" Tiếng đàn dứt đã hôm qua,
Nay nghe âm vọng lời ca vô thường.
Cạn lời không cạn yêu thương,
Luân hồi thanh sắc , an thường thấy nghe ."
---
***
Đàm Khánh Hỷ,
Đàm Khánh Hỷ,
-------
Mở Đầu
I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm
II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
Tổng Luận
Thử nghiệm 3: Dùng bài ca dao “Công cha như núi Thái Sơn, ….” văn vần truyền khẩu ,dùng lời nói không dùng văn tự, để đối chiếu:
Bốc thăm lần 1 được V, không có V trong chuỗi nên bốc lần 2 được Ă, Ă cũng chẳng hiện ra, nên bốc lần 3 cuối cùng được E, vậy từ thứ 1 là MẸ Sau E không có mẫu tự nên kết thúc thao tác, và kết quả là:
Tỉ số xuất hiện từ ở hai vòng đầu là: 0/28 = 0
Và, vòng 3 chỉ có một từ MẸ xuất hiện và chấm dứt trong chuỗi 8 từ: “Công cha như núi Thái Sơn. Nhĩa mẹ…..” với tỉ số ngẫu nhiên 1/8 = 0,125
Thử nghiệm 4: Dùng bản dịch kinh Thánh Cơ Đốc ,văn xuôi cùng gốc mẫu tự La tinh để đối chiếu:
Bốc thăm được  nên từ thứ nhất là ĐẦU. U xuất hiện nên từ thứ 2 là CHÚA. A xuất hiện nên từ 3 là BAN. N hiện ra nên từ 4 là DỰNG. G hiện ra và từ 5 là TRỐNG. Sau G không có gì nên chuỗi đã kết thúc , với kết quả có chuỗi 5 từ “BAN ĐẦU CHÚA DỰNG TRỐNG” nằm trong chuỗi 16 từ:
Nội Dung
Mở Đầu
I. Tiến Trình Biểu Trưng
1. Các Hành Vi Biểu Trưng
2. Sự Sáng Trí
3. Các Khái Niệm
II. Khái Quát Về Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Triển Ngôn Ngữ
2. Sự Đa Dạng Ý Nghĩa Ngôn Ngữ
3.
Đặc Tính Khái Niệm Của Ngôn Ngữ
4. Cơ Chế Tiếng Nói
5. Cấu Trúc Ngôn Ngữ
III. Ký Ức Ngôn Ngữ
1. Sự Phát Âm
Của Trẻ Sơ Sinh
2.
Học Tập Nói
3.
Ký Ức Tiếng Nói
4. Hồi Ức
Và Quên Lảng
5 . Não Bộ Và Ký Ức Ngôn Ngữ
IIV. Ngôn Ngữ Và Thông Tri
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Đơn Vị Thông Tin - Bit
3. Tính Chất Thống Kê Của Ngôn Ngữ
4. Đặc Tính Hữu Dư Ngôn Ngữ (Redundancy)
5. Ý Nghĩa Của Từ
6. Thông Tri Không Lời
1.Tiến Trình Thông Tri
2. Đơn Vị Thông Tin - Bit
3. Tính Chất Thống Kê Của Ngôn Ngữ
4. Đặc Tính Hữu Dư Ngôn Ngữ (Redundancy)
5. Ý Nghĩa Của Từ
6. Thông Tri Không Lời
Tổng Luận
Tài Liệu Tham Khảo
IV. NGÔN NGỮ VÀ THÔNG TRI
1. Tiến Trình Thông Tri 1
Thông tri liên quan đến một chuỗi ít
nhất có ba liên kết : một người gửi, một kênh thông tri, và một
người nhận. Người gửi phải mã hóa tin tức, tức là phải đặt những gì muốn thông tri thành các
tín hiệu thích ứng. Các tín hiệu này có thể là phun khói, nhịp trống, các chấm, các vạch, hoặc các biểu thị
qui ước theo các mẫu tự, theo các từ , các con số, … Các tín hiệu đã mã hóa được chuyển qua một
kênh thông tri, chẳng hạn qua không trung, qua dây dẫn, hoặc qua các ấn bản.
Khi nhận được các tín hiệu như vậy, người nhận phải giải mã, chuyển chúng trở lại như trước
khi gửi để có bản tin tức. Như vậy, một người làm chứng mà bị câm
điếc thì
tin tức do phiên dịch
điệu bộ thành các từ, còn một người đọc bản tin chữ nổi
thì anh ta chuyển những gì nhận
biết bằng các đầu ngón tay thành các từ, và người đang đọc trang này, mặc dầu có thể không biết mình đang giải mã, thực tế là đang phiên chuyển các tín hiệu in ấn thành các từ. Nếu các tín hiệu được chuyển
tải bằng các mẫu sóng âm theo qui ước, giống như trong hình IV.1, thì người
nhận giải mã chúng để được một tin
nói.
Hình
IV.1: Sóng âm kích thích thính giác.2
Các từ được mã hóa ở đây
là “ Joe took father’s shoe bench out” (Joe hãy lấy cái băng gác dày của cha ra
đây)
Kỹ thuật viễn thông rất chú ý đến việc mã hóa, truyền tải, giải mã tin tức, và đặc biệt là phương thức truyền tin hữu hiệu. Khoảng giữa thế kỷ XX các nhà nghiên cứu tại các
phòng thí nghiệm điện thoại Bell cũng như các trung tâm nghiên cứu khác đã nói đến “Lý thuyết Thông Tin”(The Information Theory) liên hệ đến việc dùng toán học phân tích chi tiết tiến trình
truyền tải thông tin. Lý thuyết thông tin
đã mở rộng ảnh hưởng vượt xa ngoài vấn đề truyền tải thông tin trên dây cáp hay điện thoại hữu tuyến.
Lý thuyết thông tin đã phân nhánh rộng rãi
trong nhiều lĩnh vực khoa học. Trong thần kinh học (Neurology)nó ảnh hưởng đến các khái niện về các cơ quan
nhận cảm đã mã hóa các thông tin
như thế nào, về cách thức các tế bào thần kinh truyền tải thông tin đến não bộ, và não bộ
giải mã chúng như thế nào. Trong lĩnh vực tổng quát về tự động hóa nó ảnh hưởng
đến việc thiết kế cái gọi là điện não (electromic brains. Ứng dụng của nó trong
các phát minh như máy chơi cờ, máy phiên
dịch ngôn ngữ,... Trong nghiên cứu khoa học về ngôn ngữ nó chú ý đến vấn đề xác
suất và các đặc tính thông kê của cấu trúc ngôn ngữ, như độ xác suất để cho một từ theo
sau một từ đặc biêt nào đó. Trong tâm lý học, lý thuyết thông
tin ảnh hưởng đến việc nghiên cứu sự học
tập và các tiến trinh suy nghĩ.
Từ lúc đầu các nghiên cứu dùng thuật ngữ “Thông tin” (Information) với một nghĩa
rất giới hạn, nó chỉ đề cập đến việc mã hóa, truyền tải, và giải mã các
tín hiệu của một bản tin mà thôi. Tức là, nó không cố ý liên hệ đến những gì mà tin tức
có ý nghĩa đối với người nhận. Ví
dụ: Từ “dân chủ” (democracy) được mã
hóa, truyền tải, và giải mã hoàn toàn, nhưng nó vẫn có nghĩa chỉ nhiều
việc khác nhau cho những người
khác nhau tùy theo hoàn cảnh riêng của
họ. Tuy nhiên, các nhà lý thuyết thông
tin cũng quan tâm đến ý nghĩa gián tiếp. Giả sử có một bản tin bị nhiễu lệch
trong lúc truyền tải - do dây dẫn bị ẩm ướt, radio tĩnh thế, hình ảnh, âm thanh kém
truyền trên TV, kể cả do các lỗi đánh máy hoặc vết bẩn trên bản in, do sự
cố như vậy người nhận có thể bị mất ý nghĩa
theo dự định lúc đầu, bỡi vì anh ta không có được các tín hiệu rõ ràng. Bất cứ một loại
nhiễu lệch nào không liên can tới hay
không cản trở sự truyền tải tin tức được
các nhà lý thuyết thông tin coi như là tiếng
ồn (noise).
Trong địa hạt thông tin, ngoài việc thất bại kiểm định ý nghĩa còn có một đăc tính khác , và cũng là căn bản cho toàn bộ công việc nó đảm nhiệm. Đó là
ý niệm cho rằng thông tin làm giảm tính bất xác định trong trí não người nhận. Giả sử bạn phát âm một chữ trong
bảng 29 chữ cái, và tôi nghe
nhưng không đủ rõ để chỉ ra nó là chữ nào. Trong trường
hợp này, tôi không thể làm gì tốt hơn là đoán mò 1 trong 29 chữ cái.
Tôi chỉ biết chắc một điều là bạn đã nói
ra. Rõ ràng tính bất xác định của tôi ở
đây là một hàm số của một số khả thể (a function of the number of posibilities). Trong trường hợp, nếu bạn chỉ thảy một đồng xu, thì tính bất
xác định của tôi vì nghe không rõ
bạn đã nói “ngửa” rất ít hơn so với trường hợp trên, nghĩa là tính bất định của hàm số 2 khả thể nhỏ hơn
bất định trong hàm số 29 khả thể. Vậy, từ “thông tin " liên hệ đến những gì bạn đã
nói không nhiều bằng những gì bạn có
thể nói. Tức là, thông tin là đo
lường sự tự do chọn lựa khi bạn chọn một
tin .
2. Đơn Vị Thông Tin - Bit
Khi tin tức chỉ có hai khả thể như: Sấp - Ngửa, Có - Không, Đúng - Sai, Tốt - Xấu ,... nó gọi là sự chọn một trong các khả thể truyền tải lượng thông tin đơn nhất, hay gọi là 1 bít (viết tắt của binary digit, số nhị phân có độ rộng 1 - 0 được dùng để mã hóa thông tin trong máy tính). Bit không theo nghĩa thông thường là một miếnd nhỏ, nhưng ở đây nó có nghĩa là có bao nhiêu tính bất xác định đã giảm khi một người chọn lựa dữ liệu thông tin . Vậy, một Bit là một lượng thông tin bất kỳ đã giảm tính bất xác định đi một nửa, 1/2. Chẳng hạn một người phải chọn “Có” hoặc “Không” , và anh ta đã nói “Có”, vậy là sự bất xác định giảm đi một nửa, tức là đã cung cấp 1 bit thông tin. Thực tế thì số bit trong một thông tri được định nghĩa là logarithm cơ số 2 của số khả thể từ đó được chọn ra. Vậy một mẫu với 4 khả thể thì sự truyền tải cung cấp 2 bít thông tin, với 8 khả thể thì được 3 bít, cứ như vậy. Như ví dụ trên thì bảng Logarithm cơ số 2 cho biết log2(29) ≈ 4. 857, chúng ta nói rằng việc nghe đọc khôngh rõ một chữ trong bảng 29 chữ cái cung cấp cho người nghe xấp xỉ 4,8 bit để biết người đọc đã dùng một chữ nào trong số ấy. Khái niệm thông tin như là sự giảm tính bất xác định, và bít như là một chỉ số đo lường trong việc này được minh họa ở Bảng IV .
Chúng ta nói rằng thông tin làm giảm tính bất xác định và bít là đơn vị của thông tin minh họa bằng ví dụ:
Giả sử có 8 mẫu tự liên tiếp từ A đến H, tôi thử nghiệm chọn thầm trong đầu chữ C, và một người được yêu cầu với sự đoán mò ít nhất phát hiện xem mẫu tự nào tôi đang chọn thầm. Nếu anh ta theo thủ thuật hữu hiệu nhất thì sẽ hỏi: “ Nó ở trong 4 mẫu tự đầu phải không?” Dương nhiên tôi sẽ trả lời: “Phải.” Như vậy anh ta đã giảm đi một nửa sự bất xác định của mình, tức là anh ta đã có 1 bít thông tin. Bây giờ nếu sáng trí thì anh ta hỏi: “ Nó là một trong hai mẫu tự đầu phải không?”. Dĩ nhiên tôi trả lời: “Không ” , anh ta lại giảm tính bất xác định giữa hai từ đầu và hai từ tiếp theo một nửa nữa. Vậy anh ta có được 1 bít nữa,. Bây giờ chỉ cần 1 bít thứ ba là vấn đề được giải quyết. Anh ta có thể hỏi: “Có phải là mẫu tự thứ ba hay không?”. Dĩ nhiên tôi đáp “ Phải” , hoặc anh ta cũng có thể hỏi: “ Có phải là mẫu tự thứ tư không?” , tôi đáp :” Không “ thì anh ta vẫn xác định đúng mẫu tự thứ ba hay chữ C tôi đã nghĩ trong đầu. Nếu đoán mò theo cách cầu may thì cá nhân có thể đạt kết quả nhanh nhưng cũng dễ thất bại, bỡi vì may mắn do sự đoán mò có kết quả ít hơn 1 bít. Các số nhị phân này thường dùng trong các mã thông tin, như mã hóa : Có là 1 Không là 0, Đúng là 1 Sai là 0, Mở là 1 Tắt là 0, …Các mã Morse ghi bằng chấm, vạch, và các hệ thống thẻ lỗ lưu trử thông tin cũng dùng mã hóa nhị phân.
3. Đặc tính Thống Kê Ngôn Ngữ
Các nghiên cứu nói trên có thể áp dụng nếu các tín hiệu có xác suất xảy ra bằng nhau. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là các chuỗi ngôn ngữ có xác suất ngẫu nhiên . Nói cách khác, sự xuất hiện một mẫu tự, theo một mức độ nào đó, tùy thuộc vào mẫu tự đứng trước nó. Vậy thì, xác suất của mẫu tự U đứng sau Q lớn hơn xác suất của L, P hoặc X đứng sau Q. Vì lẽ ấy mà nếu Q là một ký hiệu trong tiếng Anh (hoặc tiếng Việt), thì hầu như mẫu tự tiếp sau sẽ là U. Trong biến cố này thì sự xuất hiện của U cho rất ít , hay không cho thêm thông tin gì ngoài thông tin đã cho bỡi mẫu tự Q.
2. Đơn Vị Thông Tin - Bit
Khi tin tức chỉ có hai khả thể như: Sấp - Ngửa, Có - Không, Đúng - Sai, Tốt - Xấu ,... nó gọi là sự chọn một trong các khả thể truyền tải lượng thông tin đơn nhất, hay gọi là 1 bít (viết tắt của binary digit, số nhị phân có độ rộng 1 - 0 được dùng để mã hóa thông tin trong máy tính). Bit không theo nghĩa thông thường là một miếnd nhỏ, nhưng ở đây nó có nghĩa là có bao nhiêu tính bất xác định đã giảm khi một người chọn lựa dữ liệu thông tin . Vậy, một Bit là một lượng thông tin bất kỳ đã giảm tính bất xác định đi một nửa, 1/2. Chẳng hạn một người phải chọn “Có” hoặc “Không” , và anh ta đã nói “Có”, vậy là sự bất xác định giảm đi một nửa, tức là đã cung cấp 1 bit thông tin. Thực tế thì số bit trong một thông tri được định nghĩa là logarithm cơ số 2 của số khả thể từ đó được chọn ra. Vậy một mẫu với 4 khả thể thì sự truyền tải cung cấp 2 bít thông tin, với 8 khả thể thì được 3 bít, cứ như vậy. Như ví dụ trên thì bảng Logarithm cơ số 2 cho biết log2(29) ≈ 4. 857, chúng ta nói rằng việc nghe đọc khôngh rõ một chữ trong bảng 29 chữ cái cung cấp cho người nghe xấp xỉ 4,8 bit để biết người đọc đã dùng một chữ nào trong số ấy. Khái niệm thông tin như là sự giảm tính bất xác định, và bít như là một chỉ số đo lường trong việc này được minh họa ở Bảng IV .
A
|
1
|
1
|
1
|
|
B
|
1
|
1
|
0
|
|
C
|
1
|
0
|
1
|
C
|
D
|
1
|
0
|
0
|
|
E
|
1
|
1
|
1
|
|
F
|
1
|
1
|
0
|
|
G
|
1
|
0
|
1
|
|
H
|
1
|
0
|
0
|
Tín hiệu Lần 1
Lần 2 Lần 3 Giải đáp
Bảng IV : Một số đặc điểm
của lý thuyết thông tin3.
Chúng ta nói rằng thông tin làm giảm tính bất xác định và bít là đơn vị của thông tin minh họa bằng ví dụ:
Giả sử có 8 mẫu tự liên tiếp từ A đến H, tôi thử nghiệm chọn thầm trong đầu chữ C, và một người được yêu cầu với sự đoán mò ít nhất phát hiện xem mẫu tự nào tôi đang chọn thầm. Nếu anh ta theo thủ thuật hữu hiệu nhất thì sẽ hỏi: “ Nó ở trong 4 mẫu tự đầu phải không?” Dương nhiên tôi sẽ trả lời: “Phải.” Như vậy anh ta đã giảm đi một nửa sự bất xác định của mình, tức là anh ta đã có 1 bít thông tin. Bây giờ nếu sáng trí thì anh ta hỏi: “ Nó là một trong hai mẫu tự đầu phải không?”. Dĩ nhiên tôi trả lời: “Không ” , anh ta lại giảm tính bất xác định giữa hai từ đầu và hai từ tiếp theo một nửa nữa. Vậy anh ta có được 1 bít nữa,. Bây giờ chỉ cần 1 bít thứ ba là vấn đề được giải quyết. Anh ta có thể hỏi: “Có phải là mẫu tự thứ ba hay không?”. Dĩ nhiên tôi đáp “ Phải” , hoặc anh ta cũng có thể hỏi: “ Có phải là mẫu tự thứ tư không?” , tôi đáp :” Không “ thì anh ta vẫn xác định đúng mẫu tự thứ ba hay chữ C tôi đã nghĩ trong đầu. Nếu đoán mò theo cách cầu may thì cá nhân có thể đạt kết quả nhanh nhưng cũng dễ thất bại, bỡi vì may mắn do sự đoán mò có kết quả ít hơn 1 bít. Các số nhị phân này thường dùng trong các mã thông tin, như mã hóa : Có là 1 Không là 0, Đúng là 1 Sai là 0, Mở là 1 Tắt là 0, …Các mã Morse ghi bằng chấm, vạch, và các hệ thống thẻ lỗ lưu trử thông tin cũng dùng mã hóa nhị phân.
3. Đặc tính Thống Kê Ngôn Ngữ
Các nghiên cứu nói trên có thể áp dụng nếu các tín hiệu có xác suất xảy ra bằng nhau. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là các chuỗi ngôn ngữ có xác suất ngẫu nhiên . Nói cách khác, sự xuất hiện một mẫu tự, theo một mức độ nào đó, tùy thuộc vào mẫu tự đứng trước nó. Vậy thì, xác suất của mẫu tự U đứng sau Q lớn hơn xác suất của L, P hoặc X đứng sau Q. Vì lẽ ấy mà nếu Q là một ký hiệu trong tiếng Anh (hoặc tiếng Việt), thì hầu như mẫu tự tiếp sau sẽ là U. Trong biến cố này thì sự xuất hiện của U cho rất ít , hay không cho thêm thông tin gì ngoài thông tin đã cho bỡi mẫu tự Q.
Cách khảo sát này cũng áp dụng đối với các từ. Một số từ này
thường được dùng hơn một số từ khác. Thực tế thì sự xuất hiện bất cứ một từ trong một điệp văn cũng có thể tiên đoán do sự hiểu biết về các từ đứng trước nó. Chẳng hạn, trong tiếng Anh từ dear rất hiếm khi theo sau các từ như: water, snake, sky, nhưng rất thường theo sau các từ như: Sir, Madam, friend, hoặc theo sau tên riêng một người. Trong tiếng Việt thì từ đi thường theo sau các động từ ở mệnh lệnh cách hơn là các từ loại khác. Ví dụ: Nín đi! Hát nữa đi!….
Do hiện tượng này mà các nhà lý thuyết thông tin và những người nghiên cứu hành vi ngôn ngữ rất quan tâm đến tính chất thống kê của ngôn ngữ. Thực tế là, nếu xác suất xảy ra của các chuỗi ngôn ngữ có thể nhận biết được thì điều này có thể lập thành công thức toán học biểu thị cho các đặc tính thông tri. Nghiên cứu kiến thức liên quan đến các đặc tinh ngôn ngữ này đã phát hiện một số sự kiện khá thú vị.
Chẳng hạn, dùng 29 phiếu ghi 29 mẫu tự tiếng Việt từ A đến Y rồi bốc thăm , mỗi lần một phiếu, lần lượt ghi kết quả các mẫu tự xuất hiện, thì chuỗi mẫu tự có dạng : LYGQKÂV …. Đối với tiếng Việt, xác suất ngẫu nhiên này xấp xỉ bằng 0 nên không được coi là dạng tiếng Việt. Đối với các ngôn ngữ khác cũng có thể thí nghiệm như vậy để thấy rằng cấu trúc ngôn ngữ không hoàn toàn chỉ theo ngẫu nhiên.
Để quan sát khuynh hướng một mẫu tự này đứng sau mẫu tự khác có ảnh hưởng gì đến các từ, các câu trong chuỗi ngôn ngữ hay không, người viết đã thử nghiệm như sau:
Thử nghiệm 1:
Để quan sát khuynh hướng một mẫu tự này đứng sau mẫu tự khác có ảnh hưởng gì đến các từ, các câu trong chuỗi ngôn ngữ hay không, người viết đã thử nghiệm như sau:
Thử nghiệm 1:
Dùng “ Bát Nhã Tâm Kinh” âm Hán-Việt,văn xuôi để đối chiếu.
Bốc thăm để có mẫu tự khởi đầu, tác giả chọn ngẫu nhiên trong 29 mẫu tự thì được Đ. Bắt đầu chuỗi từ “ Quán Tự Tại…Đa …”, vậy từ thứ 1 có Đ là ĐA. Sau Đ là A, nên cũng theo chuỗi từ trên ta có từ thứ 2 ,chứa A, là QUÁN. N vừa hiện ra sau A, nên từ thứ 3 ,cũng theo cách trên, là HÀNH. H xuất hiện nên từ thứ 4 là THÂM. Â xuất hiện nên từ 5 là MẬT. T xuất hiện nên từ 6 là TỰ. Ư xuất hiện và từ 7 là NHỨT. T xuất hiện lần 2 nên từ thứ 8 là TẠI. A xuất hiện lần 2 và các từ ĐA. QUÁN, HÀNH đều xuất hiện nên từ 9 là TÁT. T xuất hiện lần 3 và các từ chứa T là THÂM, MẬT, NHỨT, TẠI đều xuất hiện nên từ thứ 10 là BÁT. Không có mẫu tự nào sau T này nên chuỗi từ đã kết thúc .
Kết quả: Có chuỗi 10 từ “ ĐA QUÁN HÀNH THÂM MẬT TỰ NHỨT TẠI TÁT BÁT “ nằm trong chuỗi 22 từ đầu của Bát Nhã Tâm Kinh : “ Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát Nhá Ba La Mật Đa thời chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt….” Vậy tỉ số ngẫu nhiên xuất hiện từ trong Bát Nhã Tâm Kinh là 10/22 ≈ 45%
Thử nghiệm 2: Dùng truyện Kiều chữ nôm âm Việt văn vần để đối chiếu:
Bốc thăm để có mẫu tự khởi đầu, tác giả chọn ngẫu nhiên trong 29 mẫu tự thì được Đ. Bắt đầu chuỗi từ “ Quán Tự Tại…Đa …”, vậy từ thứ 1 có Đ là ĐA. Sau Đ là A, nên cũng theo chuỗi từ trên ta có từ thứ 2 ,chứa A, là QUÁN. N vừa hiện ra sau A, nên từ thứ 3 ,cũng theo cách trên, là HÀNH. H xuất hiện nên từ thứ 4 là THÂM. Â xuất hiện nên từ 5 là MẬT. T xuất hiện nên từ 6 là TỰ. Ư xuất hiện và từ 7 là NHỨT. T xuất hiện lần 2 nên từ thứ 8 là TẠI. A xuất hiện lần 2 và các từ ĐA. QUÁN, HÀNH đều xuất hiện nên từ 9 là TÁT. T xuất hiện lần 3 và các từ chứa T là THÂM, MẬT, NHỨT, TẠI đều xuất hiện nên từ thứ 10 là BÁT. Không có mẫu tự nào sau T này nên chuỗi từ đã kết thúc .
Kết quả: Có chuỗi 10 từ “ ĐA QUÁN HÀNH THÂM MẬT TỰ NHỨT TẠI TÁT BÁT “ nằm trong chuỗi 22 từ đầu của Bát Nhã Tâm Kinh : “ Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát Nhá Ba La Mật Đa thời chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt….” Vậy tỉ số ngẫu nhiên xuất hiện từ trong Bát Nhã Tâm Kinh là 10/22 ≈ 45%
Thử nghiệm 2: Dùng truyện Kiều chữ nôm âm Việt văn vần để đối chiếu:
Truyện Kiều bắt đầu bằng : “ Trăm năm trong cõi người ta, ….” Chọn ngẫu nhiện được A, nên bốc thăm lại được T , vậy từ thứ 1 là TRĂM. R xuất hiện nên từ thứ 2 là TRONG. O xuất hiện , nên từ thứ 3 là CÕI. I xuất hiện ,nên từ 4 là NGƯỜI . Sau I không có mẫu tự hiện ra nên chuỗi từ kết thúc ,với kết quả là : Chuỗi 4 từ “TRĂM TRONG CÕI NGƯỜI “ nằm trong chuỗi 5 từ của truyện Kiều: “ Trăm năm trong cõi người …” Vậy tỉ số xuất hiện từ ngẫu nhiên là: 4/5 = 0, 80 .
Thử nghiệm 3: Dùng bài ca dao “Công cha như núi Thái Sơn, ….” văn vần truyền khẩu ,dùng lời nói không dùng văn tự, để đối chiếu:
Bốc thăm lần 1 được V, không có V trong chuỗi nên bốc lần 2 được Ă, Ă cũng chẳng hiện ra, nên bốc lần 3 cuối cùng được E, vậy từ thứ 1 là MẸ Sau E không có mẫu tự nên kết thúc thao tác, và kết quả là:
Tỉ số xuất hiện từ ở hai vòng đầu là: 0/28 = 0
Và, vòng 3 chỉ có một từ MẸ xuất hiện và chấm dứt trong chuỗi 8 từ: “Công cha như núi Thái Sơn. Nhĩa mẹ…..” với tỉ số ngẫu nhiên 1/8 = 0,125
Thử nghiệm 4: Dùng bản dịch kinh Thánh Cơ Đốc ,văn xuôi cùng gốc mẫu tự La tinh để đối chiếu:
Bốc thăm được  nên từ thứ nhất là ĐẦU. U xuất hiện nên từ thứ 2 là CHÚA. A xuất hiện nên từ 3 là BAN. N hiện ra nên từ 4 là DỰNG. G hiện ra và từ 5 là TRỐNG. Sau G không có gì nên chuỗi đã kết thúc , với kết quả có chuỗi 5 từ “BAN ĐẦU CHÚA DỰNG TRỐNG” nằm trong chuỗi 16 từ:
" Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất. Vả, đất là vô hình và trống..."
Vậy tỉ số ngẫu nhiên xuất hiện từ là: 5/16 ≈ 0, 31.
Và kết quả 4 mẫu thử nghiệm trên ( 0,125 ; 0,31 ; 0,45 ; 0,80) cho trung vị là: (0,45+0,31)/2 = 0, 38, và trung bình cộng là: ( 0,125 + 0,31 + 0,45 + 0,80)/4 = 0,39 . Nếu các kết quả là đáng tin cậy thì có thể nói rằng: Trong tiếng Việt có chừng 61- 62 phần trăm từ là do chọn lựa tự do của người viết hay người nói, và chừng 38 - 39 phần trăm từ là theo cấu trúc thống kê của ngôn ngữ Việt.
Thực tế các kết quả nêu trên chỉ để minh họa phương pháp hơn là kết quả thực nghiệm . Mở rộng thêm người ta có thể thay thể sự xuất hiện mẫu tự trong từ bằng sự xuất hiện từ trong câu. Và thay vì dùng văn bản đối chiếu thì cần nhiều người tham gia để có các từ trong câu và các câu trong đoạn văn. Từ đó sẽ đưa ra kết luận chung về các đặc điểm thống kê của một ngôn ngữ .
4. Đặc Tính Hữu Dư Ngôn Ngữ (Redundancy)
Một tính chất khác đáng chú ý trong thông tri ngôn ngữ là tính dài dòng hay hữu dư , đó là khuynh hướng bị ngập trong lời nói - sử dụng nhiều từ hơn mức cần thiết cho một tin tức. Trong câu vừa nêu, các từ theo sau từ lời nói là hữu dưu hay dài dòng. Vậy tại sao lại phải viết chúng ra ? Lý do là để cho một số độc giả được rõ ràng hơn đối với phần đầu của câu. Thông thường, tính dài dòng trong ngôn ngữ làm người nghe khó chịu. Người ta cho rằng trong khi nói hay viết để đạt được mục đích của mình, một người dùng càng ít từ càng tốt.
Đằng khác, trong lý thuyết thông tin thuật ngữ hữu dư , cũng như từ thông tin, được dùng theo nghĩa đặc biệt trong bối cảnh mà thông tin nghĩa là làm giảm tính bất xác định.
Như đã nói, một chuỗi từ thường chứa các mẫu tự hầu như phải đứng kề sau các từ khác, chẳng hạn U theo sau Q. Do đó, trong một bản tin có mẫu tự Q thì U được coi như hành lý dôi ra của nó , hữu dư gần như là 100% . Tuy nhiên, nếu khi truyền tải do bị nhiễu mà Q bị xóa mất thì sự có mặt của U, cũng như do toàn cảnh của bức điện tín giúp người ta có thể làm đầy chỗ thiếu mẫu tự Q. Dĩ nhiên, nhiều từ có tính hữu dư ít hơn U hữu dư đối với Q vừa nêu. Mẫu tự H theo sau P , và C, G, K, N, T với tần số cao hơn so với các phụ âm B, D, Đ, L, M, Q, R, S, V, X và các nguyên âm. Cùng một nguyên tắc như vậy cũng mở rộng áp dụng cho các từ và ngữ. Tính khả thể kết chuỗi của chúng đưa đến sự hữu dư, nhưng điều này làm giảm đi sự bất xác định trong các trường hợp truyền tin không rõ do bị nhiễu. Các hữu dư loại này như trong tiếng Anh thì từ Dear thường đứng trước từ Sir, và Sincerely đứng sau từ Yours ; trong tiếng Việt thì từ Kính thưa thường đứng trước Ngài, Ông, Bà, Quí vị, và Cảm ơn thường đứng sau Thành thật .
Theo W. Weaver (The Mathematics of Information. pp. 105-106) , hữu dư trong tiếng Anh chiếm khoảng 50%, có nghĩa là khi một người viết hay nói thì có chừng một nửa số mẫu tự hay từ là do anh ta tự do chọn lựa , còn lại một nửa kia xuất hiện thực sự là dưới sự kiểm soát của cấu trúc thống kê của ngôn ngữ, mặc dầu anh ta không hề nhận biết điều này. Khi một người có được các mẫu tự, từ, và ngữ thì việc học biết cấu trúc này để sử dụng tốt cũng thông thường như các qui luật ngôn ngữ khác.
Sự hữu dư trong các chuỗi ngôn ngữ , ngoài tánh cá biệt , cũng có một giá trị công dụng nào đó. Chẳng hạn, một người có thể dùng nhiều từ hơn mức cần thiết để chuyển một tin tức, điều này đồng thời làm tăng tính khả thể muốn tạo nên một ấn tượng có dự định nào đó. G. King trong “What is Information” (Thông tin là gì?) nêu ra một ví dụ: Chẳng hạn, một trận bão từ có thể quấy nhiễu một điện thư “ I love you “ (Tôi yêu em) thành “ I hate you” (Tôi ghét em), nhưng điện thư vẫn có thể được gửi như là “ I love you darling “ (Tôi yêu em thân thương ). Trong sự cố này, từ “darling” (thân thương) tuy là hữu dư nhưng nó đã bảo vệ để chống lại sự sai lầm nghiêm trọng trong truyền thông vì đã làm thay đổi toàn bộ ý nghĩa của tin tức.
Ngoài các khái niệm chính liên hệ đến thông tri và cấu trúc ngôn ngữ vừa nói trên, còn một chủ đề quan trọng trong lý thuyết thông tin, đó là vấn đề ý nghĩa thông tin.
5. Nghĩa Của Từ
Trở ngại lớn nhất trong thông tri hữu hiệu là nhiều từ được dùng không được qui ước ý nghĩa đầy đủ. Các từ dùng chỉ cho một đối vật hay một sự việc duy nhất thì chẳng rắc rối gì lắm. Ví dụ: Từ “bút chì” đối với tất cả chúng ta, nó chỉ dùng để chỉ định một vật dụng , và hiếm khi nghĩa của nó vượt quá nghĩa: “ Một vật nhỏ dài bên trong có chì, và dùng để viết.” Mặt khác, các từ hàm súc thường gây nhiều rắc rối bỡi vì thêm vào việc chỉ định các đối vật, các sự cố đặc thù chúng còn chứa các ngụ ý. Chẳng hạn, từ “con heo” ngoài việc chỉ cho một con vật thông thường nuôi làm gia súc, nó còn biểu thị cho sự nhơ bẩn, tham lam, và phè phỡn; nhiều khi nó cũng biểu thị cho những gì xấu xa nhất nơi một người.
Có một số từ còn gây rắc rối hơn cả các từ chỉ sự vật cụ thể. Chẳng hạn, các từ Bình đẳng, Tự do, Dân chủ, Nhân quyền, …,Nghĩa các từ thuộc phạm trù trừu tượng rất khó dứt khoát. Thêm vào đó chúng thường được dùng với các hàm ý không thể biện minh bằng nguyên ngữ. Khó khăn của chúng ta đối với loại từ này nổi rõ trong thông tri quốc tế. Nhiều khi ý nghĩa các từ theo dự định không dễ dàng phiên dịch sang một ngôn ngữ khác. Ngay cả khi các từ đã được phiên dịch, việc giải nghĩa chúng cũng khác nhau giữa chúng ta. Chẳng hạn , một thành viên Liên Hiệp Quốc nói tiếng Anh: “ I assume “ (Tôi giả sử), người thông dịch tiếng Pháp có thể dịch nó với nghĩa “I deduce” (Tôi nghĩ là ), người thông dịch tiếng Nga lại dịch theo nghĩa “ I consider” (Tôi xem là). trong khi đó thì khái niệm giả sử đã bay mất4 ! Bản chất các vấn đề như vậy thuộc lĩnh vực ngữ nghĩa học (Semantics), là một ngành của ngôn ngữ học .
Nói chung, nghĩa của một từ gồm ba mặt . Thứ nhất là lịch sử của từ , thứ hai là kinh nghiệm riêng của người đang hiểu từ đó, và thứ ba là quá trình biểu thị sự liên hệ giữa từ dùng và sự vật mà nó biểu trưng.
6. Thông Tri Không Lời 5
Bất cứ một kích thích nào cũng có thể hiểu là thông tri một điều gì đó cho một người mà họ sẽ đáp ứng lại kích thích đó. Tuy nhiên, thuật ngữ Thông tri không lời là chỉ sự truyền tải thông tin theo cách của một nền văn hóa mà không dùng từ ngữ. Thông tri không lời có vẻ như ít quan trọng so với thông tri có lời, nhưng nhìn kỹ thì chúng ta thấy nó rất phổ biến, tinh tế, và có khả năng thông tin hữu hiệu. Nhiều tác giả cho rằng, trong nhiều trường hợp động tác không lời có thể chuyển tải các ý nghĩa mà các từ không thể làm được. Có trường hợp, chúng ta phải dùng nhiều từ thích ứng mới truyền được một thông tin, nhưng cũng chính thông tin ấy chúng ta có thể thông tri rất nhanh bằng động tác không lời. Dười đây là một số ví dụ về thông tri không lời.
a) Điệu bộ cung cấp một điểm khởi đầu tốt. Nhưng chúng ta phải loại bỏ các điệu bộ có cùng nghĩa với các từ, như các điệu bộ của một người nói bằng ngôn ngữ câm-điếc, và nhân viên giao dịch chứng khoán báo lệnh bằng cử chỉ (Hình IV.3).

Hình IV.3: Điệu bộ mã hóa thông tin ngôn ngữ
( Hình trên: Thư ký giao dịch chứng khoán báo lệnh mua 700 cổ phiếu. Nhưng, nếu cùng các ngón tay như vậy quét xuống thì có thể là bán 700 cổ phiếu. Hình dưới: Một chuyên gia nhấp nháy giá thầu 3/8 (ngón tay uốn cong) và 1/2 được cung cấp (ngón tay thẳng đứng)
Các cử động này là nói bằng tay, chúng là cách diễn tả các từ được mã hóa theo lời nói hay chữ viết, và được qui ước theo cùng mức độ với sự diễn tả bằng lời nói và chữ viết. Điệu bộ không lời, tuy không biểu thị bằng từ, chúng cũng phải được chuẩn hóa, nếu không thì chúng sẽ mất ý nghĩa thông tri. Một màn kịch câm nào cũng đều chuyển tải một ý nghĩa, bỡi nó dùng các điệu bộ xếp đặt phù hợp với điệu bộ mà chúng ta quen thuộc. Trong mỗi xã hội đều có những điệu bộ theo qui ước của nó. Một số các động tác này được cách điệu hóa trong các kiếu nhảy múa như ở Bali, điệu Kabuki ở Nhật Bản, rung tay ở Hawaï, hát bộ ở ViệtNam ,... Thông tri vô ngôn gồm các động tác đặc biệt
như : Gật đầu, lắc đầu, ngón tay
ngoáy mũi , co giật ngón tay cái; trên đường giao thông thì các tín hiệu với dáng điệu của bàn
tay như minh họa ở hình IV4.

Hình IV.4: Thông tri vô ngôn
( Ý nghĩa từ trái qua phải: 1.Đồng ý, 2.Ngừng lại ,
3. Áp chế nó, 4. Cho tôi đi nhờ xe )
Hầu hết người trong cùng một nền văn hóa đều biết những điệu bộ dùng vào lúc nào là thích hợp, cách tạo ra chúng , và khi nhìn thấy thì chúng thì phải hiểu là gì. Cũng có những tín hiệu hữu thanh vô ngôn, như huýt sáo để tán thưởng, la hét để cổ vũ hoặc để tẩy chay
Ngoài những điệu bộ mang ý nghĩa qui ước chỉ dùng trong một nền văn hóa nào đó, còn có các điệu bộ mang ý nghĩa phổ quát, trong đó gồm có các biểu hiện tình cảm theo bản chất tự nhiên . Chẳng hạn, người ta biểu lộ điệu bộ giống nhau , khi vui thích thì cười, khi thương mến thì ôm nhau; khi mất mác thì la khóc; khi mừng vui thì nhảy múa; khi không muốn thì khoanh tay ; khi phân trần thì sờ tay, .... tất cả các điệu bộ này đều là sự thông tri không lời.
Hình V: Khoanh tay và sờ tay
(Ảnh Youtube)
Một đặc điểm khác của điệu bộ đáng chú ý là dùng chúng như một phần bổ trợ cho thông tri bằng lời. Các điệu bộ này không chỉ dùng trong các cuộc tranh luận, thuyết giảng nơi công cộng, mà còn rất thường thấy trong các cuộc đối thoại hằng ngày, trong đó chúng được dùng để thay cho dấu chấm câu, để nhấn mạnh một phát biểu. Cũng có những nhóm người dùng tay và miệng để thông tri. Việc sử dụng các điệu bộ hổ trợ lời nói dược thấy ở các động tác như chỉ trỏ, vỗ trán, búng ngón tay, đấm tay xuống bàn để nhấn mạnh lời tuyên bố. Điệu bộ bước đi của một người cũng có thể mang ý nghĩa thông tri. Anh ta có thể bước đi như một ông chủ đang quan sát mọi thứ, cũng có thể bước đi như một người chán nãn, thất vọng,... Tiếng động bước chân của một người cũng có thể là dấu hiệu thông tri sự xuất hiện người ấy.
Ngoài ra còn có nhiều dấu hiệu thông tri không lời , ví dụ: kiểu cà-vát, kiểu vòng trang sức, đi xe loại nào, ăn ở nhà hàng nào, hay ăn cơm hộp,… Các tín hiệu như vậy thường có ý nghĩa chỉ đẳng cấp xã hội. Đẳng cấp xã hội cũng thấy được qua cách đội mũ, mang râu, áo khoác, áo choàng,… Người ta cũng nói đến một thứ “Ngôn ngữ im lăng”, đặc biệt là cách dùng thời gian trong thông tri không lời. Chẳng hạn, trễ giờ hẹn được coi là thiếu tôn trọng, để cho một người phải đợi lâu bên ngoài cửa văn phòng được coi là xem thường người ấy.
Tổng Luận
Để kết luận về "Ngôn ngữ và thông tri" chúng ta nhắc lại một số khái niệm tổng quát có liên hệ đến đề tài như dưới đây:
1. Chức năng khái niệm hóa của ngôn ngữ.
Tri thức và lời nói có liên hệ mật thiết với nhau, nhưng giữa hai khả năng này không có cái này là ưu thế hơn cái kia. Thân thể người vốn là sự thể hiện , cho nên mọi hành vi của nó đều có nghĩa, từ đó mới đi đến các khái niệm về ý nghĩa ngôn ngữ. Ngôn ngữ là hiện hữu, tức là hướng ngoại , là cảm xuất ( vers le dehors, extase). Tư tưởng ở trong lời nói, nó vừa hướng về nó , vừa hướng về sự hòan tác của nó. Vậy, lời nói không phải chỉ là chiếc áo khoác của tư tưởng, nhưng nó là sự hiện diện của tư tưởng trong thế giới này.
Georg W. F. Hegel giúp chúng ta hiểu rõ tương quan sâu xa giữa ngôn ngữ và trí khôn khi ông nói rằng: “ Trong cái tên gọi (le nom) thì hữu thể thực nghiệm ( l’être empirique) đã bị loại bỏ,… Nó trở thành một cái gì thuộc ý niệm (d’idéel). Hành động đầu tiên qua đó ông Adam lập nên chủ quyền của mình trên các động vật là đặt cho chúng mỗi con một cái tên, phủ nhận chúng như là hiện thể (étant) và làm cho chúng trở thành ý niệm.” 6 . Vậy, qua ngôn ngữ chúng ta làm cho hữu thể thực nghiệm trở thành hữu thể ý niệm, và trở thành phổ quát.
2 . Tính tổng thể của ngôn ngữ.
Ngôn ngữ có cấu trúc thống nhất. Một câu nói không thể hiện hữu độc lập với tính tổng thể (totalité) của người nói ra nó, và chính nó là một tổng thể.
Các nghiên cứu ngôn ngữ đã tiến hành bằng cách phân chia bản thân ngôn ngữ thành các phần riêng biệt: âm, ngữ pháp, từ vựng, …. Rồi lại tách các âm thành các vật liệu âm (matériel sonores), các hệ thống ngữ âm (systèmes phonétique). Thực ra, không thể nghiên cứu các thành phần ấy theo cách độc lập với ngữ ảnh (image verbale). Tiếp đến người ta lại còn phân biệt các âm vị (morphèmes), ngữ nghĩa (sémantèmes), các phạm trù ngữ pháp, các từ loại. Và, trong từ vựng lại có các biến đổi về ý nghĩa và ngữ nghĩa. Các nghiên cứu như vậy liệu có nguy cơ làm mất tầm nhìn về tính thống nhất hữu cơ tạo nên đặc tính tổng thể của ngôn ngữ hay không?.
3. Âm điệu và ngữ ảnh trong thông tri ngôn ngữ
Lời nói của một người dựa trên ngôn ngữ xác định ý nghĩa mà người nghe phải đem đến cho người nói. Nếu lời nói có ưu thế trên ngôn ngữ thì đó chính là những gì đặc biệt sinh ra trong thi ca. Thi ca đã dùng cả âm điệu và ngữ ảnh, nó không chỉ là nhận thức thông tri mà còn là tình cảm và sáng tạo. Thí nghiệm của A. Mehrabian8 về thông tri cảm nhận và thái độ ưa thích hay không ưa thích ghi nhận rằng: Trong tổng số ưa thích thì có 7% ưa thích về lời , 38% về giọng điệu, và 55% về điệu bộ vẻ mặt . Nói chung, thông tri vô ngôn (nonverbal communication) có tầm quan trọng trong thông tin ngôn ngữ. Xác định các tương quan giữa âm thanh lời nói và điệu bộ thân thể đưa đến việc nghiên cứu các chứng mất khả năng ngôn ngữ (aphasia) do bị tổn thương các vùng Broca và Wenicke của não bộ .
4. Ngôn ngữ và tư tưởng
Về sự liên hợp giữa hình trạng và bản thể ( forme et substance) của sự vật trong thông tri ngôn ngữ, H. Bergson nói: “ Nói cho cùng thì chúng ta chẳng hề nhìn thấy chính bản thể sự vật, thông thường chúng ta chỉ bận tâm đọc các nhãn hiệu dán trên sự vật mà thôi. Khuynh hướng này càng nổi rõ dưới tác dụng của ngôn ngữ. “ 7 Đặc biệt ở đây chúng ta thấy rằng ý niệm tách lìa giữa lời nói và tư tưởng không thể giải thích thõa đáng , bỡi như đã nói, tư tưởng không hiện hữu độc lập với sự diễn tả tư tưởng, ngoại trừ khi nó hiện hữu dưới dạng một trung gian giữa tiềm thể và hiện thể, nếu có tiềm thế như trong phân tâm học (Psychoanalysis) của S. Freud.
Những gì đã nói chứng tỏ rằng ngôn ngữ gắn bó mật thiết với thân thể, đồng thời nó là biếu hiện của tư tưởng . Như vậy ngôn ngữ thiết yếu là một sự hiện thân (incarnation). Nhưng thuật ngữ hiện thân cũng chưa đủ để diễn tả, bỡi vì hiện thân là giả định có trước một cái gì không thuộc về vật thể, trong khi ở đây chúng ta hiểu rõ không thể tách biệt ngôn ngữ và tư tưởng. Theo nguyên nghĩa từ “logos” tiếng Hy Lạp có nghĩa là: “Tôi nói” . Như vậy con người là một hữu thể nói (l’être parlant) và lời nói là sự hiện diện của tư tưởng trong thế giới này. Như vậy không nên nghĩ rằng chúng ta nói tới một cái gì vốn đã tồn tại theo theo cách riêng của nó trước khi nó được nói đến . Đương nhiên, trước khi nói thì đã có các xu hướng, và tư tưởng của người nói sẽ được phác họa theo sơ đồ hạ ngôn ngữ (schème sub-linguistiques) ấy, nhưng theo cái nhìn thực tướng vô ngã thì những gì chúng ta diễn tả, thực ra không thể xác định là cái gì cả.
5. Tánh phân biệt của ngôn ngữ
Trái với quan niệm ngôn ngữ đậm màu duy trí và duy tâm ( intellectualisme et d’idéalisme), nhiều nhà ngôn ngữ học ngày nay thừa nhận rằng ý nghĩa mang tính nội tại, rằng có một ý nghĩa trong chính lời nói, ý nghĩa mà chúng ta phải thừa nhận chứ không thể biến cải đi được.
Thực ra , việc chấp nhận các ý nghĩa tự tại này không cản trở việc thừa nhận trí thông minh là sự khôn ngoan tinh tế có mặt làm việc bên trong ngôn ngữ. De Saussure có lý khi nói tới các ký hiệu của một ngôn ngữ có chứa cái mà ông gọi là giá trị phân biệt (valeur diacritique), tức là mỗi một từ chẳng gì hơn ngoài sự khác biệt giữa nó và những gì lân cận với nó. Chính do sự khác biệt giữa các từ đồng nghĩa (synonymes) mà mỗi một tên gọi tự phân biệt . Ngôn ngữ đạt đến ý nghĩa hoàn chỉnh của nó bằng sự phân biệt.
6. Tinh biện chứng của ngôn ngữ.
Người ta không thể nói về ngôn ngữ mà không can dự đến trí tưởng. Toàn bộ ngôn ngữ là các biểu trưng , ẩn dụ, các dòng ý niệm, hoặc đi từ các hình ảnh đến các ý niệm , rồi lại dến các hình ảnh khác. Nó là toàn bộ những gì có thể gọi là một biện chứng về trí tưởng (dialectique imaginative).
Ngôn ngữ không thể diễn tả hết tư tưởng, nó chỉ là sự chỉ dẫn, là sự gợi ý, không bao giờ nó là thực tại cứu cánh. Đến đây, chúng ta thấy có một thứ nghịch đề (antinomie): Bỡi lẽ, chúng ta đã nói tư tưởng không thể hiện hữu mà không có ngôn từ, không có sự biểu hiện của nó ; bây giờ chúng ta lại nói khả năng diễn tả của ngôn từ không bao giờ hoàn toàn đạt đến tư tưởng. Tuy nhiên, cái nghịch lý này đã giải thích cho tính biện chứng trong sự sống của ngôn ngữ.
7. Bản chất tự nhiên và đặc tính nhân tạo của ngôn ngữ.
Khi nói về ngôn ngữ, người ta thường nhớ lại những ẩn dụ trong tác phẩm Cratyle của Platon9. Trong đó, ông cho thấy làm thế nào đi từ ngôn ngữ để nói rằng : Tư tưởng khi thì , theo quan điểm của Hermogene, thuộc về sự đứng yên và nội dung từ chỉ là qui ước (convention) của con người; khi thì , theo quan điểm của Cratyle, thuôc về sự chuyển động và nội dung các từ là do bản chất tự nhiên (nature). Với sự giảng giải của Socrate, sau cùng Platon muốn làm cho chúng ta thấy được chính các ý niệm mới là thực tại lý tưởng.
Do sự có mặt đồng thời của tính tất yếu và tính bất cập trong ngôn ngữ mà theo một nghĩa này thì tất cả đều là tự nhiên trong lời nói, và theo một nghĩa khác thì tất cả ngôn từ chỉ là qui ước của con người và không có ký hiệu nào là do tự nhiên.
Nói chung, với các yếu tố nhân tạo của ngôn ngữ con người phải tự khôi phục cho chính mình một thế giới tự nhiên, trong đó yếu tố tình cảm trước hết phải trao cho con người, đó chính là công trình của ngôn ngữ khi nó là thi ca, hiểu theo nghĩa thi ca là vén màng ảo tưởng để đi vào thực tướng chân ngôn.
Trong tiến trình thông tri, âm nhạc, hội họa và ngôn ngữ không hề tách rời nhau. Khi nào ngôn ngữ không thể nói được thì âm nhạc sẽ nói giùm cho nó, và ở chỗ nào mà ngôn ngữ không thể viết ra được thì tướng mạo, hội họa sẽ chuyển tải nội dung thông tri.
Lời nói và tiếng gọi của chủng hữu tình là cách thông tri sự sống, cho nên nó có giá trị cứu cánh, và được mã hóa bằng tình thương tự nhiên. Các âm thanh, tiếng động do va chạm vật lý, không do sinh vật phát ra, cho nên nó chỉ có giá trị phương tiện, được mã hóa và giải mã bằng qui ước và kinh nghiệm học tập.
Với hệ thần kinh, não bộ, và các giác quan nội thân, cùng với các công cụ hổ trợ ngoại thân, tất cả đều chỉ là hữu hạn , vô thường, liệu rằng ngôn ngữ và thông tri dưới các điều kiện như vậy có thể giúp gì cho con người biết được cái thường hằng vô hạn , nếu có ? Hoặc là, mọi hoat động, tư tưởng , trí tuệ và tình cảm của con người chỉ đủ để giúp nó chỉnh trang và hợp lý hóa cuộc sống hữu hạn mà thôi ? Cho dù sự thể con người và ngôn ngữ thông tri là thế thế nào thì tánh nghe và thấy vẫn là liên tục và phổ quát, nó không lệ thuộc vào sự hữu hạn, vô thường của tai và mắt, của âm thanh và tướng trạng. Đó là thể tánh tĩnh lặng an thường của mọi chức năng ngôn ngữ và thông tri.
1 N L. Munn, Psychology, The Fundamentals of Human Adjustment. Boston :
Houghton Mifflin ,1966. pp. 444-447
13. Cousin,
Victor (Trad.en française ) Platon- Cratyle- Κρατύλος.(vol.XI).http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/platon/cousin/cratyle4.htm
Và kết quả 4 mẫu thử nghiệm trên ( 0,125 ; 0,31 ; 0,45 ; 0,80) cho trung vị là: (0,45+0,31)/2 = 0, 38, và trung bình cộng là: ( 0,125 + 0,31 + 0,45 + 0,80)/4 = 0,39 . Nếu các kết quả là đáng tin cậy thì có thể nói rằng: Trong tiếng Việt có chừng 61- 62 phần trăm từ là do chọn lựa tự do của người viết hay người nói, và chừng 38 - 39 phần trăm từ là theo cấu trúc thống kê của ngôn ngữ Việt.
Thực tế các kết quả nêu trên chỉ để minh họa phương pháp hơn là kết quả thực nghiệm . Mở rộng thêm người ta có thể thay thể sự xuất hiện mẫu tự trong từ bằng sự xuất hiện từ trong câu. Và thay vì dùng văn bản đối chiếu thì cần nhiều người tham gia để có các từ trong câu và các câu trong đoạn văn. Từ đó sẽ đưa ra kết luận chung về các đặc điểm thống kê của một ngôn ngữ .
4. Đặc Tính Hữu Dư Ngôn Ngữ (Redundancy)
Một tính chất khác đáng chú ý trong thông tri ngôn ngữ là tính dài dòng hay hữu dư , đó là khuynh hướng bị ngập trong lời nói - sử dụng nhiều từ hơn mức cần thiết cho một tin tức. Trong câu vừa nêu, các từ theo sau từ lời nói là hữu dưu hay dài dòng. Vậy tại sao lại phải viết chúng ra ? Lý do là để cho một số độc giả được rõ ràng hơn đối với phần đầu của câu. Thông thường, tính dài dòng trong ngôn ngữ làm người nghe khó chịu. Người ta cho rằng trong khi nói hay viết để đạt được mục đích của mình, một người dùng càng ít từ càng tốt.
Đằng khác, trong lý thuyết thông tin thuật ngữ hữu dư , cũng như từ thông tin, được dùng theo nghĩa đặc biệt trong bối cảnh mà thông tin nghĩa là làm giảm tính bất xác định.
Như đã nói, một chuỗi từ thường chứa các mẫu tự hầu như phải đứng kề sau các từ khác, chẳng hạn U theo sau Q. Do đó, trong một bản tin có mẫu tự Q thì U được coi như hành lý dôi ra của nó , hữu dư gần như là 100% . Tuy nhiên, nếu khi truyền tải do bị nhiễu mà Q bị xóa mất thì sự có mặt của U, cũng như do toàn cảnh của bức điện tín giúp người ta có thể làm đầy chỗ thiếu mẫu tự Q. Dĩ nhiên, nhiều từ có tính hữu dư ít hơn U hữu dư đối với Q vừa nêu. Mẫu tự H theo sau P , và C, G, K, N, T với tần số cao hơn so với các phụ âm B, D, Đ, L, M, Q, R, S, V, X và các nguyên âm. Cùng một nguyên tắc như vậy cũng mở rộng áp dụng cho các từ và ngữ. Tính khả thể kết chuỗi của chúng đưa đến sự hữu dư, nhưng điều này làm giảm đi sự bất xác định trong các trường hợp truyền tin không rõ do bị nhiễu. Các hữu dư loại này như trong tiếng Anh thì từ Dear thường đứng trước từ Sir, và Sincerely đứng sau từ Yours ; trong tiếng Việt thì từ Kính thưa thường đứng trước Ngài, Ông, Bà, Quí vị, và Cảm ơn thường đứng sau Thành thật .
Theo W. Weaver (The Mathematics of Information. pp. 105-106) , hữu dư trong tiếng Anh chiếm khoảng 50%, có nghĩa là khi một người viết hay nói thì có chừng một nửa số mẫu tự hay từ là do anh ta tự do chọn lựa , còn lại một nửa kia xuất hiện thực sự là dưới sự kiểm soát của cấu trúc thống kê của ngôn ngữ, mặc dầu anh ta không hề nhận biết điều này. Khi một người có được các mẫu tự, từ, và ngữ thì việc học biết cấu trúc này để sử dụng tốt cũng thông thường như các qui luật ngôn ngữ khác.
Sự hữu dư trong các chuỗi ngôn ngữ , ngoài tánh cá biệt , cũng có một giá trị công dụng nào đó. Chẳng hạn, một người có thể dùng nhiều từ hơn mức cần thiết để chuyển một tin tức, điều này đồng thời làm tăng tính khả thể muốn tạo nên một ấn tượng có dự định nào đó. G. King trong “What is Information” (Thông tin là gì?) nêu ra một ví dụ: Chẳng hạn, một trận bão từ có thể quấy nhiễu một điện thư “ I love you “ (Tôi yêu em) thành “ I hate you” (Tôi ghét em), nhưng điện thư vẫn có thể được gửi như là “ I love you darling “ (Tôi yêu em thân thương ). Trong sự cố này, từ “darling” (thân thương) tuy là hữu dư nhưng nó đã bảo vệ để chống lại sự sai lầm nghiêm trọng trong truyền thông vì đã làm thay đổi toàn bộ ý nghĩa của tin tức.
Ngoài các khái niệm chính liên hệ đến thông tri và cấu trúc ngôn ngữ vừa nói trên, còn một chủ đề quan trọng trong lý thuyết thông tin, đó là vấn đề ý nghĩa thông tin.
5. Nghĩa Của Từ
Trở ngại lớn nhất trong thông tri hữu hiệu là nhiều từ được dùng không được qui ước ý nghĩa đầy đủ. Các từ dùng chỉ cho một đối vật hay một sự việc duy nhất thì chẳng rắc rối gì lắm. Ví dụ: Từ “bút chì” đối với tất cả chúng ta, nó chỉ dùng để chỉ định một vật dụng , và hiếm khi nghĩa của nó vượt quá nghĩa: “ Một vật nhỏ dài bên trong có chì, và dùng để viết.” Mặt khác, các từ hàm súc thường gây nhiều rắc rối bỡi vì thêm vào việc chỉ định các đối vật, các sự cố đặc thù chúng còn chứa các ngụ ý. Chẳng hạn, từ “con heo” ngoài việc chỉ cho một con vật thông thường nuôi làm gia súc, nó còn biểu thị cho sự nhơ bẩn, tham lam, và phè phỡn; nhiều khi nó cũng biểu thị cho những gì xấu xa nhất nơi một người.
Có một số từ còn gây rắc rối hơn cả các từ chỉ sự vật cụ thể. Chẳng hạn, các từ Bình đẳng, Tự do, Dân chủ, Nhân quyền, …,Nghĩa các từ thuộc phạm trù trừu tượng rất khó dứt khoát. Thêm vào đó chúng thường được dùng với các hàm ý không thể biện minh bằng nguyên ngữ. Khó khăn của chúng ta đối với loại từ này nổi rõ trong thông tri quốc tế. Nhiều khi ý nghĩa các từ theo dự định không dễ dàng phiên dịch sang một ngôn ngữ khác. Ngay cả khi các từ đã được phiên dịch, việc giải nghĩa chúng cũng khác nhau giữa chúng ta. Chẳng hạn , một thành viên Liên Hiệp Quốc nói tiếng Anh: “ I assume “ (Tôi giả sử), người thông dịch tiếng Pháp có thể dịch nó với nghĩa “I deduce” (Tôi nghĩ là ), người thông dịch tiếng Nga lại dịch theo nghĩa “ I consider” (Tôi xem là). trong khi đó thì khái niệm giả sử đã bay mất4 ! Bản chất các vấn đề như vậy thuộc lĩnh vực ngữ nghĩa học (Semantics), là một ngành của ngôn ngữ học .
Nói chung, nghĩa của một từ gồm ba mặt . Thứ nhất là lịch sử của từ , thứ hai là kinh nghiệm riêng của người đang hiểu từ đó, và thứ ba là quá trình biểu thị sự liên hệ giữa từ dùng và sự vật mà nó biểu trưng.
6. Thông Tri Không Lời 5
Bất cứ một kích thích nào cũng có thể hiểu là thông tri một điều gì đó cho một người mà họ sẽ đáp ứng lại kích thích đó. Tuy nhiên, thuật ngữ Thông tri không lời là chỉ sự truyền tải thông tin theo cách của một nền văn hóa mà không dùng từ ngữ. Thông tri không lời có vẻ như ít quan trọng so với thông tri có lời, nhưng nhìn kỹ thì chúng ta thấy nó rất phổ biến, tinh tế, và có khả năng thông tin hữu hiệu. Nhiều tác giả cho rằng, trong nhiều trường hợp động tác không lời có thể chuyển tải các ý nghĩa mà các từ không thể làm được. Có trường hợp, chúng ta phải dùng nhiều từ thích ứng mới truyền được một thông tin, nhưng cũng chính thông tin ấy chúng ta có thể thông tri rất nhanh bằng động tác không lời. Dười đây là một số ví dụ về thông tri không lời.
a) Điệu bộ cung cấp một điểm khởi đầu tốt. Nhưng chúng ta phải loại bỏ các điệu bộ có cùng nghĩa với các từ, như các điệu bộ của một người nói bằng ngôn ngữ câm-điếc, và nhân viên giao dịch chứng khoán báo lệnh bằng cử chỉ (Hình IV.3).
Hình IV.3: Điệu bộ mã hóa thông tin ngôn ngữ
( Hình trên: Thư ký giao dịch chứng khoán báo lệnh mua 700 cổ phiếu. Nhưng, nếu cùng các ngón tay như vậy quét xuống thì có thể là bán 700 cổ phiếu. Hình dưới: Một chuyên gia nhấp nháy giá thầu 3/8 (ngón tay uốn cong) và 1/2 được cung cấp (ngón tay thẳng đứng)
Các cử động này là nói bằng tay, chúng là cách diễn tả các từ được mã hóa theo lời nói hay chữ viết, và được qui ước theo cùng mức độ với sự diễn tả bằng lời nói và chữ viết. Điệu bộ không lời, tuy không biểu thị bằng từ, chúng cũng phải được chuẩn hóa, nếu không thì chúng sẽ mất ý nghĩa thông tri. Một màn kịch câm nào cũng đều chuyển tải một ý nghĩa, bỡi nó dùng các điệu bộ xếp đặt phù hợp với điệu bộ mà chúng ta quen thuộc. Trong mỗi xã hội đều có những điệu bộ theo qui ước của nó. Một số các động tác này được cách điệu hóa trong các kiếu nhảy múa như ở Bali, điệu Kabuki ở Nhật Bản, rung tay ở Hawaï, hát bộ ở Việt
Hình IV.4: Thông tri vô ngôn
( Ý nghĩa từ trái qua phải: 1.Đồng ý, 2.Ngừng lại ,
3. Áp chế nó, 4. Cho tôi đi nhờ xe )
Hầu hết người trong cùng một nền văn hóa đều biết những điệu bộ dùng vào lúc nào là thích hợp, cách tạo ra chúng , và khi nhìn thấy thì chúng thì phải hiểu là gì. Cũng có những tín hiệu hữu thanh vô ngôn, như huýt sáo để tán thưởng, la hét để cổ vũ hoặc để tẩy chay
Ngoài những điệu bộ mang ý nghĩa qui ước chỉ dùng trong một nền văn hóa nào đó, còn có các điệu bộ mang ý nghĩa phổ quát, trong đó gồm có các biểu hiện tình cảm theo bản chất tự nhiên . Chẳng hạn, người ta biểu lộ điệu bộ giống nhau , khi vui thích thì cười, khi thương mến thì ôm nhau; khi mất mác thì la khóc; khi mừng vui thì nhảy múa; khi không muốn thì khoanh tay ; khi phân trần thì sờ tay, .... tất cả các điệu bộ này đều là sự thông tri không lời.
Hình V: Khoanh tay và sờ tay
(Ảnh Youtube)
Một đặc điểm khác của điệu bộ đáng chú ý là dùng chúng như một phần bổ trợ cho thông tri bằng lời. Các điệu bộ này không chỉ dùng trong các cuộc tranh luận, thuyết giảng nơi công cộng, mà còn rất thường thấy trong các cuộc đối thoại hằng ngày, trong đó chúng được dùng để thay cho dấu chấm câu, để nhấn mạnh một phát biểu. Cũng có những nhóm người dùng tay và miệng để thông tri. Việc sử dụng các điệu bộ hổ trợ lời nói dược thấy ở các động tác như chỉ trỏ, vỗ trán, búng ngón tay, đấm tay xuống bàn để nhấn mạnh lời tuyên bố. Điệu bộ bước đi của một người cũng có thể mang ý nghĩa thông tri. Anh ta có thể bước đi như một ông chủ đang quan sát mọi thứ, cũng có thể bước đi như một người chán nãn, thất vọng,... Tiếng động bước chân của một người cũng có thể là dấu hiệu thông tri sự xuất hiện người ấy.
Ngoài ra còn có nhiều dấu hiệu thông tri không lời , ví dụ: kiểu cà-vát, kiểu vòng trang sức, đi xe loại nào, ăn ở nhà hàng nào, hay ăn cơm hộp,… Các tín hiệu như vậy thường có ý nghĩa chỉ đẳng cấp xã hội. Đẳng cấp xã hội cũng thấy được qua cách đội mũ, mang râu, áo khoác, áo choàng,… Người ta cũng nói đến một thứ “Ngôn ngữ im lăng”, đặc biệt là cách dùng thời gian trong thông tri không lời. Chẳng hạn, trễ giờ hẹn được coi là thiếu tôn trọng, để cho một người phải đợi lâu bên ngoài cửa văn phòng được coi là xem thường người ấy.
Tổng Luận
Để kết luận về "Ngôn ngữ và thông tri" chúng ta nhắc lại một số khái niệm tổng quát có liên hệ đến đề tài như dưới đây:
1. Chức năng khái niệm hóa của ngôn ngữ.
Tri thức và lời nói có liên hệ mật thiết với nhau, nhưng giữa hai khả năng này không có cái này là ưu thế hơn cái kia. Thân thể người vốn là sự thể hiện , cho nên mọi hành vi của nó đều có nghĩa, từ đó mới đi đến các khái niệm về ý nghĩa ngôn ngữ. Ngôn ngữ là hiện hữu, tức là hướng ngoại , là cảm xuất ( vers le dehors, extase). Tư tưởng ở trong lời nói, nó vừa hướng về nó , vừa hướng về sự hòan tác của nó. Vậy, lời nói không phải chỉ là chiếc áo khoác của tư tưởng, nhưng nó là sự hiện diện của tư tưởng trong thế giới này.
Georg W. F. Hegel giúp chúng ta hiểu rõ tương quan sâu xa giữa ngôn ngữ và trí khôn khi ông nói rằng: “ Trong cái tên gọi (le nom) thì hữu thể thực nghiệm ( l’être empirique) đã bị loại bỏ,… Nó trở thành một cái gì thuộc ý niệm (d’idéel). Hành động đầu tiên qua đó ông Adam lập nên chủ quyền của mình trên các động vật là đặt cho chúng mỗi con một cái tên, phủ nhận chúng như là hiện thể (étant) và làm cho chúng trở thành ý niệm.” 6 . Vậy, qua ngôn ngữ chúng ta làm cho hữu thể thực nghiệm trở thành hữu thể ý niệm, và trở thành phổ quát.
2 . Tính tổng thể của ngôn ngữ.
Ngôn ngữ có cấu trúc thống nhất. Một câu nói không thể hiện hữu độc lập với tính tổng thể (totalité) của người nói ra nó, và chính nó là một tổng thể.
Các nghiên cứu ngôn ngữ đã tiến hành bằng cách phân chia bản thân ngôn ngữ thành các phần riêng biệt: âm, ngữ pháp, từ vựng, …. Rồi lại tách các âm thành các vật liệu âm (matériel sonores), các hệ thống ngữ âm (systèmes phonétique). Thực ra, không thể nghiên cứu các thành phần ấy theo cách độc lập với ngữ ảnh (image verbale). Tiếp đến người ta lại còn phân biệt các âm vị (morphèmes), ngữ nghĩa (sémantèmes), các phạm trù ngữ pháp, các từ loại. Và, trong từ vựng lại có các biến đổi về ý nghĩa và ngữ nghĩa. Các nghiên cứu như vậy liệu có nguy cơ làm mất tầm nhìn về tính thống nhất hữu cơ tạo nên đặc tính tổng thể của ngôn ngữ hay không?.
3. Âm điệu và ngữ ảnh trong thông tri ngôn ngữ
Lời nói của một người dựa trên ngôn ngữ xác định ý nghĩa mà người nghe phải đem đến cho người nói. Nếu lời nói có ưu thế trên ngôn ngữ thì đó chính là những gì đặc biệt sinh ra trong thi ca. Thi ca đã dùng cả âm điệu và ngữ ảnh, nó không chỉ là nhận thức thông tri mà còn là tình cảm và sáng tạo. Thí nghiệm của A. Mehrabian8 về thông tri cảm nhận và thái độ ưa thích hay không ưa thích ghi nhận rằng: Trong tổng số ưa thích thì có 7% ưa thích về lời , 38% về giọng điệu, và 55% về điệu bộ vẻ mặt . Nói chung, thông tri vô ngôn (nonverbal communication) có tầm quan trọng trong thông tin ngôn ngữ. Xác định các tương quan giữa âm thanh lời nói và điệu bộ thân thể đưa đến việc nghiên cứu các chứng mất khả năng ngôn ngữ (aphasia) do bị tổn thương các vùng Broca và Wenicke của não bộ .
4. Ngôn ngữ và tư tưởng
Về sự liên hợp giữa hình trạng và bản thể ( forme et substance) của sự vật trong thông tri ngôn ngữ, H. Bergson nói: “ Nói cho cùng thì chúng ta chẳng hề nhìn thấy chính bản thể sự vật, thông thường chúng ta chỉ bận tâm đọc các nhãn hiệu dán trên sự vật mà thôi. Khuynh hướng này càng nổi rõ dưới tác dụng của ngôn ngữ. “ 7 Đặc biệt ở đây chúng ta thấy rằng ý niệm tách lìa giữa lời nói và tư tưởng không thể giải thích thõa đáng , bỡi như đã nói, tư tưởng không hiện hữu độc lập với sự diễn tả tư tưởng, ngoại trừ khi nó hiện hữu dưới dạng một trung gian giữa tiềm thể và hiện thể, nếu có tiềm thế như trong phân tâm học (Psychoanalysis) của S. Freud.
Những gì đã nói chứng tỏ rằng ngôn ngữ gắn bó mật thiết với thân thể, đồng thời nó là biếu hiện của tư tưởng . Như vậy ngôn ngữ thiết yếu là một sự hiện thân (incarnation). Nhưng thuật ngữ hiện thân cũng chưa đủ để diễn tả, bỡi vì hiện thân là giả định có trước một cái gì không thuộc về vật thể, trong khi ở đây chúng ta hiểu rõ không thể tách biệt ngôn ngữ và tư tưởng. Theo nguyên nghĩa từ “logos” tiếng Hy Lạp có nghĩa là: “Tôi nói” . Như vậy con người là một hữu thể nói (l’être parlant) và lời nói là sự hiện diện của tư tưởng trong thế giới này. Như vậy không nên nghĩ rằng chúng ta nói tới một cái gì vốn đã tồn tại theo theo cách riêng của nó trước khi nó được nói đến . Đương nhiên, trước khi nói thì đã có các xu hướng, và tư tưởng của người nói sẽ được phác họa theo sơ đồ hạ ngôn ngữ (schème sub-linguistiques) ấy, nhưng theo cái nhìn thực tướng vô ngã thì những gì chúng ta diễn tả, thực ra không thể xác định là cái gì cả.
5. Tánh phân biệt của ngôn ngữ
Trái với quan niệm ngôn ngữ đậm màu duy trí và duy tâm ( intellectualisme et d’idéalisme), nhiều nhà ngôn ngữ học ngày nay thừa nhận rằng ý nghĩa mang tính nội tại, rằng có một ý nghĩa trong chính lời nói, ý nghĩa mà chúng ta phải thừa nhận chứ không thể biến cải đi được.
Thực ra , việc chấp nhận các ý nghĩa tự tại này không cản trở việc thừa nhận trí thông minh là sự khôn ngoan tinh tế có mặt làm việc bên trong ngôn ngữ. De Saussure có lý khi nói tới các ký hiệu của một ngôn ngữ có chứa cái mà ông gọi là giá trị phân biệt (valeur diacritique), tức là mỗi một từ chẳng gì hơn ngoài sự khác biệt giữa nó và những gì lân cận với nó. Chính do sự khác biệt giữa các từ đồng nghĩa (synonymes) mà mỗi một tên gọi tự phân biệt . Ngôn ngữ đạt đến ý nghĩa hoàn chỉnh của nó bằng sự phân biệt.
6. Tinh biện chứng của ngôn ngữ.
Người ta không thể nói về ngôn ngữ mà không can dự đến trí tưởng. Toàn bộ ngôn ngữ là các biểu trưng , ẩn dụ, các dòng ý niệm, hoặc đi từ các hình ảnh đến các ý niệm , rồi lại dến các hình ảnh khác. Nó là toàn bộ những gì có thể gọi là một biện chứng về trí tưởng (dialectique imaginative).
Ngôn ngữ không thể diễn tả hết tư tưởng, nó chỉ là sự chỉ dẫn, là sự gợi ý, không bao giờ nó là thực tại cứu cánh. Đến đây, chúng ta thấy có một thứ nghịch đề (antinomie): Bỡi lẽ, chúng ta đã nói tư tưởng không thể hiện hữu mà không có ngôn từ, không có sự biểu hiện của nó ; bây giờ chúng ta lại nói khả năng diễn tả của ngôn từ không bao giờ hoàn toàn đạt đến tư tưởng. Tuy nhiên, cái nghịch lý này đã giải thích cho tính biện chứng trong sự sống của ngôn ngữ.
7. Bản chất tự nhiên và đặc tính nhân tạo của ngôn ngữ.
Khi nói về ngôn ngữ, người ta thường nhớ lại những ẩn dụ trong tác phẩm Cratyle của Platon9. Trong đó, ông cho thấy làm thế nào đi từ ngôn ngữ để nói rằng : Tư tưởng khi thì , theo quan điểm của Hermogene, thuộc về sự đứng yên và nội dung từ chỉ là qui ước (convention) của con người; khi thì , theo quan điểm của Cratyle, thuôc về sự chuyển động và nội dung các từ là do bản chất tự nhiên (nature). Với sự giảng giải của Socrate, sau cùng Platon muốn làm cho chúng ta thấy được chính các ý niệm mới là thực tại lý tưởng.
Do sự có mặt đồng thời của tính tất yếu và tính bất cập trong ngôn ngữ mà theo một nghĩa này thì tất cả đều là tự nhiên trong lời nói, và theo một nghĩa khác thì tất cả ngôn từ chỉ là qui ước của con người và không có ký hiệu nào là do tự nhiên.
Nói chung, với các yếu tố nhân tạo của ngôn ngữ con người phải tự khôi phục cho chính mình một thế giới tự nhiên, trong đó yếu tố tình cảm trước hết phải trao cho con người, đó chính là công trình của ngôn ngữ khi nó là thi ca, hiểu theo nghĩa thi ca là vén màng ảo tưởng để đi vào thực tướng chân ngôn.
Trong tiến trình thông tri, âm nhạc, hội họa và ngôn ngữ không hề tách rời nhau. Khi nào ngôn ngữ không thể nói được thì âm nhạc sẽ nói giùm cho nó, và ở chỗ nào mà ngôn ngữ không thể viết ra được thì tướng mạo, hội họa sẽ chuyển tải nội dung thông tri.
Lời nói và tiếng gọi của chủng hữu tình là cách thông tri sự sống, cho nên nó có giá trị cứu cánh, và được mã hóa bằng tình thương tự nhiên. Các âm thanh, tiếng động do va chạm vật lý, không do sinh vật phát ra, cho nên nó chỉ có giá trị phương tiện, được mã hóa và giải mã bằng qui ước và kinh nghiệm học tập.
Với hệ thần kinh, não bộ, và các giác quan nội thân, cùng với các công cụ hổ trợ ngoại thân, tất cả đều chỉ là hữu hạn , vô thường, liệu rằng ngôn ngữ và thông tri dưới các điều kiện như vậy có thể giúp gì cho con người biết được cái thường hằng vô hạn , nếu có ? Hoặc là, mọi hoat động, tư tưởng , trí tuệ và tình cảm của con người chỉ đủ để giúp nó chỉnh trang và hợp lý hóa cuộc sống hữu hạn mà thôi ? Cho dù sự thể con người và ngôn ngữ thông tri là thế thế nào thì tánh nghe và thấy vẫn là liên tục và phổ quát, nó không lệ thuộc vào sự hữu hạn, vô thường của tai và mắt, của âm thanh và tướng trạng. Đó là thể tánh tĩnh lặng an thường của mọi chức năng ngôn ngữ và thông tri.
- HẾT -
Đ.Khánh Hỷ.
_____________________
Nguồn:
2 J.C.R. Licklider et
al. “The Intelligibility Rectangular Speech Waves” Amer. J. Psychology, 1948, cited by N.L.
Munn, Ibid,
3 From C. Cherry, On Human
Communication, Wiley, 1957, pp. 170 -171, cited by N.L. Munn, Ibid.
4 Stuart Chase,
Language, Thought, and Reality. Wiley:1956, pp. vi-vii, cited by N.L.
Munn, op. cit. p. 449.
5 N.L. Munn, op. cit. pp. 452- 453.
6 J. Whal, Traité de
Métaphysique. Paris :
Payot, pp. 509-510.
7 H. Bergson, Le Rire. cited by A. Weinberg, “Pense-t-On en Mots ou en Imanges
?”, https://www.scienceshumaines.com/
pense-t-on-en-mots-ou-en-images_fr_25273.html
8
A. Mehrabian, , "Silent
Messages" – A Wealth of Information About Nonverbal Communication (Body
Language)". Los Angeles:
self-published. Retrieved April 6, 2010.
9Victor Cousin (Trad.en française )Platon-Cratyle- Κρατύλος. (vol.XI).http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/platon/cousin/cratyle4.htm
Tài Liệu Tham Khảo:
1. Moskowitz, M J and
Orgel, A R. General Psychology. New York : Houghton Mifflin, 1969.
2.
Munn, N L. Psychology, The Fundamentals
of Human Adjustment. Boston : Houghton Mifflin
,1966.
3.
Bühler, C. and Hetzer, H., Testing
Children’s Development from Birth to
School Age. Farrar and Rinehart,
1935.
4. Köhler, W., The Mentality of Apes. Harcourt
Brace, 1925.
5. Frisch,
Karl von,”The Dancing Bees”,Harcourt,1955 .
6. Zing. vn. Tri Thức Trực Tuyến, https://news.zing.vn/tu-ga-ten-lua-toi-ngoai-giao-kim-jong-un-2018-post902226.html)
7. Liệu Pháp Âm Ngữ, https://www.pinterest.com/pin/788834309
7. Liệu Pháp Âm Ngữ, https://www.pinterest.com/pin/788834309
42932091/
8. Osgood , C.E., Method
and Theory in Experimental Psychology . Oxford
University Press, 1953.
9.Skinner , B.F., Verbal Behavior.Appleton-
Century-Crofts,1957.
10. Whal, Jean,
Traité
de Mestaphysique (Cours Professés en Sorbonne). Payot, Paris: 1957, Ch.
IV: L’Être Parlant et La Parole, pp. 509 - 513.
11.
Weinberg,
Achille, “Pense-t-on en Mots ou en Images ?” https://www.scienceshumaines.com/pense-t-on-en-mots-ou-en-images_fr_25273.html
12. Mehrabian, Albert, "Silent
Messages" – A Wealth of Information About Nonverbal Communication (Body
Language)". Los Angeles:
self-published. Retrieved April 6, 2010.


Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét