ

 
Giúp  nghe hiểu được những gì  do người   nói phát ra. Thuộc chức năng tiếp  nhận
ngôn ngữ





Tầm quan
trọng
Nhờ vùng Broca
hoạt động tốt chúng ta mới có thể nói những
lời đúng lúc và có ý
nghĩa.

Nhờ vùng Wenicke
hoạt động tốt giúp chúng ta hiểu được ý nghĩa
ngôn ngữ khi nghe
nói.






Bị
rối
loạn
Vùng Broca bị tổn thương  gây ra  “ Mất ngôn ngữ  dạng Broca hay mất ngôn ngữ diễn tả”(Broca’s aphasia or expressive aphasia).  Trong đó bệnh nhân không thể nói trôi chảy nên gặp khó khăn về thông tri ngôn ngữ bằng lời nói hoặc viết chữ. Mặc dù biết phải nói điều gi nhưng bệnh nhân   nói  cà lăm   không thể diễn tả hết ý.  .Bênh nhân dùng  từ có nghĩa nhưng  thường sai ngữ pháp, với cách nói chậm chạp ,   đứt  quãng, ngừng lâu giữa các  từ.


Vùng Wenicke bị rối loạn gây ra  “ Mất ngôn ngữ dạng Wenicke  hay mất ngôn ngữ tiếp nhận ”,   (Wenicke aphasia or receptive   aphasia ). Trong đó bệnh nhân có thể nói trôi chảy,nhưng không thể hiểu   nghĩa của   lời  nói hay chữ  viết. Bệnh nhân có thể nghe rõ lời nói    nhưng không hiểu nói   gì.    Bênh nhân có xu hướng nói nhiều nhưng lộn xộn, không có thực nghĩa,  từ dùng   mơ hồ. Khả năng hiểu nghĩa chữ viết cũng giảm nhiều.







Đầu ra
r
Đầu ra của vùng
Broca,  là vùng tạo   lời nói rõ ràng, được truyền dẫn  xuống vùng vỏ não vận động  để  
điều khiển  cử độngcủa lưỡi
 và môi. Cử   động môi và lưỡi phối hợp nhau  theo đầu vào
cho bỡi vùng Broca dẫn
đến vỏ não vận động(motor  cortex).
   

Đầu ra của vùng Wenicke, liên quan tới tiến trình ngôn ngữ, đi đến vùng Broca. Như vậy tiếng nói    sinh ra đồng bộ với đầu ra của vùng Wenicke. Tức là sự phát sinh  lời nói sẽ cùng  ở trong  bối cảnh với đầu vào cung cấp bỡi vùng Wenicke
  

   Bảng III.4 :  Đối chiếu vùng Broca và vùng Wenicke. 14
      
    Trong hoạt động bình thường, khi   nói thì   : (1) Trước hết chúng ta hình thành trong vùng Wenicke       những gì phải nói . (2) Tiếp đến nội dung thông tin phải nói được chuyển từ vùng  Wenicke     đến vùng Broca. (3) Sau đó  vùng Broca  thực hiện  nội dung     nói     qua vùng vận động   vỏ não để điều khiển cơ chế tiếng nói .
    Tóm lại,   cấu trúc  chức năng của hệ thần kinh não bộ rất tinh vi phức tạp hơn chỉ là  nhớ lại một điều nào đó. Não bộ được  dẫn truyền theo   các liên kết  chạy khắp cơ thể, từ đầu ngón chân cho đến đỉnh đầu . Chúng ta bắt đầu với hàng triệu liên kết dẫn đến não và chúng sẽ thưa  mỏng dần khi chúng ta già đi, nhưng càng lúc lại được thêm vào khi chúng ta học và dùng bộ não. Khi các liên kết bị hư hại, chẳng hạn do bị tổn thương ở đầu, bị bệnh, hoặc do chúng ta già đi, các tế bào não cố gắng tìm một con đường khác  để tạo các liên kết mới. Nếu không thể tạo lập  được liên kết mới thì các tế bào chết đi, và trí nhớ chủa chúng ta bắt đầu suy giảm.
    Ký ức crất  quý giá nhưng qua  mất theo thời gian. Chúng ta có thể    gìn giữ chúng bằng cách tập trung và lặp lại, hoặc dùng   các công cụ hổ trợ ký ức. Mỗi năm có thêm nhiều nghiên cứu liên quan đến  ký ức ngôn ngữ   tiếp tục gây hứng thú cho các nhà thần kinh tâm lý học. Và, hoạt động của tâm trí và trí nhớ của con người  có thể không bao giờ    được hiểu đầy đủ.

                              (Xem tiếp: IV. Ngôn Ngữ và Thông Tri)
   
Phú Yên, 28 tháng Chạp, Mậu Tuất- 2019
                                           Đàm Khánh-Hỷ

____________________________

1   O.C. Irwin and  H.P. Chen ,   Developement of Speech  During Infancy , 1946, cited by N.L. Munn, Psychology The Fundamentals of Human Adjustment, Boston,1966, p. 439.
  2  C.E.  Osgood , “Method and Theory in Experimental Psychology”.  Oxford University Press,   1953, cited by N.L. Munn,   Ibid.   
3  Baby-talk-Toshimasa-Ishibashi-flickr,<<https://www.flickr.
com/photos/ iandeth/2039630293  >>

4 Bích Thành, Khi nào trẻ biết nói và cha mẹ cần làm gì để giảm nguy cơ trẻ bị chậm nói? Báo Mới:  <<https://baomoi.com/khi-nao-tre-biet-noi-va-cha-me-can-lam-gi-de-giam-nguy-co-tre-bi-cham-noi/c/27381856.epi >>

5  Photo from  F. H. Allport cited by N.L. Munn, op. cit.  p. 440.
6   A.T.Jersil & R. Ritzman ,  Aspects of Language  Development: The Growth  of Loquacity an Vocabulary -  Child Development, 1938.  cited by N.L.Munn, op. cit. p.442.
7  B. F. Skinner ,  Verbal Behavior.  Appleton- Century-Crofts, 1957, p. 85.
8 N. L. Munn, op,cit. p. 387
9 “The Ebbinghaus Forgetting Curve,”    http://odclick.com/tai-nguyen/chuyen-san/follow-up-  training/attachment/the-ebbinghaus-forgetting-curve/)
10  “Model of Memory”, https://slideplayer.com/slide/11906403/
 11 “ Type of Memory “,http://www.humamemory.net/types.html
 12 W. Penfield,The Excitable Cortex in
Conscious Man,Thomas,     1958, p.27. cited by L.N.Munn, Ibid. pp.391-393 . 
   13.  “Khám Phá Mới Vùng Ngôn ngữ Của Não”  (Tuổi Trẻ ), httpstuoitre.vnkham-pha-moi-ve-vung-ngon-ngu-cua-nao-89050.htm.

  14  “Difference Between Broca’s Area and Vernicke’s Area in The Brain.” ( Bodytomy),  https://bodytomy.com/difference-between-brocas-area-wernickes-area-in-brain






Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét