(Trên tĩnh dưới động)
kỳ 30
DI
– ĐẠI QUÁ
***
Mở Đầu
Quẻ Di
Nội dung
Ý Chính
Quẻ Đại Quá
Nội dung
Ý chính
Tổng Luận
Mở Đầu
Sau quẻ Tỉnh là Giếng nước đã nói ở kỳ 29, bây giờ đến vòng biến dịch thứ 17 chỉ gồm hai bước, đó là đối tác tánh giữa hai quẻ Di và Đại quá sẽ trình bày dưới đây.
Di nghĩa là nuôi dưỡng , cũng có nghĩa là cái miệng. Quái đồ giống như cái miệng, hàm trên là ngoại quái Cấn là núi tĩnh , hàm dưới là nội quái Chấn là sấm động. Việc nuôi dưỡng thông qua tất cả sáu nẻo của lục căn, nhưng cái miệng là cửa vào ra thông dụng trong quá trình nuôi thân dưỡng tâm. Ăn vào thì phải có điều độ và chọn lựa món sạch để tránh bệnh cho thân; nói ra thì phải đắn đo suy nghĩ và chọn lựa ý lành để tránh rước họa làm tổn đức hại tâm. Động để nuôi thân, tĩnh để dưỡng tâm. Thực ra, thân tâm hợp nhất, động tĩnh không lìa nhau, như khi nhai thức ăn thì hàm trên tĩnh, hàm dưới động nhưng chỉ là một cái miệng mà thôi.
Di nghĩa là nuôi dưỡng , cũng có nghĩa là cái miệng. Quái đồ giống như cái miệng, hàm trên là ngoại quái Cấn là núi tĩnh , hàm dưới là nội quái Chấn là sấm động. Việc nuôi dưỡng thông qua tất cả sáu nẻo của lục căn, nhưng cái miệng là cửa vào ra thông dụng trong quá trình nuôi thân dưỡng tâm. Ăn vào thì phải có điều độ và chọn lựa món sạch để tránh bệnh cho thân; nói ra thì phải đắn đo suy nghĩ và chọn lựa ý lành để tránh rước họa làm tổn đức hại tâm. Động để nuôi thân, tĩnh để dưỡng tâm. Thực ra, thân tâm hợp nhất, động tĩnh không lìa nhau, như khi nhai thức ăn thì hàm trên tĩnh, hàm dưới động nhưng chỉ là một cái miệng mà thôi.
Nuôi dưỡng là tác động bằng các điều kiện hoàn cảnh thuận lợi cho sự phát triển theo các qui luật thường đều để đat đến giá trị hoàn chỉnh. Nuôi dưỡng sai cách gây ra sự tăng trưởng bất bình thường , một trong các trường hợp đó là “Quá lớn” đưa đến suy hoại được nói ở quẻ Đại quá.
Nuôi dưỡng chính đáng kiểm soát bỡi giới luật thường đều và tình trạng lớn quá đảo điên là hai phẩm tính đối nhau . Đó là đối tác tánh giữa hai quẻ Di và Đại quá mà vạn hữu trải qua hai thời "thành , hoại " của chu kỳ “sinh-thành-hoại-diệt” sê được nói trong nội dung dưới đây.
57. DI
Nội Dung
II. Thoán:
1. 彖曰:頤,貞吉,養正則吉也。觀頤,觀其所養也. 自求口實,觀其自養也。
2. 天地養萬物,聖人養賢以及萬民,頤之時 義 大矣哉。
III. Đại tượng:
象 曰 : 山 下 有 雷 , 頤 . 君 子 以 慎 言 語 , 節 飲 食 .
Âm và nghĩa
AI. Lời quẻ:
“ Di , trinh cát, quan di, tự cầu khẩu thực. “ ( Nuôi dưỡng, chính đáng trong sự nuôi dưỡng thì tốt, xem cách nuôi dưỡng người , tự nuôi dưỡng mình.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Di, trinh cát, dưỡng chính tắc cát dã. Quan di, quán kỳ sở dưỡng dã. Tự cầu khẩu thực, quán kỳ tự dưỡng dã. “ (Lời thoán: Nuôi dương, chính đáng trong sự nuôi dưỡng thì tốt, là nuôi dưỡng chân chánh ắt được tốt lành vậy. Xem xét sự nuôi dưỡng, là biết rõ sự nuôi dưỡng . Tự nuôi dưỡng mình, là biết cách tự mình nuôi mình .)
2. “ Thiên địa dưỡng vạn vật, thánh nhân dưỡng hiền dĩ cập vạn dân, Di chi thời nghĩa đại hỹ tai!” ( Trời đất nuôi dưỡng muôn vật, thánh nhân nuôi dưỡng hiền đức để phước huệ đến khắp mọi người. Nghĩa của thời nuôi dưỡng lớn lắm thay!)
AIII, Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Sơn hạ hữu lôi, Di. Quân tử dĩ thận ngôn ngữ, tiết ẩm thực.” (Lời tượng: Dưới núi có sấm là tượng của sự nuôi dưỡng. Người tôn quý xem đó mà cẩn thận trong sự nói năng, tiết độ trong sự ăn uống.)
AI. Lời quẻ:
“ Di , trinh cát, quan di, tự cầu khẩu thực. “ ( Nuôi dưỡng, chính đáng trong sự nuôi dưỡng thì tốt, xem cách nuôi dưỡng người , tự nuôi dưỡng mình.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết: Di, trinh cát, dưỡng chính tắc cát dã. Quan di, quán kỳ sở dưỡng dã. Tự cầu khẩu thực, quán kỳ tự dưỡng dã. “ (Lời thoán: Nuôi dương, chính đáng trong sự nuôi dưỡng thì tốt, là nuôi dưỡng chân chánh ắt được tốt lành vậy. Xem xét sự nuôi dưỡng, là biết rõ sự nuôi dưỡng . Tự nuôi dưỡng mình, là biết cách tự mình nuôi mình .)
2. “ Thiên địa dưỡng vạn vật, thánh nhân dưỡng hiền dĩ cập vạn dân, Di chi thời nghĩa đại hỹ tai!” ( Trời đất nuôi dưỡng muôn vật, thánh nhân nuôi dưỡng hiền đức để phước huệ đến khắp mọi người. Nghĩa của thời nuôi dưỡng lớn lắm thay!)
AIII, Đại tượng truyện:
“ Tượng viết: Sơn hạ hữu lôi, Di. Quân tử dĩ thận ngôn ngữ, tiết ẩm thực.” (Lời tượng: Dưới núi có sấm là tượng của sự nuôi dưỡng. Người tôn quý xem đó mà cẩn thận trong sự nói năng, tiết độ trong sự ăn uống.)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 九 : 舍 爾 靈 龜, 觀 我 朵 頤, 凶 .
2. 六二: 顛頤, 拂經, 于丘 頤, 征凶.
3. 六 三 : 拂 頤 , 貞 凶 . 十 年 勿 用 ,無 攸 利 .
4. 六四: 顛頤, 吉.虎視眈眈, 其欲逐逐, 无咎.
5. 六五: 拂 經, 居貞, 吉.不可涉大川.
6. 上九: 由頤, 厲吉, 利涉大川.
I. Hào từ:
1. 初 九 : 舍 爾 靈 龜, 觀 我 朵 頤, 凶 .
2. 六二: 顛頤, 拂經, 于丘 頤, 征凶.
3. 六 三 : 拂 頤 , 貞 凶 . 十 年 勿 用 ,無 攸 利 .
4. 六四: 顛頤, 吉.虎視眈眈, 其欲逐逐, 无咎.
5. 六五: 拂 經, 居貞, 吉.不可涉大川.
6. 上九: 由頤, 厲吉, 利涉大川.
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰 : 觀我朵頤,亦不足貴也。
2. 象 曰 : 六 二 征 凶 , 行 失 類 也 .
3. 象 曰: 十年勿用,道 大 悖 也。
4. 象 曰: 顛頤之吉,上施光也。
5. 象 曰: 居貞之吉,順以從上也。
6. 象 曰: 由頤厲吉,大有慶也。
Âm và nghĩa:
1. 象 曰 : 觀我朵頤,亦不足貴也。
2. 象 曰 : 六 二 征 凶 , 行 失 類 也 .
3. 象 曰: 十年勿用,道 大 悖 也。
4. 象 曰: 顛頤之吉,上施光也。
5. 象 曰: 居貞之吉,順以從上也。
6. 象 曰: 由頤厲吉,大有慶也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “ Sơ cửu: Xả nhỉ linh qui, quan ngã đóa di, hung. “
(Hào 1: Bỏ con rùa linh của ngươi, cứ nhìn ta mà thèm đến thòng miệng xuống , xấu.)
2. “ Lục nhị: Điên di, phất kinh, vu khâu di, chinh hung .” ( Hào 2 âm: Đảo ngược nuôi dưỡng, trái lẽ thường, cầu sự nuôi dưỡng trên cao, tiến hành như vậy thì xấu. )
3. “Lục tam: Phất di, trinh hung. Thập niên vật dụng vô du lợi. “ ( Hào 3 âm: Trái cách nuôi dưỡng, luôn xấu. Mười năm chớ dùng, không có lợi gì cả.)
4. “Lục tứ: Điên di, cát. Hổ thị đam đam, kì dục trục trục, vô cữu. “ (Hào 4 âm: Nuôi dưỡng đảo ngươc, tốt. Mắt cọp nhìn đăm đăm, lòng ham muốn không nguôi, không có lỗi. )
5. “ Lục ngũ: Phất kinh, cư trinh, cát. Bất khả thiệp đại xuyên.” ( Hào 5 âm: Trái với lẽ thường, luôn giữ chân chính thì tốt. Không thể vượt sông lớn .)
6. “Thượng cửu: Do di, lệ cát, lợi thiệp đại xuyên. “ (Hào 6 dương: Do mình mà người ta được nuôi dưỡng, lấy làm gian nguy thì tốt, thuận lợi vượt qua sông lớn.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Quan ngã đóa di, diệc bất túc quý dã. “ (Lời tượng: Nhìn ta mà thèm đến thòng miệng xuống , cũng là chưa đủ cao quý vậy.) Hào 1 dương chính vị ở nội quái Chấn chủ năng động mà lại quên mất thực tánh dương như con rùa linh tự dưỡng của mình, bỡi vì bị hấp lực chính ứng với hào 4 âm trở thành bám chấp ngoại tướng mà quên mất tự tánh tốt đẹp nơi mình.
1. “ Sơ cửu: Xả nhỉ linh qui, quan ngã đóa di, hung. “
(Hào 1: Bỏ con rùa linh của ngươi, cứ nhìn ta mà thèm đến thòng miệng xuống , xấu.)
2. “ Lục nhị: Điên di, phất kinh, vu khâu di, chinh hung .” ( Hào 2 âm: Đảo ngược nuôi dưỡng, trái lẽ thường, cầu sự nuôi dưỡng trên cao, tiến hành như vậy thì xấu. )
3. “Lục tam: Phất di, trinh hung. Thập niên vật dụng vô du lợi. “ ( Hào 3 âm: Trái cách nuôi dưỡng, luôn xấu. Mười năm chớ dùng, không có lợi gì cả.)
4. “Lục tứ: Điên di, cát. Hổ thị đam đam, kì dục trục trục, vô cữu. “ (Hào 4 âm: Nuôi dưỡng đảo ngươc, tốt. Mắt cọp nhìn đăm đăm, lòng ham muốn không nguôi, không có lỗi. )
5. “ Lục ngũ: Phất kinh, cư trinh, cát. Bất khả thiệp đại xuyên.” ( Hào 5 âm: Trái với lẽ thường, luôn giữ chân chính thì tốt. Không thể vượt sông lớn .)
6. “Thượng cửu: Do di, lệ cát, lợi thiệp đại xuyên. “ (Hào 6 dương: Do mình mà người ta được nuôi dưỡng, lấy làm gian nguy thì tốt, thuận lợi vượt qua sông lớn.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Quan ngã đóa di, diệc bất túc quý dã. “ (Lời tượng: Nhìn ta mà thèm đến thòng miệng xuống , cũng là chưa đủ cao quý vậy.) Hào 1 dương chính vị ở nội quái Chấn chủ năng động mà lại quên mất thực tánh dương như con rùa linh tự dưỡng của mình, bỡi vì bị hấp lực chính ứng với hào 4 âm trở thành bám chấp ngoại tướng mà quên mất tự tánh tốt đẹp nơi mình.
2. “Tượng viết: Lục nhị chinh hung , hành thất loại dã.” (Lời tượng: Hào 2 âm tiến tới thì xấu, là vì tiến đi thì không gặp cùng loại.) Hào 2 âm trung chính nhưng tánh âm không có thực chất tự nuôi mình. Nó tỉ ứng và cỡi trên hào 1 dương để nhờ thực dưỡng là trái nghịch lẽ thường. Tìm cầu nuôi dưỡng trên cao là chỉ hào 6 dương có thực lực nhưng lại không chính ứng với 2 âm. Hào ứng của nó là 5 âm cũng không có thực dưỡng, cho nên hào 2 âm tiến đi thì không tốt.
3. “Tượng viết: Thập niên vật dụng, đạo đại bội dã.”(Lời tượng: Mười năm chớ dùng, là vì rất trái với cách nuôi dưỡng.) Hào 3 tánh âm không thể tự dưỡng , không chính vị ở ngôi 3 dương là chỗ cao nhất của nội quái Chấn, là năng động .Nó có chính ứng với hào 6 dương bất chính vị nên không giúp được gì. Vậy, thực tánh âm và vị tướng dương của hào 3 âm trái với đạo nuôi dưỡng, là phải gia tĩnh giảm động, Cấn trên Chấn dưới.
4. “Tượng viết: Điên di chi cát, thượng thí quang dã. “ ( Lời tượng: Tốt lành của nuôi dưỡng đảo ngược là bên trên đã làm việc sáng suốt vậy. ) Di |::::| vốn là quẻ con đời 7 của thuần Tốn trong đó hào thế 4 âm chính vị đã biến tánh hai lần, hào ứng là 1 dương cũng chính vị đã biến tánh một lần, ứng lực giữa 2 hào này rất mạnh. Do đó , hào 1 quên mất tánh dương như “linh quy” tự dưỡng của mình, để chỉ thèm thuồng dòm ngó vào hào 4 âm. Đồng thời hào thế 4 âm ví như “mãnh hổ” không thể tự dưỡng, phải đăm đăm vào hào 1 dương. Nhưng vì thực dưỡng theo chính ứng mà người trên phải đến với kẻ dưới cũng là việc sáng suốt theo tự nhiên . “Linh quy” chỉ khả năng tự nuôi tâm dưỡng tánh ; “mãnh hổ” chỉ nhu cầu nuôi dưỡng thân thể vật chất .
5. “Tượng viết: Cư trinh chi cát, thuận dĩ tùng thượng dã.”( Lời tượng; Tốt lành của việc giữ chính bền , là thuận để theo bên trên vậy. ) Hào 5 âm đắc trung, nhưng tánh âm ở ngôi dương cao nhất mà không có thực dưỡng nên không thể hoàn thành việc lớn, ẩn dụ là không thể vượt sông nguy hiểm . Nên cứ ở yên mà thuận ứng với hào 6 dương để được giúp đỡ thực hiện việc nuôi dưỡng cho tất cả .
6. “Tượng viết: Do di lệ cát, đại hữu khánh dã.”( Lời tượng: Do mình mà người ta được nuôi dưỡng lấy làm gian nguy thì tốt, là có phước lớn vậy. ) Hào 6 dương ở đỉnh điểm, bốn hào âm bên dưới đều nhờ vào thực dưỡng của nó. Lấy làm gian nguy là vì hào 6 tánh dương tướng âm là bất đáng vị, và 4 hào âm bên dưới đểu nhờ vào tánh dương thực dưỡng nó. Tốt và có thể hoàn thành việc lớn như vượt qua sông là ví hào 6 dương ứng hợp với hào 3 âm của nội quái và tỉ ứng với hào 5 âm. Nó ở đỉnh điểm ngoại quái Cấn là định tĩnh, lấy tĩnh chế động để nuôi thân dưỡng tánh là tốt lành.
Ý Chính:
Di |::::| là chính quái đời 7 thuộc phả hệ Tốn , với nội quái Chấn và ngoại quái Cấn, tượng giống như cái miệng với hai hàm răng, khi nhai thì hàm dưới động, hàm trên tĩnh nên gọi là sự nuôi dưỡng.Trong phả hệ này thì Di nằm giữa hai quẻ đời 6 là Phệ Hạp và đời 8 là Bí đã được nói ở kỳ 29.
Thoán truyện chỉ ra rằng xem cách nuôi dưỡng trong tự nhiên để biết tự nuôi dưỡng mình theo hai cách: (1) Nuôi thân thể thuộc vật chất tánh âm, nó không thể tự dưỡng mà phải ở thế động để truy tầm thực phẩm bên ngoài . (2) Nuôi tâm dưỡng đức thuộc tánh dương, mọi người đều có thể tự dưỡng ở thế tĩnh bên trong. Đại tượng cũng theo ý này khuyên thiện tri thức phải thận trọng lời nói để tránh bị thương tâm tổn đức , và phải điều độ trong sự ăn uống để khỏi gây bệnh cho thân.
Hào từ và tiểu tượng nêu các ý chung:
Hào 1 dương: Ham mê nuôi dưỡng vật chất bên ngoài làm cho người ta quên mất bản tánh tự dưỡng tốt đẹp vốn có bên trong của mình.
Hào 2 âm: Tánh âm không có thực dưỡng như tánh dương.Tự mình không thể tự dưỡng mà lại đoạt lấy của chính đáng bên dưới để nuôi thân bất chính bên trên là trái đạo nuôi dưỡng , gây ra hậu họa, không thể tiến bộ được.
Hào 1 dương: Ham mê nuôi dưỡng vật chất bên ngoài làm cho người ta quên mất bản tánh tự dưỡng tốt đẹp vốn có bên trong của mình.
Hào 2 âm: Tánh âm không có thực dưỡng như tánh dương.Tự mình không thể tự dưỡng mà lại đoạt lấy của chính đáng bên dưới để nuôi thân bất chính bên trên là trái đạo nuôi dưỡng , gây ra hậu họa, không thể tiến bộ được.
Hào 3 âm: Tăng tốc nhiệt động làm tiêu hao năng lượng là trái với tiến trình nuôi dưỡng phải gia tĩnh giảm động. Thực dưỡng bất chính bên trên không thể thể đem nuôi dưỡng bên dưới để phát triển tốt đẹp.
Hào 4 âm: Nuôi dưỡng tâm tánh là tĩnh năng nội hướng; nuôi dưỡng thân thể là động năng ngoại hướng. Liên kết hai cách đó mà nuôi dưỡng con người toàn diện.
Hào 5 âm: Khi quyền cai trị phụ thuộc quyến kinh tế thì chính trị gia không thể tự giải quyết các vần để trọng đại mà phải nhờ vào thực lực của doanh gia. Hoạt động chính trị và kinh tế là đồng bộ chứ không đồng nhất.
Hào 4 âm: Nuôi dưỡng tâm tánh là tĩnh năng nội hướng; nuôi dưỡng thân thể là động năng ngoại hướng. Liên kết hai cách đó mà nuôi dưỡng con người toàn diện.
Hào 5 âm: Khi quyền cai trị phụ thuộc quyến kinh tế thì chính trị gia không thể tự giải quyết các vần để trọng đại mà phải nhờ vào thực lực của doanh gia. Hoạt động chính trị và kinh tế là đồng bộ chứ không đồng nhất.
Hào 6 âm: Người lo việc nuôi dưỡng người khác thì có trách nhiệm nặng nề , phải luôn chú ý đến sự an nguy chung. Kinh tế nuôi dưỡng chính trị thì thể chế chính trị phải thuận theo phương thức kinh tế mới có thể giải quyết vấn đề lớn.
Nói chung, quẻ Di với quái đồ trên Cấn dưới Chấn, trên tĩnh dưới động tựa như hai hàm răng khi nhai thức ăn . Con người nuôi dưỡng bằng nhiều cách nhưng bên trên không thể lấy của chính đáng bên dưới để nuôi mình, và ngược lại bên dưới không thể nuôi dưỡng bằng của bất chính từ bên trên. Trong đời sống thì ăn và nói là hai hoạt động quan trọng của miệng để nuôi dưỡng thân tâm . Nuôi thân là động năng truy cầu thực phẩm tốt lành bên ngoài, dưỡng tâm là tĩnh năng nhận ra tự tánh chân thực bên trong.
Nuôi dưỡng trong tự nhiên là nhu cầu tăng trưởng và phát triển các giá trị sống, cho nên nguồn thực phẩm vật chất và tinh thần không được làm tổn hại hoặc trái với sự sống. Trong xã hội nuôi dưỡng là nhu cầu tăng trưởng và phát triển giá trị kinh tế văn hóa cho toàn dân . Theo đó, trong xã hội tốt đẹp người với khả năng thấp nhất cũng đủ sức tự nuôi mình, và người với khả năng cao hơn chẳng những tự nuôi dưỡng mình mà còn có thể nuôi dưỡng được những người khác.
Tóm lại, nuôi dưỡng là tăng trưởng và phát triển các giá trị chân chính bằng các nguồn thực phẩm vật chất và tinh thần chánh đáng tốt lành. Về phương cách nuôi dưỡng thì cần gia tĩnh, giảm động , và tránh mọi quá độ cực đoan. Khi sự nuôi dưỡng bị thái quá thì hậu quả sẽ không tăng triển , trái lại trở thành điên đảo suy hoại. Ý nghĩa này liên quan đến nội dung của quẻ Đại quá, là đối tánh của quẻ Di dưới đây.
58. ĐẠI QUÁ
Nội Dung
大 過 ,棟 橈 , 利 有 攸 往 ,亨 .
II. Thoán:
1.彖 曰 : 大 過 , 大 者 過 也 .
2. 棟 橈 ,本 末 弱也 .
3 剛 過 而 中 , 巽 而 說 行 , 利 有 攸 往 ,乃 亨 .
4.大 過 之 時 大 矣 哉.
III. Đại tượng:
象 曰 : 澤 滅 木 ,大 過 . 君 子 以 獨 立 不 懼 , 遯 世 無 悶 .
象 曰 : 澤 滅 木 ,大 過 . 君 子 以 獨 立 不 懼 , 遯 世 無 悶 .
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“ Đại quá, đống nạo, lợi hữu du vãng, hanh.” ( Lớn quá, cây cột bị cong , thuận lợi để ra đi, hanh thông.)
AII. Thoán truyện:
1.”Thoán viết: Đại quá, đại giả quá dã.” (Lời thoán: Lớn quá, là khí dương nhiều quá.) Đại giả là chỉ cho 4 hào dương tụ lại ở giữa.
2. “ Đống nạo, bản mạt nhược dã.” (Trụ cột bị cong. là gốc , ngọn đều yếu .) Gốc ,ngọn là chỉ hai hào âm 1 và 6 thuộc tánh âm mềm yếu.Bốn hào dương bị nhốt bên trong hai hào âm là thế bất ổn.
3. “ Cương quá nhi trung, tốn nhi duyệt hành, lợi hữu du vãng, nãi hanh.” ( Cứng quá mà hợp đạo trung, tốn thuận vui hòa mà đi, cho nên ra đi thuận lợi , được hanh thông. ) Cứng mạnh quá lại bị nhốt một chỗ, đó là kết tập đảo điên , mất cân bằng ,ắt phải đổ ngã, thiện tri thức coi đó mà tản đi thì có lợi.
4. “ Đại quá chi thời đại hĩ tai.” (Thời của Đại quá thật là to lớn.)
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết: Trạch diệt mộc, Đại quá. Quân tử dĩ độc lập bất cụ, độn thế vô muộn.” (Lời tượng: Nước đầm làm hại cây xanh là tượng Lớn quá . Thiện tri thức coi đó mà đứng vững một mình chẳng hề lo sợ, ẩn lánh đời chẳng hề buồn phiền. )
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 六 : 藉 用 白 茅 , 無 咎 .
2. 九 二 : 枯 楊 生梯 ,老 夫 得 其女 妻 , 無 不 利 .
3. 九 三 : 棟 橈 , 凶 .
4. 九 四 : 棟 隆 , 吉 , 有 它 吝 .
5. 九 五 : 枯 楊 生 華 ,老 婦 得 士 夫 ,無 咎 無 譽 .
6. 上 六 : 過 涉 滅 頂 , 凶 ,無 咎 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰 : 藉 用 白 茅 , 柔 在 下 也 .
2. 象 曰 : 老 夫 女 妻 ,過 以 相 與 也 .
3. 象 曰 : 棟 橈 之 凶 , 不 可 以 有 輔 也 .
4. 象曰 : 棟 隆 之 吉 ,不 橈 乎 下 也 .
5. 象 曰 : 枯 楊 生 華 ,何 可 久 也 ? 老 婦 士 夫 , 亦 可 醜 也 .
6. 象 曰: 過 涉 之 凶 , 不 可 咎 也 .
Âm và nghĩa
BI. Lời hào:
1. “Sơ Lục:Tạ dụng bạch mao, vô cữu.” ( Hào 1 âm: Dùng cỏ mao trắng mà đỡ lót bên dưới, không có lỗi.)
2. “Cửu nhị: Khô dương sinh đề, lão phu đắc kỳ nữ thê, vô bất lợi.” ( Hào 2 dương : Cây dương khô sanh rễ mới, ông già cưới vợ trẻ, không gì là không lợi. )
3. “Cửu tam: Đống nạo, hung.” ( Hào 3 dương: Cột trụ cong xiêu, xấu. )
4. “Cửu tứ: Đống long, cát, hữu tha lận.”( Hào 4 dương : Cột trụ vững bền, tốt. Nếu có ý ngoài thì đáng tiếc.)
1. 初 六 : 藉 用 白 茅 , 無 咎 .
2. 九 二 : 枯 楊 生梯 ,老 夫 得 其女 妻 , 無 不 利 .
3. 九 三 : 棟 橈 , 凶 .
4. 九 四 : 棟 隆 , 吉 , 有 它 吝 .
5. 九 五 : 枯 楊 生 華 ,老 婦 得 士 夫 ,無 咎 無 譽 .
6. 上 六 : 過 涉 滅 頂 , 凶 ,無 咎 .
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰 : 藉 用 白 茅 , 柔 在 下 也 .
2. 象 曰 : 老 夫 女 妻 ,過 以 相 與 也 .
3. 象 曰 : 棟 橈 之 凶 , 不 可 以 有 輔 也 .
4. 象曰 : 棟 隆 之 吉 ,不 橈 乎 下 也 .
5. 象 曰 : 枯 楊 生 華 ,何 可 久 也 ? 老 婦 士 夫 , 亦 可 醜 也 .
6. 象 曰: 過 涉 之 凶 , 不 可 咎 也 .
Âm và nghĩa
BI. Lời hào:
1. “Sơ Lục:Tạ dụng bạch mao, vô cữu.” ( Hào 1 âm: Dùng cỏ mao trắng mà đỡ lót bên dưới, không có lỗi.)
2. “Cửu nhị: Khô dương sinh đề, lão phu đắc kỳ nữ thê, vô bất lợi.” ( Hào 2 dương : Cây dương khô sanh rễ mới, ông già cưới vợ trẻ, không gì là không lợi. )
3. “Cửu tam: Đống nạo, hung.” ( Hào 3 dương: Cột trụ cong xiêu, xấu. )
4. “Cửu tứ: Đống long, cát, hữu tha lận.”( Hào 4 dương : Cột trụ vững bền, tốt. Nếu có ý ngoài thì đáng tiếc.)
5. “Cửu ngũ: Khô dương sinh hoa, lão phụ đắc kỳ sĩ phu, vô cữu vô dự.” ( Hào 5 dương : Cây dương khô ra hoa, bà già có chồng trẻ mạnh , không có lỗi cũng không được khen. )
6. “Thượng lục:Quá thiệp diệt đỉnh, hung, vô cữu.” ( Hào 6 âm: Lội qua sông nước ngập đầu, xấu, không có lỗi. )
6. “Thượng lục:Quá thiệp diệt đỉnh, hung, vô cữu.” ( Hào 6 âm: Lội qua sông nước ngập đầu, xấu, không có lỗi. )
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Tạ dụng bạch mao, nhu tại hạ dã.” ( Lời tượng: Dùng cỏ trắng mà đỡ lót bên dưới, là nhu mềm lại ở thấp.) Hào 1 tánh âm tướng dương ở thấp nhất, tỉ như dùng cỏ trắng mềm lót bên dưới . Nó tỉ ứng với hào 2 dương và chính ứng với 4 dương , cả ba đều bất chính vị, đó là các đối tác tánh âm dương đang thời rất cần mềm dịu để tránh gãy đổ , như vậy là không có lỗi.
1. “Tượng viết: Tạ dụng bạch mao, nhu tại hạ dã.” ( Lời tượng: Dùng cỏ trắng mà đỡ lót bên dưới, là nhu mềm lại ở thấp.) Hào 1 tánh âm tướng dương ở thấp nhất, tỉ như dùng cỏ trắng mềm lót bên dưới . Nó tỉ ứng với hào 2 dương và chính ứng với 4 dương , cả ba đều bất chính vị, đó là các đối tác tánh âm dương đang thời rất cần mềm dịu để tránh gãy đổ , như vậy là không có lỗi.
2. “Tượng viết: Lão phu nữ thê, quá dĩ tương dữ dã.” (Lời tượng: Chồng già vợ trẻ, hai đàng cùng quá mà cùng gặp nhau. ) Hào 2 tánh dương tướng âm, đắc trung và tỉ ứng dưới với hào 1 âm, nên âm giúp dương tránh sự thái quá , nó ẩn dụ như cây dương già cỗi gặp điều kiện tốt bên dưới đâm rễ nẩy chồi mà sinh dưỡng. Dương già âm trẻ thuận lợi cho sinh dưỡng tồn tại.
3. “ Tượng viết: Đống nạo chi hung, bất khả dĩ hữu phụ dã.” (Lời tượng: Không tốt của cột trụ cong xiêu, là vì không thể có được sự giúp đỡ vậy.) Trong thời “Đại quá”, hai hào dương 3 và 4 coi là cột trụ dương quá . Hào 3 tánh tướng đều dương, tuy có chính ứng với hào 6 âm nhưng không giúp gì được, vì 6 âm ở cuối quẻ Đoài là gãy đổ, và nó có tỉ ứng với 5 dương như cây dương khô sinh hoa không thể vững bền được . Hơn nữa hào 3 dương ở cuối nội quái Tốn, giống như ngọn cây tiếp với đầm nước bên trên ắt phải suy hoại , không tốt.
4. “Tượng viết: Đống long chi cát, bất nạo hồ hạ dã.” (Lời tượng:Tốt lành của trụ cột bền vững là không bị cong xiêu xuống dưới thấp. ) Đại Quá :||||: là chính quái đời 7 của thuần Chấn |::|:: trong đó hào thế 4 dương đã biến tánh hai lần và có hào ứng là 1 âm . Trong thời dương quá , hào 4 dương ở ngôi âm, cư thế của nó là hào giữa quẻ Kiền, cho nên nói như là cột trụ bền vững để che chở cho toàn bộ. Nếu lấy chung làm riêng sẽ gặp chuyện đáng tiếc. .
5. “Tượng viết: Khô dương sinh hoa, hà khả cửu dã? Lão phụ sĩ phu, diệc khả xú dã.” (Lời tượng: Cây dương khô sinh hoa làm sao lâu dài được? Bà già lấy chồng trẻ cũng đáng hổ thẹn. ) Hào 5 tánh tướng đều dương tỉ ứng trên với hào 6 âm như chồng trẻ vợ già, tuy được vinh hoa nhưng không thể lâu dài được. Hào 6 tánh tướng đều âm tỉ ứng dưới với 5 dương, ví như bà già dẫu có chồng trẻ cũng không trẻ lại được, cho nên đáng hổ thẹn. Trong thời xã hội bất ổn mà người lãnh đạo bỏ bên dưới để cấu kết với tầng lớp giàu có bên trên thì chế độ không thể bền vững được.
6. “Tượng viết: Quá thiệp chi hung, bất khả cữu dã.” (Lời tượng: Lội qua sông sâu xảy ra điều dữ, là do làm việc không có lỗi. ) Hào 6 tánh tướng đều âm nên không đủ mạnh, lại cỡi trên 4 hào dương tức là tự thân không đủ sức hoàn thành đại sự , và nó ở đỉnh cao của ngoại quái Đoài cũng là cuối thời Đại Quá, tức là biến hoại. Không có lỗi , vì hào 6 âm ví như người lội nước ngập đầu , ẩn dụ cho trường hợp người được giao trách nhiệm công việc vượt quá khả năng tuy thất bại cũng không có lỗi.
Ý Chính
Đại quá :||||: hay Lớn quá là chính quái đời 7 của thuần Chấn, với nội quái Tốn ngoại quái Đoài, cây bị ngập dưới nước là tượng của sự biến hoại. Đại quá cũng là đối tánh của quẻ Di, tức là Nuôi dưỡng và Lớn quá là hai đặc tánh đối nhau. Di kết hợp giữa hai khi động và ngưng nên tánh của nó là có giới luật . Đằng khác, Đại quá kết hợp giữa sinh khí của mộc Tốn và sát khí của kim Đoài nên tánh của nó là tương khắc , loại trừ.
Thoán truyện và Đại tượng dựa vào quái đồ nói đến các điểm:
1) Bốn hào dương bị nhốt bên trong hai hào âm đó là cấu trúc bất ổn. Trong xã hội mà gốc và ngọn hay hạ tầng và thượng tầng đều yếu kém ắt bị suy sụp.
2) Kết hợp giữa sát khí của kim Đoài bên trên và sinh khí mộc của Tốn bên dưới là quan hệ tương khắc, ắt có sự biến hoại, vì vậy thiện tri thức biết rõ thời cơ, chẳng sợ chẳng buồn ra đi lánh đời ở ẩn.
Hào từ và Tiểu tượng nêu các ý chung:
Hào 1 âm: Trong thời Lớn quá rất cần sự cẩn trọng mềm dịu ngay từ lúc đầu để tránh tai họa đổ bể. .
Hào 2 dương: Giao cảm dương già âm trẻ thuận lợi cho sự hồi sinh , nhưng bản tánh sự sống vẫn là bỉ khổ trong thời thời Quá lớn.
Hào 3 dương: Quá lớn mà sụp đổ là do không có chỗ nương tựa. Giống như trường hợp trong một cơ chế nhiều lãnh đạo thiếu thừa hành.
Hào 4 dương: Trụ cột vững chắc là nhờ mọi phía chống đỡ giữ cho đứng thẳng che chở cho toàn bộ. Nếu nghiêng che về một phía ắt bị xiêu ngã đáng tiếc. Người được mọi tầng lớp tín nhiệm thì phải phục vụ chooàn thể , nếu chỉ vì danh lợi đảng phái tư riêng ắt sẽ bị tẩy chay.
Hào 5 dương: Giao cảm nghịch hướng âm già dương trẻ vô thưởng vô phạt, như cây sinh hoa mà không kết trái. Trong một xã hội bất ổn vì quá cứng rắn mà người lãnh đạo cắt đứt quan hệ với hạ tầng để cấu kết với thượng tầng thì chế độ xã hội sẽ chuyển sang thời kỳ biến hoại.
Hào 6 âm: Khi trách nhiệm việc làm vượt quá khả năng, thì người làm không thể hoàn tất, nhưng cũng không có lỗi. Sự điên đảo đổ ngã của thời Đại quá là do nhiều kẻ chỉ huy nhưng thiếu người thừa hành , hay là chế độ tập thể lãnh đạo nhưng cá nhân trách nhiệm.
Tóm lại, Đại quá hay Lớn quá là một trường hợp bất bình thường trong tiến trình tăng trưởng và phát triển, hậu quả của nó là sẽ đưa đến sự đảo điên. Trong sự bất ổn đó thì các thành phần có sự phối hợp giữa hai đặc tánh cương nhu sẽ có vai trò tích cực và tồn tại, cụ thể như nói ở các hào 1 âm, 2 dương, và 4 dương. Trái lại các thành phần tánh tướng đơn nhất sẽ tiêu cực và biến hoại, như nói ở các hào 3 dương, 5 dương, và 6 âm.
Tổng Luận:
1/ Trong chu kỳ “ sinh – thành – hoại – diệt” thì Di ở vào thời kỳ thứ nhì và Đại quá ở thời kỳ thứ ba. Nói rõ hơn, Di hay nuôi dưỡng là tác động của các điều kiện thuận lợi làm tăng trưởng và phát triển cá thể nhằm đạt đến các giá trị hoàn chỉnh về thể chất và tinh thần. Đó là sự can thiệp của con người vào các điều kiện bẩm sinh tự nhiên cho nên cách nuôi dưỡng rất hệ trọng. Ở đây quẻ Di nhấn mạnh các điểm:
a/ Nuôi dưỡng chân chính mới đạt giá trị tốt lành ( Di, trinh cát). Đó là, không làm điều bất chính để nuôi dưỡng mình, ngay cả để nuôi dưỡng người khác cũng vậy. Chẳng hạn, kẻ bên trên không được dùng ưu thế để cướp đoat lợi dưỡng của người yếu thế bên dưới mà nuôi dưỡng mình. Và người bên dưới cũng không thể dùng của cải bất chính từ người bên trên để nuôi dưỡng mình. Cho nên trộm cướp để nuôi mình hoặc để nuôi người khác đều không thể tốt đẹp . Chiến tranh kinh tế cũng có chính nghĩa mới thắng được.
b/ Phải quan sát sự nuôi dưỡng trong tự nhiên mà ứng dụng vào chính mình: (1) Ăn đồ sạch nói ý lành để không bị hại thân tổn đức. (2) Điều độ trong ăn uống, đắn đo trong lời nói để đủ thời gian tiêu hóa và suy nghĩ . (3) Năng động để nuôi thân, năng tĩnh để dưỡng tâm. Thân tâm hợp nhất, động tĩnh hài hòa để phát triển toàn diện .
2/ Đằng khác, Đại quá hay Lớn quá đến nỗi trụ cột bị khuynh đảo, suy hoại. Trong trường hợp này quẻ Đại quá lưu ý đến các điểm:
a/ Đối tác tánh "thành-hoại " khi những người tài đức hóa ra vô dụng, cái tốt đẹp thiện hảo hóa thành chướng ngại xấu ác . Đó là lúc người ta tranh giành để làm từ thiện, dẫm đạp nhau để cầu phước đức, thậm chí giết hại nhau để được lên Thiên đàng hay để trung thành với một lý tưởng. Trong thời Đại quá đảo điên như vậy, thiện tri thức không nên bám chấp, nhưng phải xả bỏ tất cả, một mình đứng vững chẳng hề lo sợ, lánh đời ở ẩn cũng chẳng buồn phiền.
b/ Tình trạng suy hoại của thời Đại quá ví như cái trụ cột chống đỡ mái nhà bị xiêu vẹo vì gốc và ngọn đều suy yếu. Gốc yếu rễ cạn thì không đứng được trong nước, cành ngọn mềm thì không ngay thẳng lúc gió qua, đó là dấu hiệu toàn cây ngã đổ . Cho nên trụ cột nghiêng xiêu thì không đỡ nỗi mái nhà, việc làm bất chính của người lãnh đạo thì muôn dân bị vạ lây.
3/ Quan hệ đối tánh giữa Di |::::| và Đại quá :||||:
Di |::::| và Đại quá :||||: là hai quẻ đối tánh đời 7 thuộc hai phả hệ Tốn và Chấn. trên quái đồ Tiên thiên thì chúng chỉ đối tánh âm dương qua tâm Thái cực. Tức là quan hệ giữa sự nuôi dưỡng tốt lành và tình trạng đảo điên của cái lớn quá không tùy xứ nhưng tùy thời. Theo quan niệm “Tinh khí vi vật, du hồn vi biến”, Kinh Phòng (77-37 TCN) gọi quẻ đời 7 là quẻ “Du hồn” , đối chiếu quan hệ với quẻ mẹ đời 1, thì ngoại quái của nó là tuyệt mệnh, và nội quái là phúc đức . Vậy, phải chăng : (1) Phẩm tính "chừng mực" của Di và tánh "khuynh đảo" của Đại quá lưu biến từ "tốn thuận " của Tốn và "năng động" của Chấn? (2) Sau khi hình tướng tiêu hoại, thì cá thể chỉ còn lại cái mà Phật giáo gọi là nghiệp báo , ở đây là thiện nghiệp hay phúc đức mà Kinh Phòng gọi là Du hồn? Và, (3) đối chiếu các nội quái của quẻ Du hôn thì tại sao thiện nghiệp hay phúc đức là cái gì đối tánh với bản vị của cá thể? Các vấn đề này cần nghiên cứu sâu rộng hơn.
4) Theo Qui tàng hay khí phần, thì phối kết giữa hai khí trên động - dưới tĩnh là " Chỉ - động tế ", hay thượng Chấn hạ Cấn tương ứng với quẻ Tiểu quá ::||:: của Chu Dịch , nghĩa là Nhỏ quá nên có sự trợ giúp để chỉ làm những việc nhỏ . Trong khi đó, Đại quá hay Lớn quá là kết hợp giữa sinh khí mộc của Tốn và sát khí kim của Đoài , đó là sự tương khắc diễn ra trong thơi kỳ suy hoại mà Khí phần gọi là "Sinh - sát tương khắc. " Như vậy khác nhau giữa Đại quá :||||: và Tiểu quá ::||:: không phải căn cứ trên tên gọi mà là trên quái đồ.
Đằng khác, Tiểu quá ::||:: hay Nhỏ quá là kết hợp giữa khí động của Chấn bên trên và khí ngưng của Cấn bên dưới, như âm thanh của sấm hướng xuống, tức có trợ lực từ trên, vì là quá nên bất lợi cho cái lớn nhưng thuận lợi cho cho cái nhỏ. Ở quẻ Di |::::| cũng là kết hợp giữa hai khí động - tĩnh , nhưng ở Tiểu quá ::||:: thì trên động dưới tĩnh là “chỉ-động tế” , còn ở quẻ Di |::::| thì trên tĩnh dưới động hay “động-chỉ giới” , tức là sự nuôi dưỡng phải theo giới luật mới có giá trị chân chính.
Tóm lại, đối tác tánh giữa hai quẻ Di và Đại quá trong nhóm Tốn- Chấn là vòng biến dịch thứ 17 do thời gianưu chuyển mà các phẩm tính đối đãi nhau. Một đằng là nuôi dưỡng phát triển t có qui luật hường đều để đạt giá trị hoàn chỉnh , đằng khác là sự tăng trưởng bất bình thường đi đến đảo điên suy hoại. Có thể nói trong vòng “ sinh – thành - hoại – diệt “, Di và Đại quá là hai bước “thành – hoại” trong sự biến diệt và hồi sinh của vạn hữu mà khảo luận sẽ nói đến ở quẻ Cổ trong kỳ 31 kế tiếp ./-
Phú Yên, Tháng Ba Mậu Tuất - 2018
Đàm Khánh-Hỷ





Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét