Kỳ III
CĂN DO VÀ Ý NGHĨA HIẾU HẠNH
Đàm Khánh Hỷ
***
III.- SÁNG TÁC THI CA, NGHỆ THUẬT TÔN VINH HIẾU HẠNH
Trong kho tàng văn học nghệ thuật Việt Nam không thiếu các tác phẩm ca tụng, tôn vinh đức hạnh hiếu kính của con cháu và tình yêu thương của cha mẹ, ông bà.
III11-“Nhị Thập Tứ Hiếu” Đây vốn là một tác phẩm trong văn học Trung Hoa kể lại sự tích của 24 tấm gương hiếu thảo do Quách Cư Nghiệp vào thời nhà Nguyên biên soạn. Tác giả vốn nổi tiếng là một người con hiếu thảo, sau khi cha mất ông soạn ra sách này. Tại Việt Nam, ông Lý Văn Phức (1785- 1849), là vị quan dưới triều nhà Nguyễn chủ trương đường lối đạo đức đã dịch “ Nhị thập tứ Hiếu “ ra quốc ngữ theo thể thơ song thất lục bát. Trong phần mở đầu dịch giả giới thiệu:
Ai là không cha mẹ sinh thành,
Gương treo đất nghĩa trời kinh,
Ở sao cho xứng chút tình làm con.
Chữ hiếu niệm cho tròn một tiết
Thì suy ra trăm nết đều nên,
Chẳng xem thuở trước Thánh Hiền,
Thảo hai mươi bốn, thơm nghìn muôn thu.”
Nội dung 24 tấm gương hiếu kính gồm có:
2.Lưu Hằng ( Hán Văn Đế): Người con nếm thuốc
3.Tăng Sâm : Mẹ cắn ngón tay, tim con đau xót
4.Mẫn Tổn : Nghe lời mẹ với quần áo đơn giản
5.Trọng Do : Vác gạo nuôi cha mẹ
6.Đổng Vĩnh : Bán thân chôn cha
7.Đàm Tử : Cho cha mẹ bú sữa hươu
8.Giang Cách : Làm thuê nuôi mẹ
9.Lục Tích : Giấu quýt cho mẹ
10.Đường phu nhân: Cho mẹ chồng bú sữa
11.Ngô Mãnh : Cho muỗi hút máu
12.Vương Tường : Nằm trên băng chờ cá chép
13.Quách Cự : Chôn con cho mẹ
14.Dương Hương : Giết hổ cứu cha
15.Châu Thọ Xương : Bỏ chức quan tìm mẹ
16.Dữu Kiềm Lâu : Nếm phân lo âu
17.Lão Lai tử : Đùa giỡn làm vui cha mẹ
18.Thái Thuận : Nhặt dâu cho mẹ
19..Hoàng Hương : Quạt gối ấm chăn
20.Khương Thi : Suối chảy cá nhảy
21.Vương Bầu : Nghe sấm, khóc mộ
22.Đinh Lan : Khắc gỗ thờ cha mẹ
23.Mạnh Tông : Khóc đến khi măng mọc
24.Hoàng Đình Kiên : Rửa sạch cái bô đi tiểu cho mẹ.
Trong số này điển hình tấm gương hiếu thảo của Mạnh Tông được Lý Văn Phức chuyển dịch bằng thơ như sau:
Thờ mẫu thân lòng thực khăng khăng,
Tuổi già trằn trọc băn khoăn.
Khi đau nhớ bát canh măng những thèm.
Trời đông tuyết biết đâu tìm được.
Chốn trúc lâm phải bước chân đi
Một thân ngồi tựa gốc tre.
Ôm cây kêu khóc nằn nì với cây.
Giữa bình địa phút giây bỗng nứt,
Mấy giò măng mặt đất nỗi lên.
Đem về điều đặt bữa canh,
Ăn rồi bệnh mẹ lại lành như xưa.
Măng mùa lạnh bây giờ mới thấy.
Để về sau nhớ lấy cỏ cây.
Cho hay hiếu động cao dày.
Tình sâu cũng khiến cỏ cây cũng tình.
H23. Hình minh họa Mạnh Tông khóc đến khi
hiếu tâm cảm động trời đất khiến
măng mọc giữa mùa Đông băng giá
III12- “Minh Tâm Bửu Giám”
Tác phẩm do Thu Quát soạn vào cuối thế kỷ 13, nội dung chọn lọc các tinh hoa đạo đức của tam giáo Khổng, Phật, Lão nên từ lâu rất có giá trị và phổ biến ở Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản, và Việt Nam. Tại Việt Nam vào cuối thế kỷ 19, ông Trương Vĩnh Ký dịch “Minh Tâm Bảo Giám” ra Việt ngữ. Sau đó còn có nhiều bản dịch khác. Gần đây, năm 2007, giáo sư Ngô Văn Lại tuyển dịch nội dung này theo văn phong hiện đại. Và, đến năm 2010 được Nhược Thủy thêm phần âm Hán-Việt và giới thiệu nội dung gồm 20 thiên. Thiên thứ 4 nói về hiếu hạnh. Dưới đây xin ghi lại phần diễn ca Hiếu Hạnh
Thân thể tóc da,
Cha mẹ cho ta.
Giữ sao lành lặn,
Hiếu thảo đấy mà!
Lớn lên giữa đời,
Danh tiếng vang xa.
Vẻ vang cha mẹ,
Cư xử nết na.
Phụng dưỡng vui vẻ,
Ốm đau xót xa.
Cúng tế nghiêm túc,
Bi ai tang ma...
Nếu yêu thiên hạ,
Hơn yêu mẹ cha.
Ấy là lỗi đạo,
Bất hiếu tối đa.
Nếu kính thiên hạ,
Hơn kính mẹ cha.
Ấy là trái lễ,
Rất đáng rầy la.
Làm con có hiếu,
Thờ vua mới trung.
Làm em nhường kính,
Mới trọng bề trên.
Việc nhà đúng đạo,
Việc quan mới nên.
Cư xử trọn vẹn,
Danh tiếng vang rền...
***
Cha mẹ còn sống trên đời,
Phận con chớ có đi chơi mọi miền.
Nếu đi chơi có việc riêng,
Phải lưu địa chỉ, đỡ phiền mẹ cha.
Biết tuổi tác cha mẹ già,
Một là mừng rỡ, một là lo âu.
Cha còn, xem chí cao sâu,
Cha mất, xem nết bấy lâu cho tường.
Cư tang vẫn nhớ luôn luôn,
Thế là hiếu thảo, vẹn đường làm con.
***
Cha mẹ hiếu với ông bà,
Ắt con hiếu với mẹ cha sau nầy.
Cha mẹ bất hiếu thì gay,
Mong gì con cháu sau này hiếu cho?
Ðời này ăn ở so đo,
Ðời sau y hệt, chẳng lo sai lề.
Nước đầu thềm nhỏ một bề,
Giọt sau giọt trước chẳng hề chệch sai.
Ngoài ra người ta có thể tìm thấy một số chương bài nói về hiếu hạnh và tình thương rải rác trong các tác phẩm nổi tiếng. Chẳng hạn:
III13- Trong Gia Huấn Ca của Nguyễn Trãi:
Nguyễn Trãi (1380-1442), quê ở Chí Linh, Hải Dương, là con trai của Nguyễn Phi Khanh. Hai cha con đều có làm quan dưới triều Nhà Hồ. Năm 1407 nước Đại Ngu của Nhà Hồ bị quân Minh xâm lược. Hồ Quý Ly và các triều thần bị bắt giải về Tàu, trong đó có Nguyễn Phi Khanh. Nguyễn Trãi theo cha than khóc cho đến biên ải thì Nguyễn Phi Khanh khuyên con: Nếu có có hiếu thì không nên bi lụy mà hãy trốn trở về lo việc cứu dân, cứu nước. Nguyễn Trãi vâng lời cha trở về tham gia nghĩa quân Lam Sơn, giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh, lập nên Nhà Hậu Lê(1427-1789).
Nguyễn Trãi được coi là anh hùng dân tộc, và cũng là một nhà tư tưởng lớn, một danh nhân văn hóa Việt Nam. Trong số sáng tác của ông, “Gia Huấn Ca”, viết theo thể thơ song thất lục bát có tác dụng giáo dục gia đình theo nền nếp Khổng giáo của xã hội đương thời, và được truyền tụng phổ biến nhiều nhất.
Mở đầu Gia Huấn Ca:
Đặt quyển sách, vắt tay nằm nghĩ,
Hễ làm người dạy kỹ thì nên,
Phấn son cũng phải bút nghiên,
Cũng nhân tâm ấy há thiên lý nào.
Hiếu kính đối với Cha mẹ:
Dù nội, ngoại hai bề cũng vậy,
Đừng trành hanh bên ấy, bên này.
Dạy con ở cho có đức có nhân:
Lấy điều ăn ở dạy con,
Dẫu mà gặp tiết nước non chuyền vần.
Ở cho có đức có nhân,
Mới mong đời trị được ăn lộc trời.
Sông nhờ mưa nước mới về nguồn.
Đừng làm nắng hạn gió cuồng,
Để cho con cháu nhớ đường tổ tiên.
III13- Trong Gia Huấn Ca của Nguyễn Trãi:
Nguyễn Trãi (1380-1442), quê ở Chí Linh, Hải Dương, là con trai của Nguyễn Phi Khanh. Hai cha con đều có làm quan dưới triều Nhà Hồ. Năm 1407 nước Đại Ngu của Nhà Hồ bị quân Minh xâm lược. Hồ Quý Ly và các triều thần bị bắt giải về Tàu, trong đó có Nguyễn Phi Khanh. Nguyễn Trãi theo cha than khóc cho đến biên ải thì Nguyễn Phi Khanh khuyên con: Nếu có có hiếu thì không nên bi lụy mà hãy trốn trở về lo việc cứu dân, cứu nước. Nguyễn Trãi vâng lời cha trở về tham gia nghĩa quân Lam Sơn, giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh, lập nên Nhà Hậu Lê(1427-1789).
Nguyễn Trãi được coi là anh hùng dân tộc, và cũng là một nhà tư tưởng lớn, một danh nhân văn hóa Việt Nam. Trong số sáng tác của ông, “Gia Huấn Ca”, viết theo thể thơ song thất lục bát có tác dụng giáo dục gia đình theo nền nếp Khổng giáo của xã hội đương thời, và được truyền tụng phổ biến nhiều nhất.
Mở đầu Gia Huấn Ca:
Đặt quyển sách, vắt tay nằm nghĩ,
Hễ làm người dạy kỹ thì nên,
Phấn son cũng phải bút nghiên,
Cũng nhân tâm ấy há thiên lý nào.
Hiếu kính đối với Cha mẹ:
Dù nội, ngoại hai bề cũng vậy,
Đừng trành hanh bên ấy, bên này.
Cù lao đội đức cao dày,
Phải lo hiếu kính đêm ngày khăng khăng.
Phải lo hiếu kính đêm ngày khăng khăng.
Bởi thương đến mới năng mắng quở,
Muốn cho ta sáng sủa hơn người,
Ân cần kẽ tóc, chân tơ,
Tấm lòng chép để mấy lời tạc ghi.
Muốn cho ta sáng sủa hơn người,
Ân cần kẽ tóc, chân tơ,
Tấm lòng chép để mấy lời tạc ghi.
Đừng nặng nhẹ, tiếng chì tiếng bấc,
Đừng vùng vằng mặt vực, mặt lưng,
Có thì sớm tiến trưa dâng,
Đừng vùng vằng mặt vực, mặt lưng,
Có thì sớm tiến trưa dâng,
Cơm ngon canh ngọt cho bằng chị em.
Dù chẳng có thì yên một phận,
Người trên ta há giận ta sao!
Hoặc khi lầm lỗi điều nào,
Đánh đằng cửa trước, chạy vào cửa sau.
Khi ấm lạnh ta hầu coi sóc,
Xem cháo cơm, thang thuốc mọi bề,
Ra vào thăm hỏi từng khi,
Người đà vô sự, ta thì an tâm.
Ra vào thăm hỏi từng khi,
Người đà vô sự, ta thì an tâm.
Việc báo hiếu phải chăm chữ hiếu,
Kiệm hay phong cũng liệu tùy ngơi,
Đừng điều tranh cạnh chia bai,
Xấu trong làng nước, để cười mai sau
Kiệm hay phong cũng liệu tùy ngơi,
Đừng điều tranh cạnh chia bai,
Xấu trong làng nước, để cười mai sau
Đối với con cái phải dạy dỗ ngay từ đầu:
Ngày con đã biết chơi biết chạy,
Đừng cho chơi cầm gậy, trèo cao,
Đừng cho chơi búa chơi dao,
Chơi vôi, chơi lửa, chơi ao có ngày.
Ngày con đã biết chơi biết chạy,
Đừng cho chơi cầm gậy, trèo cao,
Đừng cho chơi búa chơi dao,
Chơi vôi, chơi lửa, chơi ao có ngày.
Lau cho sạch không hay dầm nước,
Ăn cho vừa, đừng ước cao lương,
Mùa đông tháng hạ thích thường,
Đừng ôm ấp quá, đừng suồng sã con.
Ăn cho vừa, đừng ước cao lương,
Mùa đông tháng hạ thích thường,
Đừng ôm ấp quá, đừng suồng sã con.
Dạy từ thuở hãy còn trứng nước,
Yêu cho đòn bắt chước lấy người,
Trình thưa, vâng dạ, đứng ngồi,
Gái trong kim chỉ, trai ngoài bút nghiên.
Yêu cho đòn bắt chước lấy người,
Trình thưa, vâng dạ, đứng ngồi,
Gái trong kim chỉ, trai ngoài bút nghiên.
Gần mực đen, gần đèn thì sáng,
Ở bầu tròn, ở ống thì dài,
Lạ gì con có giống ai,
Phúc đức tại mẫu là lời thế gian.
Ở bầu tròn, ở ống thì dài,
Lạ gì con có giống ai,
Phúc đức tại mẫu là lời thế gian.
Làm mẹ chớ ăn càn, nói dở,
Với con đừng chửi rủa quá lời,
Hay chi thô tục những người,
Hôm nay cụ cụ, ngày mai bà bà.
Gieo tiếng ra chết cây, gãy cối,
Mở miệng nào có ngọn có ngành,
Đến tay bụt cũng không lành,
Chồng con khinh rẻ, thế tình mỉa mai!
Với con đừng chửi rủa quá lời,
Hay chi thô tục những người,
Hôm nay cụ cụ, ngày mai bà bà.
Gieo tiếng ra chết cây, gãy cối,
Mở miệng nào có ngọn có ngành,
Đến tay bụt cũng không lành,
Chồng con khinh rẻ, thế tình mỉa mai!
Ấy những thói ở đời ngông dại,
Khôn thì chừa, mới phải giống người,
Sinh con thì dạy thì nuôi,
Biết câu phải trái lựa lời khuyên
Khôn thì chừa, mới phải giống người,
Sinh con thì dạy thì nuôi,
Biết câu phải trái lựa lời khuyên
Lấy điều ăn ở dạy con,
Dẫu mà gặp tiết nước non chuyền vần.
Ở cho có đức có nhân,
Mới mong đời trị được ăn lộc trời.
Thương người tất tả ngược xuôi,
Thương người lỡ bước, thương người bơ vơ.
Thương người ôm dắt trẻ thơ,
Thương người tuổi tác già nua bần hàn.
Thương người quan quả, cô đơn,
Thương người lỡ bước lầm than kêu đường.
Thương người lỡ bước, thương người bơ vơ.
Thương người ôm dắt trẻ thơ,
Thương người tuổi tác già nua bần hàn.
Thương người quan quả, cô đơn,
Thương người lỡ bước lầm than kêu đường.
Thấy ai đói rách thì thương,
Rách thường cho mặc, đói thường cho ăn.
Thương người như thể thương thân,
Người ta phải bước khó khăn đến nhà.
Đồng tiền bát gạo mang ra,
Rằng đây "cần kiệm" gọi là làm duyên.
Nay ta ở chốn bình yên,
Còn người tàn phá chẳng nên cầm lòng.
Tiếng rằng: ngày đói tháng đông,
Thương nhau bớt miệng bớt lòng mà cho.
Miếng khi đói, gói khi no,
Của tuy tơ tóc nghĩa so nghìn trùng.
Dạy học trò hiếu kính cha mẹ:
Nào là những kẻ học trò,
Nghe lời thầy dạy phải lo sửa mình.
Nghĩa cha sinh cùng công mẹ dưỡng,
Thời đêm ngày tư tưởng chớ khuây,
Hai công đức ấy nặng thay,
Xem bằng bể rộng, coi tày trời cao!
Rách thường cho mặc, đói thường cho ăn.
Thương người như thể thương thân,
Người ta phải bước khó khăn đến nhà.
Đồng tiền bát gạo mang ra,
Rằng đây "cần kiệm" gọi là làm duyên.
Nay ta ở chốn bình yên,
Còn người tàn phá chẳng nên cầm lòng.
Tiếng rằng: ngày đói tháng đông,
Thương nhau bớt miệng bớt lòng mà cho.
Miếng khi đói, gói khi no,
Của tuy tơ tóc nghĩa so nghìn trùng.
Dạy học trò hiếu kính cha mẹ:
Nào là những kẻ học trò,
Nghe lời thầy dạy phải lo sửa mình.
Nghĩa cha sinh cùng công mẹ dưỡng,
Thời đêm ngày tư tưởng chớ khuây,
Hai công đức ấy nặng thay,
Xem bằng bể rộng, coi tày trời cao!
Trình vâng từ tốn ngọt ngào,
Đi về thưa thốt, ra vào thăm lênh.
Bánh quà, cá thịt, cơm canh,
Sớm trưa thay đổi để dành hẳn hoi.
Bữa thường dâng ngọt dâng bùi,
Nâng niu chào hỏi chẳng sai đâu là.
Đi về thưa thốt, ra vào thăm lênh.
Bánh quà, cá thịt, cơm canh,
Sớm trưa thay đổi để dành hẳn hoi.
Bữa thường dâng ngọt dâng bùi,
Nâng niu chào hỏi chẳng sai đâu là.
Nghĩ công khó nhọc nuôi ta,
Đến ngày cả lớn mong cho vuông tròn,
Kể từ lúc hãy còn thai dựng,
Đến những khi nuôi nấng giữ giàn.
Nặng nề chín tháng cưu mang,
Đến ngày cả lớn mong cho vuông tròn,
Kể từ lúc hãy còn thai dựng,
Đến những khi nuôi nấng giữ giàn.
Nặng nề chín tháng cưu mang,
Công sinh bằng vượt bể sang nước người
H24. Hình minh họa Nguyễn Trãi vốn là
người con có hiếu đã nghe lời cha trở
về giúp Lê Lợi đánh đuổi giặcMinh
III14- Truyện Kiều của Nguyễn Du:
Hiếu hạnh là một trong các giá trị đã được Nguyễn Du dùng để xây dựng giá trị cho nhân vật chính của truyện Kiều. Người ta thấy được điều này rải rác qua các câu thơ trong tác phẩm của ông:
(1)- Khi quyết định bán mình chuộc cha là Thúy Kiều đã đặt giá trị chữ “Hiếu” trước giá trị chữ “Tình”, hạnh phúc gia đình trước hạnh phúc cá nhân:
Duyên hội ngộ, đức cù lao,
Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn?
Để lời thệ hải minh sơn,
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Quyết tình nàng mới hạ tình:
Dẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha!
H25. Hình minh họa trước cảnh gia đình bị nạn tham
quan Thúy Kiều tự nguyện bán mình chuộc cha
Khi làm việc này Thúy Kiều còn phải khuyên can để mọi người chấp nhận quyết định của nàng
là thực tiễn hợp đạo lý:
Theo lời càng chảy dòng châu,
Liều mình ông rắp gieo đầu tường vôi".
"Vội vàng kẻ giữ người coi,
Nhỏ to nàng lại tìm lời khuyên can:
Vẻ chi một mảnh hồng nhan,
Tóc tơ chưa chút đền ơn sinh thành.
Dâng thư đã thẹn nàng Oanh,
Lại thua ả Lý bán mình hay sao?
Cỗi xuân tuổi hạc càng cao,
Một cây gánh vác biết bao nhiêu cành.
Lòng tơ dù chẳng dứt tình,
Gió mưa âu hẳn tan tành nước non.
Thà rằng liều một thân con,
Hoa dù rã cánh, lá còn xanh cây.
(2)- Khi ở lầu Ngưng Bích, Kiều xót xa nhớ đến cha mẹ và bận tâm về đạo hiếu:
Xót người tựa cửa hôm mai,
Quạt nồng ấm lạnh những ai đó giờ?
Sân Lai cách mấy nắng mưa,
Có khi gốc tử đã vừa người ôm.
Và, cảm tưởng của sư Tam Hợp đối với thân phận Thúy Kiều:
Người sao hiếu nghĩa đủ đường,
Kiếp sao rặt những đoạn trường thế thôi?
Xây dựng giá trị của nhân vật chính nhấn mạnh trên hiếu đạo của người làm con,cụ Nguyễn Du đã mượn lời của Sư Tam Hợp để nói rằng:
Xét trong tội nghiệp Thúy Kiều,
Mắc điều tình ái khỏi điều tà dâm,
Lấy tình thâm trả nghĩa thâm,
Bán mình đã động hiếu tâm đến trời!
Đọc truyện Kiều, người ta thấy rõ Nguyễn Du chịu ảnh hưởng sâu đậm tư tưởng Phật giáo, nhất là khi ông đã nhấn mạnh trên khái niệm “Nghiệp báo” và chữ “Tâm”:
Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.
Thiện tâm ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.
Và cuối cùng, cụ Nguyễn Du vừa có tính khiêm nhường cũng vừa trực nhận ra rằng mọi ngôn thuyết trên đời, dẫu là gì đi nữa, cũng chỉ là trò hý luận mua vui mà thôi!
Lời quê chắp nhặt dông dài
Mua vui cũng được một vài trống canh.
Cái tâm mà cuối cùng cụ Nguyễn Du đã cân nhắc giá trị của nó: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài!” ở đây có lẽ chính là “hiếu tâm”, như đã nói trên bên trên: “Hiếu tâm cũng là Phật tâm”. Hiếu tâm là một giá trị vừa phổ quát – bỡi vì theo các truyền thống giá trị của các xã hội và tôn giáo khác nhau đều công nhận hiếu tâm – vừa có tính đặc thù, vì hiếu tâm chỉ hiện thực rõ ràng nơi chủng loại người.Có thể nói Hiếu Tâm tuy thuộc phạm trù tinh thần trừu tượng nhưng nó là một thứ giấy “Chứng Nhận Nhân Quyền” thực tiễn và có giá trị nhất.
III15- Thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu
Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), sinh tại quê mẹ là làng Tân Thới, Tân Bình, Bình Dương, Lục Vân Tiên là một truyện thơ nôm viết vào giữa thế kỷ 19 của cụ Nguyễn Đình Chiểu. Nội dung tác phẩm cảm tác theo truyện Tây Minh, thời Nhà Tống, Trung quốc, gồm 2082 câu thơ lục bát ca ngợi đạo đức chính nghĩa, các đức tính quý giá để làm người. Trong các đức tính đó, cụ Nguyễn Đình Chiểu mở đầu tác phẩm bằng cách nhấn mạnh trên các đức tính trung hiếu của người con trai, tiết hạnh của người con gái, và sự tu nhân tích đức của bậc làm cha mẹ là các điều kiện then chốt để đạt đến mục đích tốt đẹp:
Trước đèn xem truyện Tây Minh,
Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.
Hỡi ai lẳng lặng mà nghe,
Dữ răn việc trước, lành dè thân sau.
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.
Có người ở quận Đông Thành
Tu nhân tích đức sớm sanh con hiền,
Đặt tên là Lục Vân Tiên,…
Năm 1847, ông ra Huế học để chờ khoa thi Hương năm 1849. Lần này, ông cùng đi với em trai là Nguyễn Đình Tựu, 10 tuổi. Tháng 12, 1848, mẹ Nguyễn Đình Chiểu mất ở Gia Định. Được tin, ông bỏ thi, dẫn em theo đường bộ trở về Nam để chịu tang mẹ.Trên đường trở về, vì quá thương khóc mẹ, vì vất vả nên đến Quảng Nam thì Nguyễn Đình Chiểu bị ốm nặng. Trong thời gian nghỉ chữa bệnh ở nhà một thầy thuốc vốn dòng dõi ngự y, tuy bệnh không hết, nhưng ông cũng đã học được nghề thuốc. Lâm cảnh đui mù, hôn thê bội ước ( Khi 21 tuổi ông đỗ Tú tài ở Gia Định và được nhà họ Võ hứa gả con gái), cửa nhà sa sút... Nguyễn Đình Chiểu đóng cửa chịu tang mẹ cho đến năm 1851, thì mở trường dạy học và làm thuốc ở Gia Định. Sự cố này đã phản ảnh trong tác phẩm Lục Vân Tiên của ông.
Hiếu tâm của Lục Vân Tiên được tác giả nêu ra trong một tình huống tiến thoái lưỡng nan, Lục Vân Tiên vừa bước chân đến trường thi thì được tin mẹ qua đời:
Vân Tiên vừa bưóc chân ra,
Bỗng đâu xảy gặp tin nhà đưa thư.
Khai phong mới tỏ sự cơ,
Mình gieo xuống đất dật dờ hồn hoa.
Hai hàng lụy ngọc nhỏ sa,
Trời Nam, đất Bắc xót xa đoạn trường.
Anh em ai nấy đều thương,
Trời ơi! Há nỡ lấp đường công danh.
người con có hiếu đã nghe lời cha trở
về giúp Lê Lợi đánh đuổi giặcMinh
III14- Truyện Kiều của Nguyễn Du:
Hiếu hạnh là một trong các giá trị đã được Nguyễn Du dùng để xây dựng giá trị cho nhân vật chính của truyện Kiều. Người ta thấy được điều này rải rác qua các câu thơ trong tác phẩm của ông:
(1)- Khi quyết định bán mình chuộc cha là Thúy Kiều đã đặt giá trị chữ “Hiếu” trước giá trị chữ “Tình”, hạnh phúc gia đình trước hạnh phúc cá nhân:
Duyên hội ngộ, đức cù lao,
Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn?
Để lời thệ hải minh sơn,
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Quyết tình nàng mới hạ tình:
Dẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha!
H25. Hình minh họa trước cảnh gia đình bị nạn tham
quan Thúy Kiều tự nguyện bán mình chuộc cha
Khi làm việc này Thúy Kiều còn phải khuyên can để mọi người chấp nhận quyết định của nàng
là thực tiễn hợp đạo lý:
Theo lời càng chảy dòng châu,
Liều mình ông rắp gieo đầu tường vôi".
"Vội vàng kẻ giữ người coi,
Nhỏ to nàng lại tìm lời khuyên can:
Vẻ chi một mảnh hồng nhan,
Tóc tơ chưa chút đền ơn sinh thành.
Dâng thư đã thẹn nàng Oanh,
Lại thua ả Lý bán mình hay sao?
Cỗi xuân tuổi hạc càng cao,
Một cây gánh vác biết bao nhiêu cành.
Lòng tơ dù chẳng dứt tình,
Gió mưa âu hẳn tan tành nước non.
Thà rằng liều một thân con,
Hoa dù rã cánh, lá còn xanh cây.
(2)- Khi ở lầu Ngưng Bích, Kiều xót xa nhớ đến cha mẹ và bận tâm về đạo hiếu:
Xót người tựa cửa hôm mai,
Quạt nồng ấm lạnh những ai đó giờ?
Sân Lai cách mấy nắng mưa,
Có khi gốc tử đã vừa người ôm.
Kiếp sao rặt những đoạn trường thế thôi?
Xây dựng giá trị của nhân vật chính nhấn mạnh trên hiếu đạo của người làm con,cụ Nguyễn Du đã mượn lời của Sư Tam Hợp để nói rằng:
Mắc điều tình ái khỏi điều tà dâm,
Lấy tình thâm trả nghĩa thâm,
Bán mình đã động hiếu tâm đến trời!
Đọc truyện Kiều, người ta thấy rõ Nguyễn Du chịu ảnh hưởng sâu đậm tư tưởng Phật giáo, nhất là khi ông đã nhấn mạnh trên khái niệm “Nghiệp báo” và chữ “Tâm”:
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.
Thiện tâm ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.
Và cuối cùng, cụ Nguyễn Du vừa có tính khiêm nhường cũng vừa trực nhận ra rằng mọi ngôn thuyết trên đời, dẫu là gì đi nữa, cũng chỉ là trò hý luận mua vui mà thôi!
Mua vui cũng được một vài trống canh.
Cái tâm mà cuối cùng cụ Nguyễn Du đã cân nhắc giá trị của nó: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài!” ở đây có lẽ chính là “hiếu tâm”, như đã nói trên bên trên: “Hiếu tâm cũng là Phật tâm”. Hiếu tâm là một giá trị vừa phổ quát – bỡi vì theo các truyền thống giá trị của các xã hội và tôn giáo khác nhau đều công nhận hiếu tâm – vừa có tính đặc thù, vì hiếu tâm chỉ hiện thực rõ ràng nơi chủng loại người.Có thể nói Hiếu Tâm tuy thuộc phạm trù tinh thần trừu tượng nhưng nó là một thứ giấy “Chứng Nhận Nhân Quyền” thực tiễn và có giá trị nhất.
III15- Thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu
Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.
Hỡi ai lẳng lặng mà nghe,
Dữ răn việc trước, lành dè thân sau.
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.
Có người ở quận Đông Thành
Tu nhân tích đức sớm sanh con hiền,
Đặt tên là Lục Vân Tiên,…
Hiếu tâm của Lục Vân Tiên được tác giả nêu ra trong một tình huống tiến thoái lưỡng nan, Lục Vân Tiên vừa bước chân đến trường thi thì được tin mẹ qua đời:
Vân Tiên vừa bưóc chân ra,
Bỗng đâu xảy gặp tin nhà đưa thư.
Khai phong mới tỏ sự cơ,
Mình gieo xuống đất dật dờ hồn hoa.
Hai hàng lụy ngọc nhỏ sa,
Trời Nam, đất Bắc xót xa đoạn trường.
Anh em ai nấy đều thương,
Trời ơi! Há nỡ lấp đường công danh.
Những năm công toại danh thành,
Nào hay từ mẫu u minh sớm dời.
Vì đạo hiếu của người làm con, Lục Vân Tiên quyết định bỏ thi để trở về chịu tang mẹ:
Gắng vào trong quán an nơi,
Tớ thầy than thở, liệu thời qui lai.
Tiểu đồng thở vắn than dài.
"Trời ơi! trời nỡ phụ tài người ngay."
Với sự giúp đỡ khuyên lơn, an ủi của người bạn tốt là Vương Tử Trực để lo cho chuyến trở về trong hoạn nạn đột xuất:
Trực rằng: "Đã đến nỗi nầy,
Tiểu đồng, bậu hăy làm khuây giải phiền.
Sớm mai thang thuốc giữ gìn,
Chờ ta vài bữa ra trường sẽ hay.
Bây giờ kíp rước thợ may,
Sắm đồ tang phục, nội ngày cho xong.
Dây rơm, mũ bạc, áo thùng,
Gắng vào trong quán an nơi,
Tớ thầy than thở, liệu thời qui lai.
Tiểu đồng thở vắn than dài.
"Trời ơi! trời nỡ phụ tài người ngay."
Trực rằng: "Đã đến nỗi nầy,
Tiểu đồng, bậu hăy làm khuây giải phiền.
Sớm mai thang thuốc giữ gìn,
Chờ ta vài bữa ra trường sẽ hay.
Bây giờ kíp rước thợ may,
Sắm đồ tang phục, nội ngày cho xong.
Dây rơm, mũ bạc, áo thùng,
Cứ theo trong sách Văn công mà làm."
Và, tâm sự của cụ Nguyễn Đình Chiểu gửi gắm qua nhân vật Lục Vân Tiên trong cảnh trạng “đơn thân độc mã”, đau buồn vì “Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân”:
Tiên rằng: "Mẹ Bắc con Nam,
Nước non vòi vọi đã cam lỗi nghì.
Trong mình không cánh không vi,
Lấy chi bớt dặm, lấy chi bớt đàng."
Vào tràng phút lại gặp tang,
Ngẩn ngơ người ở, ngỡ ngàng kẻ đi.
Việc trong trời đất biết chi,
Sao dời vật đổi còn gì mà trông.
Hai hàng lụy ngọc ròng ròng,
Tưởng bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu.
Cánh buồm bao quản gió xiêu,
Ngàn trùng biển rộng, chín chìu ruột đau.
Thương thay chín chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình.
Quán rằng: "Trời đất thình lình,
Gió mưa đâu phút gãy cành thiên hương."
Ai ai trông thấy cũng thương,
Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân.
Dầu cho chước quỷ mưu thần,
Phong trần ai cũng phong trần như ai!
Cụ Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ yêu nước của thế kỷ 19, đã sáng tác nhiều thơ văn cổ vũ tinh thần yêu nước chống chủ nghĩa thuộc địa của thực dân Pháp xâm lược nước ta trên mặt lãnh thổ và chính quyền. Cụ còn dùng thi ca để kêu gọi nhân dân củng cố và phát huy các giá trị truyền thống tinh hoa của dân tộc Việt để chống lại mưu đồ xâm lược văn hóa của đế quốc Vatican lúc bấy giờ. Cụ tuyên bố dứt khoát rằng:
Thà đui mà giữ đạo nhà
Còn hơn sáng mắt mẹ cha không thờ.
Tuyên bố này như một tiên đề về giá trị đạo đức xã hội, nhưng về mặt triết lý nó còn hàm chứa ý nghĩa sâu xa về trí năng. Đạo nhà hay đạo thờ cha kính mẹ là con đường sáng để cho con người tu tập đạt giá trị xứng đáng làm người, bỡi vì con người là giống chí linh và chỉ con người mới biết thờ cha kính mẹ. Cùng quan điểm này, trước đó Thiền sư Khánh Hỷ (1067-1142) ở Cổ Giao, quận Long Biên, là Tăng thống vào đời vua Lý Thần Tông (1116-1138), trong bài trả lời sư Pháp Dung hỏi về sắc, không, phàm, thánh cũng đã nêu ra tiên đề này:
Lao sinh hưu vấn sắc kiêm không,
Học đạo vô qua phỏng tổ tông…
( Nhọc lòng hỏi chuyện sắc, không,
Sao bằng học hỏi tổ tông đạo nhà.)
Đạo nhà hiểu nôm na là đạo thờ cha kính mẹ, nhưng theo nghĩa rộng Đạo nhà là con đường dẫn về cội nguồn, tổ tông của trí huệ. Hiếu hạnh là ý hướng tâm thức trở về nguồn gốc, là sự phản tỉnh hồi qui của ý thức trên chính căn cội của nó, sự phát triển trí năng là một tiến trình hồi qui hướng thượng cho nên hiếu tâm là giá trị đặc trưng của chủng loại người.
H26. Tượng Nguyễn Đình Chiểu:
III16- Hiếu hạnh là một chủ đề đạo đức phổ biến trong giáo dục gia đình và học đường từ thời tấm bé. Giữa thế kỷ trước, một học sinh Tiểu học, lớp Ba, lớp Bốn cũng có thể đọc thuộc bài một học thuộc lòng “Bổn phận làm con” trong sách giáo khoa:
Canh khuya giấc điệp mơ màng
Kìa ai thao thức bên giường đợi tôi.
Giấc xuân chợt tỉnh bồi hồi
Kìa ai bế ẵm , kìa ai dỗ dành ?
Ấy là công mẹ sinh thành
Làm con phải biết phận mình làm sao ?
Một mai tuổi hạc càng cao..
Tấm lòng báo đáp biết sao cho vừa ?
Phải nên khuya sớm phụng thờ
Hiếu này sánh với ơn xưa vẹn toàn,
Đó là bổn phận làm con…
Ngoài ra còn có các truyện cổ phổ biến trong dân gian như truyện Con Tấm Con Cám, truyện Thoại Khanh Châu Tuấn,Phạm Công Cúc Hoa,… đều mang tính giáo dục đạo đức gia đình . Trong sự đấu tranh giữa Thiện và Ác, nhân vật chính điển hình cho chính nghĩa, cho Cái Thiện như Con Tấm, Nàng Thoại Khanh, Chàng Phạm Công đều là những người nêu gương hiếu kính và phụng thờ cha mẹ, và đều là những người sau cùng đạt được thành công tốt đẹp.
III2- Tục Ngữ Ca Dao Nói Về Hiếu Hạnh:
Nhìn chung trong văn học dân gian Việt Nam chủ đề tình thương của cha mẹ và hiếu hạnh của con cái là những nội dung có tính đại chúng và phong phú nhất. Từ người già cho đến một em bé mới vừa biết nói ê a cũng có thể thuộc lòng một vài câu ca dao nói về ơn cha nghĩa mẹ, và lòng hiếu kính của con cái. Một số câu thường nghe nhắc đến được liệt kê dưới đây.
III21- Ca dao nói về công ơn cha mẹ:
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu, mới là đạo con.
***
Công cha đức mẹ cao dày,
Cưu mang trứng nước những ngày ngây thơ.
Nuôi con khó nhọc đến giờ,
Trưởng thành con phải biết thờ song thân.
***.
Công cha nghĩa mẹ cao vời,
Nhọc nhằn chẳng quản suốt đời vì ta.
Nên người con phải xót xa,
Đáp đền nghĩa nặng như là trời cao.
Đội ơn chín chữ cù lao,
Sanh thành kể mấy non cao cho vừa.
***
Lòng mẹ như bát nước đầy,
Mai này khôn lớn ơn này tính sao?
Nhớ ơn chin chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình!
***
Lên non mới biết non cao,
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.
H27. Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ
III22- Ca dao nói về nghĩa vụ con cái phải hiếu thảo với cha mẹ:
H28. Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiếu
II23- Chê trách con cái không lo báo đáp công ơn cha mẹ:
Mẹ già ở tấm lều tranh,
Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con.
Mẹ già hết gạo treo niêu,
Mà anh khăn đỏ, khăn điều vắt vai!
***
Chim đa đa đậu nhánh đa đa,
Chồng gần không lấy, để lấy chồng xa.
Mai sau cha yếu mẹ già,
Bát cơm đôi đũa, chén trà ai dâng?
***
Khó khăn mất thảo, mất ngay,
Ơn cha cũng bỏ, nghĩa thầy cũng quên
***
Công cha nghĩa mẹ ai đền,
Mà em ôm áo, ôm mền theo anh?!
***
Bỏ cha bỏ mẹ cơ hàn,
Ngày sau trời phạt đứng đàng xin ăn.
H29. Chồng gần không lấy để lấy chồng xa
Mai sau cha yếu, mẹ già
Bát cơm đôi đũa, chén trà ai dâng?!
H30. Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời,
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
III25- Cha mẹ phải nuôi dạy, bảo vệ con cái:
Cá không ăn muối cá ươn,
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư.
***
Con ơi mẹ bảo đây này
Học buôn học bán cho tầy người ta,
Con đừng học thói chua ngoa,
Họ hàng ghét bỏ người ta chê cười,
Dù no dù đói cho tươi,
Khoan ăn bớt ngủ liệu bài cho toan,
Phòng khi đóng góp việc làng,
Đồng tiền bát gạo lo toan cho chồng,
Trước là đắc nghĩa cùng chồng,
Sau là họ mạc cũng không chê cười,
Con ơi nhớ bấy nhiêu lời.
***
Con cháu ở đâu, ông bà ở đấy.
***
Mẹ dạy con khéo ,
Cha dạy con khôn.
***
Mẹ đánh một trăm,
Không bằng cha ngăm một tiếng.
***
Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng,
Con nuôi cha mẹ tính tháng tính tháng tính ngày.
***
Con tổ con tông,
Không giống lông cũng giống cánh.
Và, tâm sự của cụ Nguyễn Đình Chiểu gửi gắm qua nhân vật Lục Vân Tiên trong cảnh trạng “đơn thân độc mã”, đau buồn vì “Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân”:
Tiên rằng: "Mẹ Bắc con Nam,
Nước non vòi vọi đã cam lỗi nghì.
Trong mình không cánh không vi,
Lấy chi bớt dặm, lấy chi bớt đàng."
Vào tràng phút lại gặp tang,
Ngẩn ngơ người ở, ngỡ ngàng kẻ đi.
Việc trong trời đất biết chi,
Sao dời vật đổi còn gì mà trông.
Hai hàng lụy ngọc ròng ròng,
Tưởng bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu.
Cánh buồm bao quản gió xiêu,
Ngàn trùng biển rộng, chín chìu ruột đau.
Thương thay chín chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình.
Quán rằng: "Trời đất thình lình,
Gió mưa đâu phút gãy cành thiên hương."
Ai ai trông thấy cũng thương,
Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân.
Dầu cho chước quỷ mưu thần,
Phong trần ai cũng phong trần như ai!
Cụ Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ yêu nước của thế kỷ 19, đã sáng tác nhiều thơ văn cổ vũ tinh thần yêu nước chống chủ nghĩa thuộc địa của thực dân Pháp xâm lược nước ta trên mặt lãnh thổ và chính quyền. Cụ còn dùng thi ca để kêu gọi nhân dân củng cố và phát huy các giá trị truyền thống tinh hoa của dân tộc Việt để chống lại mưu đồ xâm lược văn hóa của đế quốc Vatican lúc bấy giờ. Cụ tuyên bố dứt khoát rằng:
Thà đui mà giữ đạo nhà
Còn hơn sáng mắt mẹ cha không thờ.
Tuyên bố này như một tiên đề về giá trị đạo đức xã hội, nhưng về mặt triết lý nó còn hàm chứa ý nghĩa sâu xa về trí năng. Đạo nhà hay đạo thờ cha kính mẹ là con đường sáng để cho con người tu tập đạt giá trị xứng đáng làm người, bỡi vì con người là giống chí linh và chỉ con người mới biết thờ cha kính mẹ. Cùng quan điểm này, trước đó Thiền sư Khánh Hỷ (1067-1142) ở Cổ Giao, quận Long Biên, là Tăng thống vào đời vua Lý Thần Tông (1116-1138), trong bài trả lời sư Pháp Dung hỏi về sắc, không, phàm, thánh cũng đã nêu ra tiên đề này:
Lao sinh hưu vấn sắc kiêm không,
Học đạo vô qua phỏng tổ tông…
( Nhọc lòng hỏi chuyện sắc, không,
Sao bằng học hỏi tổ tông đạo nhà.)
Đạo nhà hiểu nôm na là đạo thờ cha kính mẹ, nhưng theo nghĩa rộng Đạo nhà là con đường dẫn về cội nguồn, tổ tông của trí huệ. Hiếu hạnh là ý hướng tâm thức trở về nguồn gốc, là sự phản tỉnh hồi qui của ý thức trên chính căn cội của nó, sự phát triển trí năng là một tiến trình hồi qui hướng thượng cho nên hiếu tâm là giá trị đặc trưng của chủng loại người.
H26. Tượng Nguyễn Đình Chiểu:
“Thà đui mà giữ đạo nhà
Còn hơn sáng mắt mẹ cha không
thờ.”
III16- Hiếu hạnh là một chủ đề đạo đức phổ biến trong giáo dục gia đình và học đường từ thời tấm bé. Giữa thế kỷ trước, một học sinh Tiểu học, lớp Ba, lớp Bốn cũng có thể đọc thuộc bài một học thuộc lòng “Bổn phận làm con” trong sách giáo khoa:
Kìa ai thao thức bên giường đợi tôi.
Giấc xuân chợt tỉnh bồi hồi
Kìa ai bế ẵm , kìa ai dỗ dành ?
Ấy là công mẹ sinh thành
Làm con phải biết phận mình làm sao ?
Một mai tuổi hạc càng cao..
Tấm lòng báo đáp biết sao cho vừa ?
Phải nên khuya sớm phụng thờ
Hiếu này sánh với ơn xưa vẹn toàn,
Đó là bổn phận làm con…
Ngoài ra còn có các truyện cổ phổ biến trong dân gian như truyện Con Tấm Con Cám, truyện Thoại Khanh Châu Tuấn,Phạm Công Cúc Hoa,… đều mang tính giáo dục đạo đức gia đình . Trong sự đấu tranh giữa Thiện và Ác, nhân vật chính điển hình cho chính nghĩa, cho Cái Thiện như Con Tấm, Nàng Thoại Khanh, Chàng Phạm Công đều là những người nêu gương hiếu kính và phụng thờ cha mẹ, và đều là những người sau cùng đạt được thành công tốt đẹp.
III2- Tục Ngữ Ca Dao Nói Về Hiếu Hạnh:
Nhìn chung trong văn học dân gian Việt Nam chủ đề tình thương của cha mẹ và hiếu hạnh của con cái là những nội dung có tính đại chúng và phong phú nhất. Từ người già cho đến một em bé mới vừa biết nói ê a cũng có thể thuộc lòng một vài câu ca dao nói về ơn cha nghĩa mẹ, và lòng hiếu kính của con cái. Một số câu thường nghe nhắc đến được liệt kê dưới đây.
III21- Ca dao nói về công ơn cha mẹ:
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu, mới là đạo con.
***
Công cha đức mẹ cao dày,
Cưu mang trứng nước những ngày ngây thơ.
Nuôi con khó nhọc đến giờ,
Trưởng thành con phải biết thờ song thân.
***.
Công cha nghĩa mẹ cao vời,
Nhọc nhằn chẳng quản suốt đời vì ta.
Nên người con phải xót xa,
Đáp đền nghĩa nặng như là trời cao.
Đội ơn chín chữ cù lao,
Sanh thành kể mấy non cao cho vừa.
***
Lòng mẹ như bát nước đầy,
Mai này khôn lớn ơn này tính sao?
Nhớ ơn chin chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình!
***
Lên non mới biết non cao,
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.
H27. Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ
III22- Ca dao nói về nghĩa vụ con cái phải hiếu thảo với cha mẹ:
Ai về tôi gởi buồng cau,
Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.
Ai về tôi gởi đôi giày,
Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.
***
Chữ trung, chữ hiếu, chữ hòa,
Hỏi trong ba chữ thờ cha chữ nào?
Chữ trung thì để thờ cha,
Chữ hiều thờ mẹ, chữ hòa thờ anh.
***
Hòn đá đóng rong vì dòng nước chảy,
Hòn đá bạc đầu vì bỡi sương sa.
Em thương anh không dám nói ra,
Sợ mẹ bằng biển, sợ cha bằng trời.
Anh với em cũng muốn kết đôi,
Sợ vầng mây bạc trên trời mau tan
***
Công cha nặng lắm ai ơi,
Nghĩa mẹ bằng trời mang nặng đẻ đau.
Chiều chiều ra đứng ngõ sau,
Ngó về quê mẹ ruột đau chin chiều
Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.
Ai về tôi gởi đôi giày,
Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.
***
Chữ trung, chữ hiếu, chữ hòa,
Hỏi trong ba chữ thờ cha chữ nào?
Chữ trung thì để thờ cha,
Chữ hiều thờ mẹ, chữ hòa thờ anh.
***
Hòn đá đóng rong vì dòng nước chảy,
Hòn đá bạc đầu vì bỡi sương sa.
Em thương anh không dám nói ra,
Sợ mẹ bằng biển, sợ cha bằng trời.
Anh với em cũng muốn kết đôi,
Sợ vầng mây bạc trên trời mau tan
***
Công cha nặng lắm ai ơi,
Nghĩa mẹ bằng trời mang nặng đẻ đau.
Chiều chiều ra đứng ngõ sau,
Ngó về quê mẹ ruột đau chin chiều
H28. Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiếu
II23- Chê trách con cái không lo báo đáp công ơn cha mẹ:
Mẹ già ở tấm lều tranh,
Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con.
Mẹ già hết gạo treo niêu,
Mà anh khăn đỏ, khăn điều vắt vai!
***
Chim đa đa đậu nhánh đa đa,
Chồng gần không lấy, để lấy chồng xa.
Mai sau cha yếu mẹ già,
Bát cơm đôi đũa, chén trà ai dâng?
***
Khó khăn mất thảo, mất ngay,
Ơn cha cũng bỏ, nghĩa thầy cũng quên
***
Công cha nghĩa mẹ ai đền,
Mà em ôm áo, ôm mền theo anh?!
***
Bỏ cha bỏ mẹ cơ hàn,
Ngày sau trời phạt đứng đàng xin ăn.
H29. Chồng gần không lấy để lấy chồng xa
Mai sau cha yếu, mẹ già
Bát cơm đôi đũa, chén trà ai dâng?!
II24- Con cái phải thành tâm cầu nguyện cho cha mẹ sống lâu với mình:
Đêm đêm khấn nguyện Phật Trời
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
Ngó lên trời thấy cặp cu đang đá,
Ngó ra ngoài biển thấy cặp cá đang đua.
Đi về lập miễu thờ vua,
Lập trang thờ mẹ, lập chùa thờ cha
***
Mẹ già như chuối ba hương,
Như cơm nếp mật, như đường mía lau.
Đường mía lau càng lâu càng ngát,
Cơm nếp mật ngào ngạt hương say.
Ba hương lây lất tháng ngày,
Gió đưa mẹ rụng, con rày mồ côi.
Mẹ già như áng mây trôi,
Như sương trên cỏ, như lời hát ru.
Lời hát ru vi vu trong gió,
Sương trên cỏ khó vỡ dễ tan.
Mây trôi lãng đãng trên ngàn,
Gió đưa tan, hợp, hợp, tan, não lòng!
***
Tu đâu cho bằng tu nhà,
Thờ cha kính mẹ hơn là đi tu.
***
Cây khô chưa dễ mọc chồi,
Mẹ cha chưa dễ sống đời với ta.
Non xanh bao tuổi mà già,
Đêm đêm khấn nguyện Phật Trời
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
Ngó lên trời thấy cặp cu đang đá,
Ngó ra ngoài biển thấy cặp cá đang đua.
Đi về lập miễu thờ vua,
Lập trang thờ mẹ, lập chùa thờ cha
***
Mẹ già như chuối ba hương,
Như cơm nếp mật, như đường mía lau.
Đường mía lau càng lâu càng ngát,
Cơm nếp mật ngào ngạt hương say.
Ba hương lây lất tháng ngày,
Gió đưa mẹ rụng, con rày mồ côi.
Mẹ già như áng mây trôi,
Như sương trên cỏ, như lời hát ru.
Lời hát ru vi vu trong gió,
Sương trên cỏ khó vỡ dễ tan.
Mây trôi lãng đãng trên ngàn,
Gió đưa tan, hợp, hợp, tan, não lòng!
***
Tu đâu cho bằng tu nhà,
Thờ cha kính mẹ hơn là đi tu.
***
Cây khô chưa dễ mọc chồi,
Mẹ cha chưa dễ sống đời với ta.
Non xanh bao tuổi mà già,
Bỡi vì sương tuyết hóa ra bạc đầu.
H30. Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời,
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
III25- Cha mẹ phải nuôi dạy, bảo vệ con cái:
Cá không ăn muối cá ươn,
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư.
***
Con ơi mẹ bảo đây này
Học buôn học bán cho tầy người ta,
Con đừng học thói chua ngoa,
Họ hàng ghét bỏ người ta chê cười,
Dù no dù đói cho tươi,
Khoan ăn bớt ngủ liệu bài cho toan,
Phòng khi đóng góp việc làng,
Đồng tiền bát gạo lo toan cho chồng,
Trước là đắc nghĩa cùng chồng,
Sau là họ mạc cũng không chê cười,
Con ơi nhớ bấy nhiêu lời.
***
Con cháu ở đâu, ông bà ở đấy.
***
Mẹ dạy con khéo ,
Cha dạy con khôn.
***
Mẹ đánh một trăm,
Không bằng cha ngăm một tiếng.
***
Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng,
Con nuôi cha mẹ tính tháng tính tháng tính ngày.
***
Con tổ con tông,
Không giống lông cũng giống cánh.
***
Con khôn cha mẹ nào răn,
Con khôn cha mẹ nào răn,
Gẫm như trái bưởi ai lăn nó tròn?
****
Con sao con chẳng giống cha,
Lại giống chắc là nửa trắng nửa đen
***
Con ơi nhớ lấy câu này
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan
***
Dạy con, con nhớ lấy lời,
Kính cha, hiếu mẹ suốt đời chớ quên
***
Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa,
Sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày
***
Dạy con từ thuở còn thơ,
Dạy vợ thừ thuở bơ vơ mới về.
***
Nuôi con chẳng dạy chẳng răn
***
Con ơi nhớ lấy câu này
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan
***
Dạy con, con nhớ lấy lời,
Kính cha, hiếu mẹ suốt đời chớ quên
***
Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa,
Sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày
***
Dạy con từ thuở còn thơ,
Dạy vợ thừ thuở bơ vơ mới về.
***
Nuôi con chẳng dạy chẳng răn
Thà rằng nuôi lợn cho ăn lấy lòng.
***
***
Khôn ngoan đá đáp gà ngoài,
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.
H31. Dạy con từ thuở con thơ,
II26- Cha mẹ còn sống trên đời là chỗ tựa, là niềm tin của con cái:
Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
Có cha có mẹ thì hơn,
Không cha không mẹ như đờn đứt dây.
Đờn đứt dây còn xoay còn nối,
Cha mẹ mất rồi con chịu mồ côi.
Mồ côi khỏ lắm ai ơi!
Đói cơm không ai biết, lỡ lời không ai phân.
***
Cha mẹ còn sống trên đời như Phật còn tại thế.
Cầu cho cha mẹ sống đời với con.
Có cha có mẹ thì hơn,
Không cha không mẹ như đờn đứt dây.
Đờn đứt dây còn xoay còn nối,
Cha mẹ mất rồi con chịu mồ côi.
Mồ côi khỏ lắm ai ơi!
Đói cơm không ai biết, lỡ lời không ai phân.
***
Cha mẹ còn sống trên đời như Phật còn tại thế.
***
Con có cha như nhà có nóc,
Con không cha như nòng nọc đứt đuôi.
***
Mẹ giàu con có,
Mẹ khó con không.
***
Mồ côi cha ăn cơm với cá,
Mồ côi mẹ lót lá mà nằm.
***
Còn cha gót đỏ như son,
Đến khi cha mất gót con đen sì!
H32. Mồ côi khổ lắm ai ơi!
II27- Cha mẹ ăn ở hiền lành cho tương lai con cháu:
Người trồng cây hạnh người chơi,
Ta trồng cây đức để đời về sau.
***
Khen ai khéo chọn đường tu
Mà nay con cháu võng dù nghênh ngang.
***
Cây xanh thì lá cũng xanh
Cha mẹ hiền lành để đức cho con.
***
Đời cha ăn mặn,
Đời con khát nước.
***
Khôn ngoan nhờ đức cha ông,
Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ.
Đạo làm con chớ hững hờ,
Phải đem hiếu kính mà thờ tổ tiên.
***
Con người có tổ có tông,
Như cây có cội, như sông có nguồn.
Cây gió lặn lá rơi về cội, Con không cha như nòng nọc đứt đuôi.
***
Mẹ giàu con có,
Mẹ khó con không.
***
Mồ côi cha ăn cơm với cá,
Mồ côi mẹ lót lá mà nằm.
***
Còn cha gót đỏ như son,
Đến khi cha mất gót con đen sì!
H32. Mồ côi khổ lắm ai ơi!
II27- Cha mẹ ăn ở hiền lành cho tương lai con cháu:
Người trồng cây hạnh người chơi,
Ta trồng cây đức để đời về sau.
***
Khen ai khéo chọn đường tu
Mà nay con cháu võng dù nghênh ngang.
***
Cây xanh thì lá cũng xanh
Cha mẹ hiền lành để đức cho con.
***
Đời cha ăn mặn,
Đời con khát nước.
***
Khôn ngoan nhờ đức cha ông,
Làm nên phải đoái tổ tông phụng thờ.
Đạo làm con chớ hững hờ,
Phải đem hiếu kính mà thờ tổ tiên.
***
Con người có tổ có tông,
Như cây có cội, như sông có nguồn.
Sông nhờ mưa nước mới về nguồn.
Đừng làm nắng hạn gió cuồng,
Để cho con cháu nhớ đường tổ tiên.
H33. Cha mẹ hiền lành để đức cho con.
III28- Nghĩa vụ hiếu kính là ưu tiên:
Đạo mẹ cha khó kiếm,
Đạo vợ chồng chẳng hiếm chi nơi.
***
Bỏ cha bỏ mẹ cơ hàn,
Ngày sau trời phạt đứng đàng xin ăn.
***
Bình phong cẩn ốc xa cừ,
Vợ hư thì bỏ chờ từ mẹ cha.
***
Có nghèo mới biết con hiếu,
Có thiếu mới biết bạn hiền.
***
Con không chê cha mẹ khó,
Chó không chê chủ nhà nghèo.
H34. Con khôn không chê cha mẹ khó
III3- Ngày nay còn có nhiều sáng tác nhạc, họa, thơ ca, thi pháp ca tụng tình yêu thương và công lao của cha mẹ cũng như đức hạnh hiếu kính của con cái trong gia đình. Tất cả các nội dung này giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục luân lý, đạo đức trong văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh trên các đức tính: Trung, Trinh, Hiếu, Thuận của con người.
Nước Việt Nam xưa vốn đã nổi tiếng là một dân tộc có đức hạnh hiếu kính với cha mẹ, ông bà. Năm 1078 Lý Long Miên, một danh họa đời nhà Tống - Trung Hoa, đã miêu họa các sứ giả của nước Đại Việt ta thời bấy giờ mà ông gọi là “Hiếu Ức Quốc”, theo học giả Thái Văn Kiểm có nghĩa là nước của những người hiếu hạnh nhất.
H35. Họa phẩm “Hiếu Ức Quốc”(1076)-
Viện BT. Emile Etienne Guimet-Paris
Nói chung hiếu hạnh của con người là một giá trị căn bản làm chủ đề cho các sáng tác nghệ thuật văn học Việt Nam, gồm các tác phẩm cổ học dạy về luân lý đạo đức, và các sáng tác truyền miệng gồm nhiều bài ca dao, tục ngữ, châm ngôn, chuyện kể…lưu truyền trong dân gian. Đức hạnh hiếu kính từ lâu đã trở thành một chủ đề giáo dục phổ biến từ trong gia đình, dòng họ, cho đến chương trình giáo dục học đường qua các thời đại dưới các chế độ khác nhau. Lịch sử dân tộc Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh tàn phá, và bị giặc ngoại xâm thống trị nhưng các tinh hoa văn hóa của gia đình Việt Nam không bị tiêu diệt, vẫn sống còn lớn mạnh và tham gia vào công cuộc giải phóng dân tộc, đem lại tự do, độc lập cho đất nước. Kết quả tốt đẹp này là nhờ sự khôn ngoan của các thế hệ trí thức đi trước, không những đã dùng cây bút mà còn biết dùng cả cái miệng của người dân bị áp bức để chống giặc, chống tay sai và quan lại tham ô. Có thể nói văn học dân gian, ca dao, tục ngữ, châm ngôn, chuyện tiếu lâm, vừa là một công cụ vững chắc để giữ gìn và phát huy giá trị tinh hoa văn hóa dân tộc, vừa là một vũ khí sắc bén hữu hiệu để đánh đuổi kẻ thù , và triệt hạ quan lại tham ô.
Nếu dân tộc Việt Nam là dân tộc thông minh hiếu học thì sự sáng trí của các thế hệ tiếp nối đã được nuôi dưỡng bỡi bếp lửa hồng và tình thương của cha mẹ, cũng như ngọn đèn sáng trên bàn thờ tổ tiên trong gia đình và hiếu tâm của con cháu, dẫu trải qua phong ba bão táp nhưng không bao giờ tắt.
(Còn nữa)
Mời thương thức: Công Ơn Cha Mẹ
NSUT Thanh Ngân thể hiện
III28- Nghĩa vụ hiếu kính là ưu tiên:
Đạo mẹ cha khó kiếm,
Đạo vợ chồng chẳng hiếm chi nơi.
***
Bỏ cha bỏ mẹ cơ hàn,
Ngày sau trời phạt đứng đàng xin ăn.
***
Bình phong cẩn ốc xa cừ,
Vợ hư thì bỏ chờ từ mẹ cha.
***
Có nghèo mới biết con hiếu,
Có thiếu mới biết bạn hiền.
***
Con không chê cha mẹ khó,
Chó không chê chủ nhà nghèo.
H34. Con khôn không chê cha mẹ khó
III3- Ngày nay còn có nhiều sáng tác nhạc, họa, thơ ca, thi pháp ca tụng tình yêu thương và công lao của cha mẹ cũng như đức hạnh hiếu kính của con cái trong gia đình. Tất cả các nội dung này giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục luân lý, đạo đức trong văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh trên các đức tính: Trung, Trinh, Hiếu, Thuận của con người.
Nước Việt Nam xưa vốn đã nổi tiếng là một dân tộc có đức hạnh hiếu kính với cha mẹ, ông bà. Năm 1078 Lý Long Miên, một danh họa đời nhà Tống - Trung Hoa, đã miêu họa các sứ giả của nước Đại Việt ta thời bấy giờ mà ông gọi là “Hiếu Ức Quốc”, theo học giả Thái Văn Kiểm có nghĩa là nước của những người hiếu hạnh nhất.
H35. Họa phẩm “Hiếu Ức Quốc”(1076)-
Viện BT. Emile Etienne Guimet-Paris
Nói chung hiếu hạnh của con người là một giá trị căn bản làm chủ đề cho các sáng tác nghệ thuật văn học Việt Nam, gồm các tác phẩm cổ học dạy về luân lý đạo đức, và các sáng tác truyền miệng gồm nhiều bài ca dao, tục ngữ, châm ngôn, chuyện kể…lưu truyền trong dân gian. Đức hạnh hiếu kính từ lâu đã trở thành một chủ đề giáo dục phổ biến từ trong gia đình, dòng họ, cho đến chương trình giáo dục học đường qua các thời đại dưới các chế độ khác nhau. Lịch sử dân tộc Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh tàn phá, và bị giặc ngoại xâm thống trị nhưng các tinh hoa văn hóa của gia đình Việt Nam không bị tiêu diệt, vẫn sống còn lớn mạnh và tham gia vào công cuộc giải phóng dân tộc, đem lại tự do, độc lập cho đất nước. Kết quả tốt đẹp này là nhờ sự khôn ngoan của các thế hệ trí thức đi trước, không những đã dùng cây bút mà còn biết dùng cả cái miệng của người dân bị áp bức để chống giặc, chống tay sai và quan lại tham ô. Có thể nói văn học dân gian, ca dao, tục ngữ, châm ngôn, chuyện tiếu lâm, vừa là một công cụ vững chắc để giữ gìn và phát huy giá trị tinh hoa văn hóa dân tộc, vừa là một vũ khí sắc bén hữu hiệu để đánh đuổi kẻ thù , và triệt hạ quan lại tham ô.
Nếu dân tộc Việt Nam là dân tộc thông minh hiếu học thì sự sáng trí của các thế hệ tiếp nối đã được nuôi dưỡng bỡi bếp lửa hồng và tình thương của cha mẹ, cũng như ngọn đèn sáng trên bàn thờ tổ tiên trong gia đình và hiếu tâm của con cháu, dẫu trải qua phong ba bão táp nhưng không bao giờ tắt.
(Còn nữa)
Mời thương thức: Công Ơn Cha Mẹ
NSUT Thanh Ngân thể hiện













Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét