Mở Đầu
Tĩnh để dưỡng tâm; động để nuôi thân. Nuôi dưỡng thân tâm phải đúng qui cách thì kết quả phát triển mới tốt đẹp. Nếu điều kiện và cách thức nuôi dưỡng bất thường thì sự phát triển sẽ thiên lệch, và kết quả hoặc là nhỏ quá do thiếu hụt điều kiện nuôi dưỡng, hoặc lớn quá vì dư thừa. Nhỏ quá thì không thể làm được việc lớn, nhưng lớn quá thì sẽ đưa đến khuynh đảo gây ra hư hại , đó là các nội dung đã nói ở hai quẻ Di và Đại Quá . Bây giờ ở kỳ thứ 31 này, khảo luận sẽ trình bày hai quẻ Cổ và Tùy , tức là tu sửa sự đổ nát và thuận theo những gì tốt lành.
Tạp quái nói “ Đại Quá điên dã,” tức là cái lớn, cái tốt quá độ sẽ gây ra điên đảo. Đó là cái hại của sự dư thừa, trong tu học thì nghịch khảo tuy là khổ ải nhưng có tác dụng rèn luyện thân tâm tiến bộ, trái lại thuận khảo dễ đưa đến chỗ suy đồi bại hoại . Vì vậy, tiếp sau Đại Quá là quẻ Cổ, với nghĩa đổ nát nên phải tu sửa chỉnh trang.
Con người có thể tu sửa được những gì, và những gì không thể tu sửa nhưng phải thuận theo. Đó là ý nghĩa của quẻ Tùy. Tùy và Cổ có quan hệ trong cả hai pha tĩnh và động, tĩnh thì chúng đối tánh, động thì chúng đối tướng cho nên trong hành động có lúc thì cần sửa chữa có khi thì phải thuận theo. Ba điều kiện chính yếu của sự thuận theo là phải tùy hỷ, tùy sự và tùy thời.
Hành động lành hay dữ, công đức hay tội lỗi là do sự chọn lựa tự do, tùy hỷ hướng thượng hay hướng hạ, và ý hướng chọn lựa đó là từ tâm tỉnh hay tâm mê. Cái gì xấu thì phải sửa, cái gì tốt thì nên theo, đó gọi là tùy sự. Tu sửa nhờ ở tự lực mà nên, thuận theo nhờ vào tha lực mà thành. Bỡi vì “sai một li đi một dặm” , cho nên tu sửa càng sớm càng tốt ; thuận theo thì phải biết kiên nhẫn đợi chờ, đó là ý nghĩa của tùy thời.
Nói chung, con người là một tạo vật nên không phải là nguồn sáng tạo cái tốt, nhưng nó có thể cải tạo cái xấu, đó là ưu thế của loài người đối với các chủng tạo vật khác. Điều gì tốt lành thì nên thuận theo, điều gì ác dữ thì phải tu sửa, đó là mẫu hành vi định hướng cuộc sống con người. Các nội dung này sẽ được diễn giải trong hai quẻ Cổ và Tùy dưới đây. .
Tĩnh để dưỡng tâm; động để nuôi thân. Nuôi dưỡng thân tâm phải đúng qui cách thì kết quả phát triển mới tốt đẹp. Nếu điều kiện và cách thức nuôi dưỡng bất thường thì sự phát triển sẽ thiên lệch, và kết quả hoặc là nhỏ quá do thiếu hụt điều kiện nuôi dưỡng, hoặc lớn quá vì dư thừa. Nhỏ quá thì không thể làm được việc lớn, nhưng lớn quá thì sẽ đưa đến khuynh đảo gây ra hư hại , đó là các nội dung đã nói ở hai quẻ Di và Đại Quá . Bây giờ ở kỳ thứ 31 này, khảo luận sẽ trình bày hai quẻ Cổ và Tùy , tức là tu sửa sự đổ nát và thuận theo những gì tốt lành.
Tạp quái nói “ Đại Quá điên dã,” tức là cái lớn, cái tốt quá độ sẽ gây ra điên đảo. Đó là cái hại của sự dư thừa, trong tu học thì nghịch khảo tuy là khổ ải nhưng có tác dụng rèn luyện thân tâm tiến bộ, trái lại thuận khảo dễ đưa đến chỗ suy đồi bại hoại . Vì vậy, tiếp sau Đại Quá là quẻ Cổ, với nghĩa đổ nát nên phải tu sửa chỉnh trang.
Con người có thể tu sửa được những gì, và những gì không thể tu sửa nhưng phải thuận theo. Đó là ý nghĩa của quẻ Tùy. Tùy và Cổ có quan hệ trong cả hai pha tĩnh và động, tĩnh thì chúng đối tánh, động thì chúng đối tướng cho nên trong hành động có lúc thì cần sửa chữa có khi thì phải thuận theo. Ba điều kiện chính yếu của sự thuận theo là phải tùy hỷ, tùy sự và tùy thời.
Hành động lành hay dữ, công đức hay tội lỗi là do sự chọn lựa tự do, tùy hỷ hướng thượng hay hướng hạ, và ý hướng chọn lựa đó là từ tâm tỉnh hay tâm mê. Cái gì xấu thì phải sửa, cái gì tốt thì nên theo, đó gọi là tùy sự. Tu sửa nhờ ở tự lực mà nên, thuận theo nhờ vào tha lực mà thành. Bỡi vì “sai một li đi một dặm” , cho nên tu sửa càng sớm càng tốt ; thuận theo thì phải biết kiên nhẫn đợi chờ, đó là ý nghĩa của tùy thời.
Nói chung, con người là một tạo vật nên không phải là nguồn sáng tạo cái tốt, nhưng nó có thể cải tạo cái xấu, đó là ưu thế của loài người đối với các chủng tạo vật khác. Điều gì tốt lành thì nên thuận theo, điều gì ác dữ thì phải tu sửa, đó là mẫu hành vi định hướng cuộc sống con người. Các nội dung này sẽ được diễn giải trong hai quẻ Cổ và Tùy dưới đây. .
蠱,元 亨,利 涉 大 川。 先 甲 三 日,后 甲 三 日。
II. Thoán:
1. 彖 曰. 蠱,剛 上 而 柔 下; 巽 而 止,蠱。 蠱,
2. 元 亨,而 天 下 治 也. 利 涉 大 川,往 有 事 也. 先 甲 三 日,后 甲 三 日,終 則 有 始,天 行 也。
II. Thoán:
1. 彖 曰. 蠱,剛 上 而 柔 下; 巽 而 止,蠱。 蠱,
2. 元 亨,而 天 下 治 也. 利 涉 大 川,往 有 事 也. 先 甲 三 日,后 甲 三 日,終 則 有 始,天 行 也。
III. Đại tượng:
象 曰: 山 下 有 風,蠱, 君 子 以 振 民 育 德。
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên.Tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật.”( Tu sửa sự đổ nát, rất tốt, thuận lợi vượt qua sông lớn . Ba ngày trước ngày Giáp, ba ngày sau ngày Giáp. )
象 曰: 山 下 有 風,蠱, 君 子 以 振 民 育 德。
Âm và nghĩa:
AI. Lời quẻ:
“Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên.Tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật.”( Tu sửa sự đổ nát, rất tốt, thuận lợi vượt qua sông lớn . Ba ngày trước ngày Giáp, ba ngày sau ngày Giáp. )
AII. Thoán truyện:
1. “ Thoán viết: Cổ, cương thượng nhi nhu hạ; tốn nhi chỉ, cổ.” ( Lời thoán: Tu sửa sự đổ nát, là cứng mạnh đi lên, mềm yếu đi xuống, tốn thuận mà ngừng lại, cho nên đổ nát rồi thì tu sửa lại.) Cứng đi lên mềm đi xuống là nói quẻ Cổ :||::| là từ (1) quẻ Bí |:|::| khi hai hào 1 và 2 đổi chỗ nhau, hoặc (2) từ quẻ Tỉnh :||:|: khi hai hào 5 và 6 đổi chỗ nhau, hoặc (3) từ quẻ Ký tế |:|:|: gồm cả hai trường hợp (1) và (2).
2. “ Cổ, nguyên hanh, nhi thiên hạ trị dã. Lợi thiệp đại xuyên. vãng hữu sự dã. Tiên giáp tam nhật, hậu giáp tam nhật, chung tắc hữu thủy, thiên hành dã.”(Tu sửa sự đổ nát , là rất hanh thông để thiên hạ trị an vậy. Thuận lợi vượt qua sông lớn, là tiến hành giải quyết sự việc vậy. Ba ngày trước khi khởi sự, và ba ngày sau khi khởi sự , là có sau ắt có trước, đó là lẽ vận hành của trời vậy.) Vượt qua sông lớn có nghĩa là giải quyết việc trọng đại. Ngày Giáp là ngày khởi đầu, trước đó ba ngày là ngày Tân để biết căn cơ mà sửa đổi, sau đó ba ngày là ngày Đinh để kiểm định kết quả sự sửa đổi. Cũng có nghĩa là phải xem trước ngó sau xem sự tình ra sao rồi mới sửa chữa.
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết:Sơn hạ hữu phong, Cổ. Quân tử dĩ chấn dân dục đức.”(Lời tượng: Dưới núi có gió là tượng có sự đổ nát phải tu sửa , người ưu tú coi đó mà giúp dân cảnh tỉnh tu dưỡng đạo đức.)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 六: 幹 父 之 蠱,有 子,考 無 咎. 厲 終 吉。
2. 九 二: 幹 母 之 蠱,不 可 貞。
3. 九 三: 幹 父 之 蠱,小 有 晦,無 大 咎。
4. 六 四: 裕 父 之 蠱,往 見 吝。
5. 六 五: 幹 父 之 蠱,用 譽。
6. 上 九: 不 事 王 侯,高 尚 其 事。
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 幹 父 之 蠱,意 承 考 也。
2.象 曰: 幹 母 之 蠱,得 中 道 也。
3. 象 曰: 幹 父 之 蠱,終 無 咎 也。
4. 象 曰: 裕 父 之 蠱,往 未 得 也
5. 象 曰: 幹 父 之 蠱 ﹔承 以 德 也。
6. 象 曰: 不 事 王 侯,志 可 則 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1 “Sơ Lục: Cán phụ chi cổ, hữu tử, khảo vô cữu. Lệ chung cát.” (Hào 1 âm: Tu sửa sự đổ nát của cha, có con làm nên cha không lỗi. Lấy làm khó nguy thì sau tốt lành.)
2. “ Cửu nhị: Cán mẫu chi cổ, bất khả trinh.” ( Hào 2 dương: Tu sửa sự đổ nát của mẹ, không thể dùng sự kiên định.)
3. “Cửu tam: Cán phụ chi cổ, tiểu hữu hối, vô đại cữu.” ( Hào 3 dương: Tu sửa sự đổ nát của cha, có ít hối hận , không có lỗi lớn.)
4. “Lục tứ: Dụ phụ chi cổ, vãng kiến lận.”( Hào 4 âm: Rộng rãi cho sự đổ nát của cha, làm như vậy thì sẽ thấy hối tiếc.)
5. “Lục ngũ: Cán phụ chi cổ, dụng dự.” ( Hào 5 âm: Tu sửa sự đổ nát cho cha, mà được tiếng khen.)
6. “Thượng cửu: Bất sự vương hầu, cao thượng kỳ sự.” ( Hào 6 dương : Không phục vụ vua chúa, nêu cao sự việc của mình.)
BII. Tiểu tượng truyện:
2. “ Cổ, nguyên hanh, nhi thiên hạ trị dã. Lợi thiệp đại xuyên. vãng hữu sự dã. Tiên giáp tam nhật, hậu giáp tam nhật, chung tắc hữu thủy, thiên hành dã.”(Tu sửa sự đổ nát , là rất hanh thông để thiên hạ trị an vậy. Thuận lợi vượt qua sông lớn, là tiến hành giải quyết sự việc vậy. Ba ngày trước khi khởi sự, và ba ngày sau khi khởi sự , là có sau ắt có trước, đó là lẽ vận hành của trời vậy.) Vượt qua sông lớn có nghĩa là giải quyết việc trọng đại. Ngày Giáp là ngày khởi đầu, trước đó ba ngày là ngày Tân để biết căn cơ mà sửa đổi, sau đó ba ngày là ngày Đinh để kiểm định kết quả sự sửa đổi. Cũng có nghĩa là phải xem trước ngó sau xem sự tình ra sao rồi mới sửa chữa.
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết:Sơn hạ hữu phong, Cổ. Quân tử dĩ chấn dân dục đức.”(Lời tượng: Dưới núi có gió là tượng có sự đổ nát phải tu sửa , người ưu tú coi đó mà giúp dân cảnh tỉnh tu dưỡng đạo đức.)
B. Hào
I. Hào từ:
1. 初 六: 幹 父 之 蠱,有 子,考 無 咎. 厲 終 吉。
2. 九 二: 幹 母 之 蠱,不 可 貞。
3. 九 三: 幹 父 之 蠱,小 有 晦,無 大 咎。
4. 六 四: 裕 父 之 蠱,往 見 吝。
5. 六 五: 幹 父 之 蠱,用 譽。
6. 上 九: 不 事 王 侯,高 尚 其 事。
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 幹 父 之 蠱,意 承 考 也。
2.象 曰: 幹 母 之 蠱,得 中 道 也。
3. 象 曰: 幹 父 之 蠱,終 無 咎 也。
4. 象 曰: 裕 父 之 蠱,往 未 得 也
5. 象 曰: 幹 父 之 蠱 ﹔承 以 德 也。
6. 象 曰: 不 事 王 侯,志 可 則 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1 “Sơ Lục: Cán phụ chi cổ, hữu tử, khảo vô cữu. Lệ chung cát.” (Hào 1 âm: Tu sửa sự đổ nát của cha, có con làm nên cha không lỗi. Lấy làm khó nguy thì sau tốt lành.)
2. “ Cửu nhị: Cán mẫu chi cổ, bất khả trinh.” ( Hào 2 dương: Tu sửa sự đổ nát của mẹ, không thể dùng sự kiên định.)
3. “Cửu tam: Cán phụ chi cổ, tiểu hữu hối, vô đại cữu.” ( Hào 3 dương: Tu sửa sự đổ nát của cha, có ít hối hận , không có lỗi lớn.)
4. “Lục tứ: Dụ phụ chi cổ, vãng kiến lận.”( Hào 4 âm: Rộng rãi cho sự đổ nát của cha, làm như vậy thì sẽ thấy hối tiếc.)
5. “Lục ngũ: Cán phụ chi cổ, dụng dự.” ( Hào 5 âm: Tu sửa sự đổ nát cho cha, mà được tiếng khen.)
6. “Thượng cửu: Bất sự vương hầu, cao thượng kỳ sự.” ( Hào 6 dương : Không phục vụ vua chúa, nêu cao sự việc của mình.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Cán phụ chi cổ, ý thừa khảo dã.” ( Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát của cha, là ý vâng theo ông cha vậy.)Hào 1 âm là hào thế của quẻ, khởi đầu sự đổ nát nên còn có thể chỉnh sửa . Chữ “khảo”(考) để gọi người đã chết bên nam: cha qua đời gọi là “tiên khảo”( 先考),ông qua đời là “tổ khảo”( 祖 考 )
2. “Tượng viết: Cán mẫu chi cổ, đắc trung đạo dã.” (Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát của mẹ, là đắc đạo trung vậy.) Hào 2 dương đắc trung như người con có phẩm cách tu sửa sự đổ nát cùa người mẹ là hào 5 âm. Không thể dùng bản tánh kiên định cứng rắn, vì hào 2 tánh dương như người con trai không thể hoàn thành công việc tánh âm của người mẹ ở hào 5 âm, nhưng cũng có thể tu sửa công việc đổ nát do người cha để lại cho mẹ, và mẹ giao lại trọng trách cho cho con trai có trung đạo.
3. “Tượng viết: Cán phụ chi cổ, chung vô cữu dã.” (Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát của cha, sau cùng không có lỗi.)Hào 3 tánh tướng đều dương cho nên nổ lực tu sửa cứu vãn gia nghiệp bị đổ nát từ trước , về sau sẽ không có lỗi lớn. Tuy nhiên cư vị của nó là đa ưu và động thì nội quái biến thành Khảm nên nói có chút ít hối hận.
4 .”Tượng viết: Dụ phụ chi cổ, vãng vị đắc dã.” (Lời tượng: Rộng rãi cho sự đổ nát của cha, là làm chưa được việc vậy.) Hào 4 âm là ứng của hào 1 âm. Bỡi tánh tướng đều âm nó không đủ sức tu sửa hư hỏng do quá khứ để lại. Rộng rãi đối với cái hư hỏng là tiếp tay làm tăng thêm hư hỏng.
5. “Tượng viết: Cán phụ dụng dự, thừa dĩ đức dã.” ( Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát cho cha, là vâng theo mà có đức vậy.) Hào 5 âm đắc trung ở ngôi dương cao nhất, chính ứng với hào 2 dương và tỉ ứng với 6 dương như người chỉ huy yếu đuối nhưng có nhiều nhân tài giúp đỡ vì có đức trung nên hoàn thành được sự tu sửa đổ nát của quá khứ và đem lại danh dự cho tất cả.
6. “Tượng viết: Bất sự vương hầu,chí khả tắc dã.” ( Lời tượng: Không làm theo vua chúa, là chí hướng có thể làm phép tắc vậy.) Hào 6 dương ở cuối quẻ Cổ , đang thời phải sửa trị sự hủ bại cho kẻ khác. Nó không theo cách can thiệp vào xã hội như vua chúa, nhưng theo cách bất can thiệp với triết lý: Muốn sửa đổi thế gian thì trước hết hãy sửa đổi chính mình.
Ý chung
Sau quẻ Đại quá :||||: chỉ sự xiêu đổ vì gốc ngọn đều yếu đến quẻ Cổ :||::| là chánh quái đời 10 của thuần Tốn :||:|| khi hào 5 dương một lần biến thành âm, và các hào 1, 2, 3, 4 hai lần biến để trở về nguyên tánh . Với nội quái Tốn, ngoại quái Cấn, gió lùa trong núi làm gãy đổ cỏ cây , cần phải tu sửa lại, nên Cổ có nghĩa là: Tu sửa sự đổ nát.
Thoán truyện dựa vào hào động của quẻ Ký tế |:|:|: khi hai hào dương 1 và 5 đi lên thay vào chỗ hai hào âm 2 và 6 đi xuống( cương thượng nhi nhu hạ) sẽ biến thành quẻ Cổ :||::| . Ký tế nghĩa là mọi việc đã xong , bây giờ biến thành Cổ, nghĩa là: Có việc phải tu sửa (Cổ giả sự dã, Cổ tắc sức dã).
Trong việc tu sửa thì Đại tượng nêu lên hai ý: (1) Trước hết phải đánh thức dư luận đối với các hủ bại cần phải sửa chữa. (2) Giáo dục xã hội phải đặt nặng việc tu dưỡng đạo đức. (Quân tử dĩ chấn dân dục đức.)
Hào từ và tiểu tượng tập trung nói đến việc con cái tu sửa các hư hại do cha mẹ để lại. Mở rộng ý này có nghĩa là, các sai lầm đổ nát trong quá khứ có thể được sửa chữa bỡi hiện tại.
Hào 1 âm: Tu sửa hư hại của người cha, ( hay do tánh cương gây ra ) thì luôn phải phòng ngừa nguy hiểm mới dễ thành công .
Hào 2 dương: Tu sửa hư hại của người mẹ (hay do tánh nhu gây ra) cần phải linh động, uyển chuyển .
Hào 3 dương: Cương quyết sửa sai của cha (hay của thế hệ trước), tuy có thể gây hối tiếc nhỏ, nhưng không có lỗi lớn, vì như vậy vẫn hơn là không tích cực sửa chữa.
Hào 4 âm: Rộng rãi bỏ qua không sửa chữa sự hư hại đã có là tiếp tay làm tăng thêm đổ nát đáng tiếc.
Hào 5 âm: Một người tự mình không đủ sức tu sửa những đổ nát của quá khứ, nên phải nhận sự giúp đỡ của người khác để tu sửa , người như vậy cũng rất đáng khen.
Hào 6 dương: Muốn sửa đổi thế giới thì trước hết phải sửa đổi chính mình. Do đó vô vi, xuất thế không can dự vào nghiệp bá vương để trở thành phép tắc chỉ đạo cho hữu vi nhập thế vậy.
Nói chung, trong vòng sinh-thành-hoại-diệt của vạn hữu, có thể nói Ký tế là thành và Cổ là hoại. Tuy nhiên quẻ Cổ ở đây còn có hai nghĩa: thứ nhất là cổ hoại hay đổ nát, và thứ hai là có việc, và việc đó là tu sửa sự đổ nát.
Sự đổ nát hoặc (1) do các điều kiện tự nhiên theo thời gian tác động mà sự vật tự phân hủy , hoặc (2) do con người làm tổn thương sự vật nên tự làm hủ bại chính mình. Nội dung quẻ Cổ chỉ nói đến loại thứ nhì, tức là những đổ nát do các thế hệ người gây ra. Còn đối với loại đổ nát trong tự nhiên, mọi sự vật theo vòng sinh-thành-hoại-diệt theo thời gian mà tự biến diệt và hóa sinh, thì con người có can thiệp vào được hay không? Và nếu tác động vào đó thì hậu quả ra sao? Vấn đề này sẽ nói đến ở quẻ Tùy là đối tác tánh tướng của quẻ Cổ
2. “Tượng viết: Cán mẫu chi cổ, đắc trung đạo dã.” (Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát của mẹ, là đắc đạo trung vậy.) Hào 2 dương đắc trung như người con có phẩm cách tu sửa sự đổ nát cùa người mẹ là hào 5 âm. Không thể dùng bản tánh kiên định cứng rắn, vì hào 2 tánh dương như người con trai không thể hoàn thành công việc tánh âm của người mẹ ở hào 5 âm, nhưng cũng có thể tu sửa công việc đổ nát do người cha để lại cho mẹ, và mẹ giao lại trọng trách cho cho con trai có trung đạo.
3. “Tượng viết: Cán phụ chi cổ, chung vô cữu dã.” (Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát của cha, sau cùng không có lỗi.)Hào 3 tánh tướng đều dương cho nên nổ lực tu sửa cứu vãn gia nghiệp bị đổ nát từ trước , về sau sẽ không có lỗi lớn. Tuy nhiên cư vị của nó là đa ưu và động thì nội quái biến thành Khảm nên nói có chút ít hối hận.
4 .”Tượng viết: Dụ phụ chi cổ, vãng vị đắc dã.” (Lời tượng: Rộng rãi cho sự đổ nát của cha, là làm chưa được việc vậy.) Hào 4 âm là ứng của hào 1 âm. Bỡi tánh tướng đều âm nó không đủ sức tu sửa hư hỏng do quá khứ để lại. Rộng rãi đối với cái hư hỏng là tiếp tay làm tăng thêm hư hỏng.
5. “Tượng viết: Cán phụ dụng dự, thừa dĩ đức dã.” ( Lời tượng: Tu sửa sự đổ nát cho cha, là vâng theo mà có đức vậy.) Hào 5 âm đắc trung ở ngôi dương cao nhất, chính ứng với hào 2 dương và tỉ ứng với 6 dương như người chỉ huy yếu đuối nhưng có nhiều nhân tài giúp đỡ vì có đức trung nên hoàn thành được sự tu sửa đổ nát của quá khứ và đem lại danh dự cho tất cả.
6. “Tượng viết: Bất sự vương hầu,chí khả tắc dã.” ( Lời tượng: Không làm theo vua chúa, là chí hướng có thể làm phép tắc vậy.) Hào 6 dương ở cuối quẻ Cổ , đang thời phải sửa trị sự hủ bại cho kẻ khác. Nó không theo cách can thiệp vào xã hội như vua chúa, nhưng theo cách bất can thiệp với triết lý: Muốn sửa đổi thế gian thì trước hết hãy sửa đổi chính mình.
Ý chung
Sau quẻ Đại quá :||||: chỉ sự xiêu đổ vì gốc ngọn đều yếu đến quẻ Cổ :||::| là chánh quái đời 10 của thuần Tốn :||:|| khi hào 5 dương một lần biến thành âm, và các hào 1, 2, 3, 4 hai lần biến để trở về nguyên tánh . Với nội quái Tốn, ngoại quái Cấn, gió lùa trong núi làm gãy đổ cỏ cây , cần phải tu sửa lại, nên Cổ có nghĩa là: Tu sửa sự đổ nát.
Thoán truyện dựa vào hào động của quẻ Ký tế |:|:|: khi hai hào dương 1 và 5 đi lên thay vào chỗ hai hào âm 2 và 6 đi xuống( cương thượng nhi nhu hạ) sẽ biến thành quẻ Cổ :||::| . Ký tế nghĩa là mọi việc đã xong , bây giờ biến thành Cổ, nghĩa là: Có việc phải tu sửa (Cổ giả sự dã, Cổ tắc sức dã).
Trong việc tu sửa thì Đại tượng nêu lên hai ý: (1) Trước hết phải đánh thức dư luận đối với các hủ bại cần phải sửa chữa. (2) Giáo dục xã hội phải đặt nặng việc tu dưỡng đạo đức. (Quân tử dĩ chấn dân dục đức.)
Hào từ và tiểu tượng tập trung nói đến việc con cái tu sửa các hư hại do cha mẹ để lại. Mở rộng ý này có nghĩa là, các sai lầm đổ nát trong quá khứ có thể được sửa chữa bỡi hiện tại.
Hào 1 âm: Tu sửa hư hại của người cha, ( hay do tánh cương gây ra ) thì luôn phải phòng ngừa nguy hiểm mới dễ thành công .
Hào 2 dương: Tu sửa hư hại của người mẹ (hay do tánh nhu gây ra) cần phải linh động, uyển chuyển .
Hào 3 dương: Cương quyết sửa sai của cha (hay của thế hệ trước), tuy có thể gây hối tiếc nhỏ, nhưng không có lỗi lớn, vì như vậy vẫn hơn là không tích cực sửa chữa.
Hào 4 âm: Rộng rãi bỏ qua không sửa chữa sự hư hại đã có là tiếp tay làm tăng thêm đổ nát đáng tiếc.
Hào 5 âm: Một người tự mình không đủ sức tu sửa những đổ nát của quá khứ, nên phải nhận sự giúp đỡ của người khác để tu sửa , người như vậy cũng rất đáng khen.
Hào 6 dương: Muốn sửa đổi thế giới thì trước hết phải sửa đổi chính mình. Do đó vô vi, xuất thế không can dự vào nghiệp bá vương để trở thành phép tắc chỉ đạo cho hữu vi nhập thế vậy.
Nói chung, trong vòng sinh-thành-hoại-diệt của vạn hữu, có thể nói Ký tế là thành và Cổ là hoại. Tuy nhiên quẻ Cổ ở đây còn có hai nghĩa: thứ nhất là cổ hoại hay đổ nát, và thứ hai là có việc, và việc đó là tu sửa sự đổ nát.
Sự đổ nát hoặc (1) do các điều kiện tự nhiên theo thời gian tác động mà sự vật tự phân hủy , hoặc (2) do con người làm tổn thương sự vật nên tự làm hủ bại chính mình. Nội dung quẻ Cổ chỉ nói đến loại thứ nhì, tức là những đổ nát do các thế hệ người gây ra. Còn đối với loại đổ nát trong tự nhiên, mọi sự vật theo vòng sinh-thành-hoại-diệt theo thời gian mà tự biến diệt và hóa sinh, thì con người có can thiệp vào được hay không? Và nếu tác động vào đó thì hậu quả ra sao? Vấn đề này sẽ nói đến ở quẻ Tùy là đối tác tánh tướng của quẻ Cổ
60. TÙY
隨, 元 亨 利 貞,無 咎。
II. Thoán:
1.彖 曰: 隨,剛 來 而 下 柔,動 而 說,隨。
2. 大 亨 貞,無 咎,而 天 下 隨 時.
3. 隨 時 之 義 大 矣 哉!
III. Đại tượng:
象 曰: 澤 中 有 雷,隨. 君 子 以 嚮 晦 入 宴 息。
Âm và nghĩa:
AI, Lời quẻ:
“Tùy, nguyên hanh lợi trinh, vô cữu.” (Thuận theo , rất hanh thông, có lợi,
và chính bền thì không lỗi.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết:Tùy, cương lai nhi hạ nhu, động nhi duyệt, Tùy.”
( Lời thoán: Thuận theo , là cứng mạnh đến mà ở dưới mềm yếu, hoạt động
mà vui nên thuận theo.) Mạnh đến ở dưới yếu là nói quẻ Tùy |::||: hoặc từ
(1) quẻ Khốn :|:||: khi hai hào 1 âm và 2 dương cùng động đổi chỗ cho nhau,
hoặc từ (2) quẻ Phệ hạp |::|:| khi hai hào 5 âm và 6 dương cùng động đổi chỗ
cho nhau, hoặc từ (3) quẻ Vị tế :|:|:| gồm cả hai trường hợp (1) và (2).
2. “ Đại hanh trinh, vô cữu, nhi thiên hạ tùy thời.” ( Rất hanh thông, chính
bền, và không có lỗi mà thiên hạ thuận theo thời,)
3. “ Tùy thời chi nghĩa đại hỹ tai.”( Nghĩa thuận theo thời lớn lắm thay.)
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết: Trạch trung hữu lôi,Tùy. Quân tử dĩ hướng hối nhập yến tức.”
( Lời tượng: Trong đầm có sấm là tượng của sự thuận theo . Thiện tri thức
coi đó khi chiều tối thì theo vào nghỉ ngơi.)
Âm và nghĩa:
AI, Lời quẻ:
“Tùy, nguyên hanh lợi trinh, vô cữu.” (Thuận theo , rất hanh thông, có lợi,
và chính bền thì không lỗi.)
AII. Thoán truyện:
1. “Thoán viết:Tùy, cương lai nhi hạ nhu, động nhi duyệt, Tùy.”
( Lời thoán: Thuận theo , là cứng mạnh đến mà ở dưới mềm yếu, hoạt động
mà vui nên thuận theo.) Mạnh đến ở dưới yếu là nói quẻ Tùy |::||: hoặc từ
(1) quẻ Khốn :|:||: khi hai hào 1 âm và 2 dương cùng động đổi chỗ cho nhau,
hoặc từ (2) quẻ Phệ hạp |::|:| khi hai hào 5 âm và 6 dương cùng động đổi chỗ
cho nhau, hoặc từ (3) quẻ Vị tế :|:|:| gồm cả hai trường hợp (1) và (2).
2. “ Đại hanh trinh, vô cữu, nhi thiên hạ tùy thời.” ( Rất hanh thông, chính
bền, và không có lỗi mà thiên hạ thuận theo thời,)
3. “ Tùy thời chi nghĩa đại hỹ tai.”( Nghĩa thuận theo thời lớn lắm thay.)
AIII. Đại tượng truyện:
“Tượng viết: Trạch trung hữu lôi,Tùy. Quân tử dĩ hướng hối nhập yến tức.”
( Lời tượng: Trong đầm có sấm là tượng của sự thuận theo . Thiện tri thức
coi đó khi chiều tối thì theo vào nghỉ ngơi.)
B. Hào
I. Hào từ
I. Hào từ
1. 初 九: 官 有 渝,貞 吉。 出 門 交 有 功。
2. 六 二: 系 小 子,失 丈 夫。
3. 六 三: 系 丈 夫,失 小 子。 隨 有 求 得,利 居 貞。
4. 九 四: 隨 有 獲,貞 凶。有 孚 在 道,以 明,何 咎?
5. 九 五: 孚 于 嘉,吉。
6. 上 六: 拘 系 之,乃 從 維 之, 王 用 亨 于 西 山。
II. Tiểu tượng:
1. 象 曰: 官 有 渝,從 正 吉 也。 出 門 交 有 功,不 失 也。
2. 象 曰: 系 小 子,弗 兼 與 也。
3. 象 曰: 系 丈 夫,志 舍 下 也。
4. 象 曰: 隨 有 獲,其 義 凶 也。 有 孚 在 道,明 功 也。
5. 象 曰: 孚 于 嘉,吉 , 位 正 中 也。
6. 象 曰: 拘 系 之,上 窮 也。
Âm và nghĩa:
BI. Lời hào:
1. “ Sơ cửu: Quan hữu dụ, trinh cát. Xuất môn giao hữu công.” ( Hào 1 dương: Quan hệ về việc theo nhau có thay đổi , giữ chính bền thì tốt. Tuy nhiên ra ngoài cửa để giao thiệp rộng rãi thì có công. “
2. “ Lục nhị: Hệ tiểu tử, thất trượng phu.” (Hào 2 âm: Ràng buộc với kẻ thấp kém , bỏ theo cùng người cao quý.)
3. “ Lục tam: Hệ trượng phu, thất tiểu tử. Tùy hữu cầu đắc, lợi cư trinh.” ( Hào 3 âm: Ràng buộc theo người cao quý , rời bỏ kẻ thấp kém. Đã thuận theo như vậy có cầu thì có được , ứng xử chính đáng thì có lợi. )
4. “Cửu tứ: Tùy hữu hoạch, trinh hung. Hữu phu tại đạo, dĩ minh, hà cữu?” ( Hào 4 dương : Thuận theo để được lợi riêng, cứ theo nhau cách đó thì xấu . Có lòng thành tín vào lẽ chánh mà thấy rõ như vậy , thì đâu có lỗi gì ?
5. “Cửu ngũ: Phu vu gia, cát.” ( Hào 5 dương: Tin vào điều lành thì tốt. “
6. “ Thượng lục: Câu hệ chi, nãi tùng duy chi, vương dụng hanh vu Tây sơn.” (Hào 6 âm: Ràng buộc theo nhau , mà thắt chặt nhau , vua thành ý tế hưởng tại núi Kỳ sơn.)
BII. Tiểu tượng truyện:
1. “Tượng viết: Quan hữu du, tòng chính cát dã. Xuất môn giao hữu công, bất thất dã.” ( Lời tượng: Quan hệ về sự thuận theo có thay đổi, là phải thuận theo lẽ chánh thì tốt. Ra ngoài cửa giao thiệp rộng rãi thì có công, là không bị thất bại vậy.) Hào thế 1 dương là chủ nội quái Chấn, nên nói : Có động hay có thay đổi. Hào 1 dương động biến thành 1 âm thì quẻ Tùy |::||: biến thành Tụy :::||: , là “tụ họp” cho nên nói : Ra ngoài cửa giao thiệp rộng rãi thì thành công. Cũng có thể giải thích hào 1 dương có hào ứng là 4 dương ở ngoại quái cho nên ra ngoài giao kết thì không mất đồng loại.
2. “ Tượng viết: Hệ tiểu tử, phất kiêm dữ dã.” (Lời tượng:Ràng buộc theo kẻ thấp hèn, là không theo cùng người cao quý vậy) Hào 2 âm đắc trung chính vị, quan hệ giữa nó và hào 1 dương là nghịch vì âm cỡi trên dương, giữa nó và hào 3 âm là ràng buộc nhau vì đồng loại. “Tiểu tử” là chỉ cho hào 3 âm bất trung bất chính, “trượng phu” là chỉ cho hào 5 dương đắc trung chính vị. Trong quẻ Tùy tỉ ứng tương cận trước sau giữa các hào là ưu tiên cho nên hào 2 âm bỏ chính ứng với 5 dương, gọi là bỏ “trượng phu” mà ràng buộc với 3 âm, gọi là theo “tiểu tử”.
3. “Tượng viết: Hệ trượng phu, chí xả hạ dã.”(Lời tượng: Ràng buộc theo người cao quý, là ý chí rời bỏ kẻ thấp kém vậy.) Quan hệ giữa hào 3 âm với 2 âm và 6 âm là đồng tánh âm , gọi là “tiểu tử”. Giữa 3 âm và 4 dương là “trượng phu”, là ưu thế tỉ ứng dị tánh , do đó hào 3 âm bỏ bên dưới để theo lên trên là chọn đúng hướng, nên nói có tìm cầu ắt có gặp được . Hai hào 3 âm và 4 dương đều bất chính vị cho nên có lời khuyên “ứng xử chánh đáng” mới có lợi.
4. “ Tượng viết: Tùy hữu hoạch, kỳ nghĩa hung dã. Hữu phu tại đạo, minh công dã.” ( Lời tượng: Thuận theo để có được riêng, thì nghĩa của nó là xấu vậy. Có lòng thành tín ở chánh đạo, là có thành công sáng suổt vậy.) Hào 4 dương là hào ứng của 1 dương và được hào 3 âm theo để có lợi cho 3 âm, vì coi nó là “trượng phu”. Hào 4 dương và 3 âm đều bất chính vị , nên cứ kiên định theo để cho 3 âm hoạch lợi như vậy thì xấu, nên nói “trinh hung”, Hào 4 dương được bên dưới theo về nên bất lợi cho quan hệ giữa nó và 5 dương là hào chủ như vị vua. Hào 4 dương tĩnh thì khởi đầu ngoại quái Đoài là “hủy triết”, động thì ngoại quái biến thành Khảm là “ hãm hiểm” cho nên nói : Phải có lòng tin vào chánh đạo để đủ trí huệ sáng suốt mà bảo vệ bản thân thì không có lỗi gì.
5. “Tượng viết: Phu vu gia, cát, vị chính trung dã.” (Lời tượng: Tin theo phúc lành thì tốt, là ngôi vị trung chính vậy.) Hào 5 dương đắc trung chính vị ở ngôi dương cao nhất lại có chính ứng với hào 2 âm bên dưới cũng là trung chính cho nên đó là điều tốt lành trong thời tin theo.
6. “Tượng viết: Câu hệ chi , thượng cùng dã.” ( Lời tượng: Ràng buộc theo nhau, là theo đến cuối cùng vậy.) Hào này lấy tích Văn Vương nhà Chu đặc ân cho những công thần đã theo giúp mình cuối đời được thờ chung tại nhà thái miếu núi Kỳ sơn để trọn nghĩa theo nhau.
Ý Chung:
Tùy |::||: , là chánh quái đời 10 hay là quẻ Qui hồn của thuần Chấn |::|:: , đồng thời là trùng quái đời 16 của thuần Đoài ||:||: Vậy, Tùy có mặt trong hai phả hệ Chấn, Đoài . Với nội quái Chấn và ngoại quái Đoài, sấm ẩn trong đầm là tượng của sự Thuận theo thời mà ẩn hay hiện.
Đối chiếu quái đồ thì Cổ :||::| và Tùy |::||: là hai quẻ đối tác tánh tướng thuộc nhóm Chấn-Tốn, tức là tĩnh thế thì chúng đối tánh âm dương, và động thế thì hai quái đồ có thể hoán vị nhau.
Tùy theo thời khí các mùa mà sấm hiện hay ẩn , quái tượng ở đây là sấm ẩn trong đầm, nên Thoán truyện và Đại tượng mở rộng ý này để nói đến sự “tùy thời”, và con người phải biết tùy nghi mà tồn tại.
Hào từ và tiểu tượng nói các ý chính:
Hào 1 dương: Một người được nhiều người theo thì gặp khi biến động phải luôn giữ đường lối chánh đáng, tôn trọng quan điểm và đáp ứng yêu cầu của người đi theo mình. Tuy nhiên, phải mở cửa để hội nhập với bên ngoài để thành công.
Hào 2 âm: Ràng buộc theo kẻ xấu là cách ly với người tốt. Tập nhiễm theo thói hư tật xấu là rời bỏ tánh tốt tự nhiên.
Hào 3 âm: Ràng buộc theo người tốt tức là lìa bỏ kẻ xấu. Tin theo điều lành thì có cầu có được, nhưng chỉ thuận lợi để cầu việc chánh đáng.
Hào 4 dương: Lợi dụng đức tin để thủ lợi riêng, hậu quả sẽ không tốt đẹp. Đức tin phải sáng suốt để nhận ra điều này thì không có lỗi gì
Hào 5 dương: Để tránh nghi tâm tán loạn, phải định hướng hành động bằng cách tin theo một điều tốt lành nào đó . Tin tưởng phúc lành do đức trung chính mà có là điều chánh đáng .
Hào 6 âm: Đi đến nơi về đến chốn, giữa đường không bỏ cuộc là người trung chính, trọn đạo theo nhau .
Trong cuộc sống xã hội , mỗi người tùy theo năng lực thích ứng của mình mà chọn một sự việc, một người, hoặc một tổ chức tốt lành nào đó để mà thuận theo. Đồng thời, một người cũng phải có khả năng đáp ứng nhu cầu, và tạo được niềm vui hạnh phúc cho người khác để họ thuận theo mình.
Về đạo đức thì hành động đi theo tự nó không có giá trị, nhưng một khi hành động đó có tự do chọn lựa, và nó rời bỏ cái thấp hèn để đi theo cái cao thượng thì nó giá trị đạo đức. Ngược lại, nếu hành động chọn theo chỗ thấp hèn mà rời bỏ chỗ cao quí thì tội lỗi phát sinh.
Tóm lại, nếu ở quẻ Cổ người ta phải nổ lực tu sửa những sai lầm bại hoại do con người gây ra, thì ở quẻ Tùy người ta phải bảo vệ và thuận theo những gì tốt lành do thiên nhiên dành cho con người. Nói gọn, quẻ Cổ là cải ác, quẻ Tùy là tùng thiện.
Tổng Luận:
1/ Đối chiếu quái đồ của hai quẻ Cổ :||::| và thuần Tốn :||:|| thì quan hệ nội quái Tốn-Tốn là phục vị, và ngoại quái Cấn-Tốn là tuyệt mệnh, Phải chăng đây là một lý do để Kinh Phòng gọi nó là quẻ “Qui hồn” và xếp vào đời 8. Thực ra, nếu cho 5 hào dưới của 8 quẻ thuần tuần tự biến tánh âm dương, bắt đầu từ hào 1, 2, 3, 4, 5, 4(Du hồn), 3, 2, 1(Qui hồn), 2, 3, 4, 5, 4, 3 , 2 (Hoàn nguyên), như vậy thì mỗi một quẻ trong 8 quẻ thuần qua 16 lần biến thì hoàn nguyên.
Lời Thoán quẻ Cổ nói: “Tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật”, vậy trong thời gian này gồm 7 ngày là: Tân-Nhâm-Quý-Giáp-Ất-Bính-Đinh. Và, hào 5 dương của quẻ thuần Tốn cũng nói: “ … Vô sơ hữu chung, tiên Canh tam nhật, hậu Canh tam nhật.”, thì 7 ngày trong khoảng thời gian này là: Đinh-Mậu-Kỷ-Canh-Tân-Nhâm-Quý. Tức là, không có Giáp khởi đầu nhưng có Quý kết thúc. Và, nếu kết hai tuần 7 ngày này lại với nhau thì thiên can được một vòng 10 ngày từ ngày Giáp đến ngày Quý. Đây cũng có thể là lý do để gọi quẻ Cổ là qui hồn của thuần Tốn.
2/ Tương tự như cách trên, Tùy |::||: là chánh quái đời 10 hay là quẻ Qui hồn của thuần Chấn |::|:: Hai quẻ mẹ thuần Tốn và thuần Chấn đối tánh , cho nên hai quẻ con đời 10 tương ứng của chúng cũng đối tác tánh nhau.
Ngoài ra, Thoán truyện xét theo quẻ biến mà nói rằng, trong quẻ Ký tế |:|:|: nếu hai hào dương 1 và 5 đi lên vào chỗ của hai hào âm 2 và 6 đi xuống thì nó trở thành quẻ Cổ :||::| Đồng thời, trong quẻ Vị tế :|:|:| nếu hai hào dương 2 và 6 đi xuống vào chỗ của hai hào âm 1 và 5 đi lên thì nó trở thành quẻ Tùy |::||: Do đó, Cổ và Tùy là hai quẻ chẳng những đối tánh mà còn đối tướng nhau trong nhóm Chấn-Tốn . Mô thức đối tác này cũng giống như cách đối tác tánh tướng giữa hai quẻ Ký tế và Vị tế trong nhóm Khảm-Ly, và giữa hai quẻ Thái và Bỉ trong nhóm Kiền-Khôn.
3/ Ý nghĩa của quẻ Cổ cho thấy con người là một tạo vật chẳng những có khả năng nhận biết hành vi sai lầm của mình mà còn có thể sửa chữa những hư hại do hành vi sai lầm ấy gây ra. Đây chính là một điều đáng mừng, một đặc ân mà tạo hóa đã dành cho loài người giúp giải trừ điều dữ do nó gây ra . Quái từ nói :” Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên”, tức là sửa được cái xấu ác là điều rất tốt , là phúc lành lớn vì nó giải quyết được đại sự của đời người, giải trừ ác nghiệp để thoát khỏi luân hồi đau khổ. Vậy, giá trị đạo đức không ở chỗ có hay không có lỗi lầm, nhưng ở chỗ có sửa chữa hay không có sửa chữa lỗi lầm.
4/ Đang khi sửa chữa lỗi lầm , con người cũng có thể lại bị sai lầm , tức lả càng tu sửa càng bị đổ nát , Vì vậy, đối tượng tu sửa ưu tiên phải là trí huệ và đạo đức, tức là con người phải tu tâm dưỡng tánh nơi mình trước khi sửa đổi thế gian. Khoa học giáo dục phải lấy trí đức làm trọng tâm.
Thực tế thì một người có thể thụ hưởng hết các thành quả do mình làm ra, nhưng không thể một mình chữa lành hết những hư hại do mình gây ra. Vì vậy, can thiệp vào thiên nhiên là một hành động khá nguy hiểm, bỡi khả năng thụ hưởng của con người vượt quá khả năng khôi phục thiên nhiên. Điều này cho thấy cộng ác nghiệp có thể làm cho loài người tiêu vong, thì cộng thiện nghiệp cũng có thể giúp con người tồn tại.
5/ Ý nghĩa của quẻ Tùy cho thấy bản tánh tự nhiên nơi con người thuận theo thiên đạo là lẽ chánh đáng. Con người phải sống thích ứng theo qui luật tự nhiên, bỡi vì thiên nhiên vừa là ngoại tại khách quan , là môi trường sống, vừa là nội tại chủ quan, là thân thể con người qua đó mà “cái tôi” hiện hữu. Vì vậy, hành động trái với thiên nhiên, chẳng những phá hoại môi trường sống cũng là tự hủy hoại chính mình . Đây chính là trọng điểm ý nghĩa của quẻ Tùy.
6/ Về mặt đạo đức xã hội, vui vẻ mà theo nhau là điều thuận lợi để có hạnh phúc , bắt buộc hoặc lừa đảo để theo nhau là điều bất lợi , là gây ra đau khổ. Tuy nhiên, ham vui mà đi theo dễ bị lạc đường và tự hại thân. Do vậy, muốn theo nhau bền vững và có lợi phúc thì cần có trí huệ sáng suốt, ý chí kiên định, và tình cảm đạo đức chân chính, sao cho cả người theo và kẻ được theo đều không có lỗi, không có gì đáng tiếc bỡi việc đi theo.
Nói chung , ý nghĩa của hai quẻ Cổ và Tùy nói đến sự chỉnh sửa và thuận theo, đó là hai mẫu hành động đối tác về bản tánh và hình tướng nhưng luôn đi đôi với nhau. Mỗi hành động diễn ra ở hiện tại đều dựa trên hoài niệm quá khứ và hướng vọng tương lai. Nói gọn, tất cả hoạt động con người trong cuộc sống chỉ là bỏ ác theo thiện , cải tà qui chánh. Hai thời quá khứ và tương lai của mỗi hành động đó được hiện tại hóa bằng hoài niệm và ước vọng nhằm đạt đến giá trị hoàn chỉnh.
Cổ và Tùy là hai mẫu hành động của con người còn đang phải chỉnh sửa và nương theo, cho nên kết quả của nó chưa phải là đại thành , nó chỉ là thành quả của lúc giao thời. Khái niệm tiểu lợi sẽ được trình bày ở quẻ Tiểu Quá trong kỳ 32 kế tiếp của khảo luận này ./-
Trong cuộc sống xã hội , mỗi người tùy theo năng lực thích ứng của mình mà chọn một sự việc, một người, hoặc một tổ chức tốt lành nào đó để mà thuận theo. Đồng thời, một người cũng phải có khả năng đáp ứng nhu cầu, và tạo được niềm vui hạnh phúc cho người khác để họ thuận theo mình.
Về đạo đức thì hành động đi theo tự nó không có giá trị, nhưng một khi hành động đó có tự do chọn lựa, và nó rời bỏ cái thấp hèn để đi theo cái cao thượng thì nó giá trị đạo đức. Ngược lại, nếu hành động chọn theo chỗ thấp hèn mà rời bỏ chỗ cao quí thì tội lỗi phát sinh.
Tóm lại, nếu ở quẻ Cổ người ta phải nổ lực tu sửa những sai lầm bại hoại do con người gây ra, thì ở quẻ Tùy người ta phải bảo vệ và thuận theo những gì tốt lành do thiên nhiên dành cho con người. Nói gọn, quẻ Cổ là cải ác, quẻ Tùy là tùng thiện.
Tổng Luận:
1/ Đối chiếu quái đồ của hai quẻ Cổ :||::| và thuần Tốn :||:|| thì quan hệ nội quái Tốn-Tốn là phục vị, và ngoại quái Cấn-Tốn là tuyệt mệnh, Phải chăng đây là một lý do để Kinh Phòng gọi nó là quẻ “Qui hồn” và xếp vào đời 8. Thực ra, nếu cho 5 hào dưới của 8 quẻ thuần tuần tự biến tánh âm dương, bắt đầu từ hào 1, 2, 3, 4, 5, 4(Du hồn), 3, 2, 1(Qui hồn), 2, 3, 4, 5, 4, 3 , 2 (Hoàn nguyên), như vậy thì mỗi một quẻ trong 8 quẻ thuần qua 16 lần biến thì hoàn nguyên.
Lời Thoán quẻ Cổ nói: “Tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật”, vậy trong thời gian này gồm 7 ngày là: Tân-Nhâm-Quý-Giáp-Ất-Bính-Đinh. Và, hào 5 dương của quẻ thuần Tốn cũng nói: “ … Vô sơ hữu chung, tiên Canh tam nhật, hậu Canh tam nhật.”, thì 7 ngày trong khoảng thời gian này là: Đinh-Mậu-Kỷ-Canh-Tân-Nhâm-Quý. Tức là, không có Giáp khởi đầu nhưng có Quý kết thúc. Và, nếu kết hai tuần 7 ngày này lại với nhau thì thiên can được một vòng 10 ngày từ ngày Giáp đến ngày Quý. Đây cũng có thể là lý do để gọi quẻ Cổ là qui hồn của thuần Tốn.
2/ Tương tự như cách trên, Tùy |::||: là chánh quái đời 10 hay là quẻ Qui hồn của thuần Chấn |::|:: Hai quẻ mẹ thuần Tốn và thuần Chấn đối tánh , cho nên hai quẻ con đời 10 tương ứng của chúng cũng đối tác tánh nhau.
Ngoài ra, Thoán truyện xét theo quẻ biến mà nói rằng, trong quẻ Ký tế |:|:|: nếu hai hào dương 1 và 5 đi lên vào chỗ của hai hào âm 2 và 6 đi xuống thì nó trở thành quẻ Cổ :||::| Đồng thời, trong quẻ Vị tế :|:|:| nếu hai hào dương 2 và 6 đi xuống vào chỗ của hai hào âm 1 và 5 đi lên thì nó trở thành quẻ Tùy |::||: Do đó, Cổ và Tùy là hai quẻ chẳng những đối tánh mà còn đối tướng nhau trong nhóm Chấn-Tốn . Mô thức đối tác này cũng giống như cách đối tác tánh tướng giữa hai quẻ Ký tế và Vị tế trong nhóm Khảm-Ly, và giữa hai quẻ Thái và Bỉ trong nhóm Kiền-Khôn.
3/ Ý nghĩa của quẻ Cổ cho thấy con người là một tạo vật chẳng những có khả năng nhận biết hành vi sai lầm của mình mà còn có thể sửa chữa những hư hại do hành vi sai lầm ấy gây ra. Đây chính là một điều đáng mừng, một đặc ân mà tạo hóa đã dành cho loài người giúp giải trừ điều dữ do nó gây ra . Quái từ nói :” Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên”, tức là sửa được cái xấu ác là điều rất tốt , là phúc lành lớn vì nó giải quyết được đại sự của đời người, giải trừ ác nghiệp để thoát khỏi luân hồi đau khổ. Vậy, giá trị đạo đức không ở chỗ có hay không có lỗi lầm, nhưng ở chỗ có sửa chữa hay không có sửa chữa lỗi lầm.
4/ Đang khi sửa chữa lỗi lầm , con người cũng có thể lại bị sai lầm , tức lả càng tu sửa càng bị đổ nát , Vì vậy, đối tượng tu sửa ưu tiên phải là trí huệ và đạo đức, tức là con người phải tu tâm dưỡng tánh nơi mình trước khi sửa đổi thế gian. Khoa học giáo dục phải lấy trí đức làm trọng tâm.
Thực tế thì một người có thể thụ hưởng hết các thành quả do mình làm ra, nhưng không thể một mình chữa lành hết những hư hại do mình gây ra. Vì vậy, can thiệp vào thiên nhiên là một hành động khá nguy hiểm, bỡi khả năng thụ hưởng của con người vượt quá khả năng khôi phục thiên nhiên. Điều này cho thấy cộng ác nghiệp có thể làm cho loài người tiêu vong, thì cộng thiện nghiệp cũng có thể giúp con người tồn tại.
5/ Ý nghĩa của quẻ Tùy cho thấy bản tánh tự nhiên nơi con người thuận theo thiên đạo là lẽ chánh đáng. Con người phải sống thích ứng theo qui luật tự nhiên, bỡi vì thiên nhiên vừa là ngoại tại khách quan , là môi trường sống, vừa là nội tại chủ quan, là thân thể con người qua đó mà “cái tôi” hiện hữu. Vì vậy, hành động trái với thiên nhiên, chẳng những phá hoại môi trường sống cũng là tự hủy hoại chính mình . Đây chính là trọng điểm ý nghĩa của quẻ Tùy.
6/ Về mặt đạo đức xã hội, vui vẻ mà theo nhau là điều thuận lợi để có hạnh phúc , bắt buộc hoặc lừa đảo để theo nhau là điều bất lợi , là gây ra đau khổ. Tuy nhiên, ham vui mà đi theo dễ bị lạc đường và tự hại thân. Do vậy, muốn theo nhau bền vững và có lợi phúc thì cần có trí huệ sáng suốt, ý chí kiên định, và tình cảm đạo đức chân chính, sao cho cả người theo và kẻ được theo đều không có lỗi, không có gì đáng tiếc bỡi việc đi theo.
Nói chung , ý nghĩa của hai quẻ Cổ và Tùy nói đến sự chỉnh sửa và thuận theo, đó là hai mẫu hành động đối tác về bản tánh và hình tướng nhưng luôn đi đôi với nhau. Mỗi hành động diễn ra ở hiện tại đều dựa trên hoài niệm quá khứ và hướng vọng tương lai. Nói gọn, tất cả hoạt động con người trong cuộc sống chỉ là bỏ ác theo thiện , cải tà qui chánh. Hai thời quá khứ và tương lai của mỗi hành động đó được hiện tại hóa bằng hoài niệm và ước vọng nhằm đạt đến giá trị hoàn chỉnh.
Cổ và Tùy là hai mẫu hành động của con người còn đang phải chỉnh sửa và nương theo, cho nên kết quả của nó chưa phải là đại thành , nó chỉ là thành quả của lúc giao thời. Khái niệm tiểu lợi sẽ được trình bày ở quẻ Tiểu Quá trong kỳ 32 kế tiếp của khảo luận này ./-
Phú Yên Tháng Sáu, Mậu Tuất - 2018
Đàm Khánh Hỷ





Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét