Kỳ IV
CĂN DO VÀ Ý NGHĨA HIẾU HẠNH
Đàm Khánh Hỷ
***
IV.- Ý NGHĨA TÂM LÝ TÌNH CẢM VÀ GIÁ TRỊ XÃ HỘI CỦA HIẾU HẠNH
V1- Ý Nghĩa Sự Đón Mừng Ban Đầu Của Cha Mẹ Đối Với Đứa Con.
Trong cuộc sống việc đón tiếp người khác và được người khác đón tiếp là kinh nghiệm mỗi người đã từng trải qua. Lý do của các cuộc tiếp đón có rất nhiều nhưng có thể gom thành ba loại: (1) Sự đón mừng có tính đại chúng. Ví dụ, đón mừng những người đã đạt được thành công lớn, đem lại sự vẻ vang và phúc lợi cho xã hội. (2) Sự đón mừng trong tổ chức nội bộ . Ví dụ, Các tín đồ đón mừng vị giáo chủ , các đảng viên đón chào vị lãnh tụ. Và, (3) Sự đón mừng những người đáp ứng lại nhu cầu an ninh tình cảm. Chẳng hạn đón mừng một người thân vừa thoát nạn trở về, những đứa con đón đợi bà mẹ, những người yêu đón đợi nhau…
IV11- Sự đón mừng ban đầu của cha mẹ đối với đứa con vừa chào đời có những điểm khác biệt hơn các trường hợp đón tiếp nói trên. Lý do trong các cuộc đón tiếp nêu trên không nhất thiết phải có trong sự đón tiếp ban đầu của cha mẹ đối với đứa con. Rõ ràng một đứa bé khi mới sinh ra, ngoài một thân hình nhỏ xíu cựa quậy, da nhăn, mắt nhắm, miệng la, nó không đem theo bất cứ một thứ gì có giá trị thế gian đáng để cho người ta đón tiếp nó như các cuộc đón tiếp nêu trên. Vậy thì cha mẹ đón mừng cái gỉ?
Cha mẹ đón mừng đứa con lúc đầu đời có tính cách thiêng liêng, vô tư, hoàn toàn vô vị lợi. Đó là sự chào mừng tiếp đón một sinh linh bé nhỏ. Sự có mặt của đứa bé biểu hiện cho sự sáng tạo huyền nhiệm của tạo hóa. Ai đã là cha mẹ ắt đã từng cảm nghiệm cái tình cảm phức tạp lúc đó: Vừa ngạc nhiên, cảm ơn và thán phục tạo hoá, vừa vui mừng, thương xót, lo âu cho đứa bé… Cha mẹ nhìn thấy đứa con chào đời vừa xa lạ, vừa quen thân.
IV112- Ngoài các lý do về huyết thống, về bản năng bảo vệ nòi giống, về nhận thức bổn phận và trách nhiệm gia đình, xã hội, hành vi đón mừng và tôn trọng một sinh linh bé nhỏ này, từ sâu xa được thúc đẩy bỡi một động lực. Lực thúc đẩy này nhìn trên bản thể (substance) là đức hiếu sinh, nhìn trên hiệu dụng (efficience) là lực từ tâm. Từ tâm là giá trị thiêng liêng của tinh thần nên không thể cân đo để bù đắp được. Lực từ tâm của Đức Hiếu Sinh này nội tại và tác động bên trong mặc nhiên nâng cao giá trị con người lên một bậc, làm cho người đón nhận đứa bé cảm thấy mình đã trở thành cha mẹ của nó. Chính lực từ tâm này giữ cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái được bền vững, tốt đẹp nên người ta nói: “ Phụ từ, tử hiếu”. Nghĩa là bản chất của người làm cha mẹ là sự thể hiện từ tâm, và bản chất của người làm con cái là sự thể hiện hiếu tâm.
IV113- Sự đón mừng đứa con vừa mới sinh ra tuy có tính thiêng liêng nhưng chưa phải là đủ đối với nghĩa vụ tự nhiên của người làm cha mẹ. Khái niệm “ từ tâm “ có tính trừu tượng và phổ quát, nó chỉ có công dụng thực tiễn khi được thể hiện bằng hành động cụ thể thích đáng để chuyển hóa tình cảnh nguy khốn trở lại an lành, thiếu thốn trở lại sung mãn. Đó là sự hòa giải giữa cái trọn hảo và cái bất toàn… Nguyên động lực thúc đẩy sự liên kết hài hòa giữa các đối cực này trong Cơ đốc giáo gọi là “ Tình Yêu Thương”, trong Phật giáo gọi là “Đại Bi Tâm”, trong liên hệ huyết thống gia đình ta gọi là “ Tình phụ tử hay tình mẫu tử”. Tình thương, lực đại bi, hay tình mẫu tử là sức sống, vượt ngoài phạm trù không gian và thời gian. Do vậy, lực lượng này có thể thực hiện cứu hộ trong mọi lúc, mọi nơi. Do động lực này thôi thúc mà ta thấy người mẹ luôn bảo vệ đứa con, cha mẹ luôn sẵn sàng hy sinh quyền lợi của mình để cho con cái được an lành .
H36. Cha mẹ đón mừng đứa con khi chào đời
IV114- Nói chung, sự đón mừng ban đầu của cha mẹ đối với đứa con là bằng tâm từ nên khi đứa trẻ lớn lên, dẫu nó có cố gắng tìm cách để trả hiếu cho cha mẹ đi nữa, nó cũng không thể trả hết được. Tuy nhiên, trong đa số trường hợp, tướng của tâm từ chỉ xuất hiện trong giây lát để đưa một người lên bậc cha mẹ. Ngay sau đó, khi người ta khởi niệm về trách nhiệm của cha mẹ, về tương lai của đứa con, về những việc liên hệ họ đã làm trong quá khứ , về các điều kiện cần phải đáp ứng nhu cầu hiện tại cho đứa con thì tướng thanh tịnh tâm từ không còn nữa. Tâm ứng hiện lúc này là bi tâm để kịp thời đáp ứng nhu cầu hiện trạng.
Dụng của bi tâm là những hành động cụ thể đặc trưng nên về sau, nếu có khả năng và có lòng hiếu thảo, đứa con có thể đền đáp công lao của cha mẹ. Trái lại tướng của từ tâm là thanh tịnh và trọn vẹn, là đức hiếu sinh trong trời đất, chỉ có bậc cha mẹ mới tham chiếu vào được, cho nên dẫu cho đứa con có hiếu nghĩa tột cùng, có thần thông đạt đạo cũng không thể đổi lấy được từ tâm của cha mẹ. Do vậy quan hệ cha-con trong Ki Tô giáo không bao giờ vì sự chuộc tội mà bị đổi ngôi. Và sự cứu khổ, cứu nạn của Ứng, Hóa Thân trong Phật giáo không bao giờ làm đảo lộn bản thể Pháp Thân Phật.
IV2- Hiếu Hạnh Và Phong Tục Phụng Thờ Tổ Tiên Trong Văn Hóa Việt Nam
Lòng hiếu thảo của con cháu đối với cha mẹ, ông bà là một trong các động lực chính của phong tục phụng thờ tổ tiên. Sự tôn kính tổ tiên thì giống nhau nhưng tùy theo các điều kiện lịch sử,văn hóa, và hoàn cảnh địa dư mà các dân tộc trên thế giới có các cách thể hiện và nghi thức thờ phượng khác nhau. Đặc điểm văn hóa của việc thờ cúng tổ tiên trong mối liên quan với các hình thái xã hội khác như thế nào. Đó là những điểm sẽ nêu ra sơ lược dưới đây.
IV21- Động lực của thờ cúng tổ tiên.
Việc thờ cúng tổ tiên từ các nguyên nhân:
IV211- Con cháu muốn kéo dài lòng hiếu kính đối với cha mẹ, ông bà: (1) Cha mẹ, ông bà khi còn sống thì con cháu chưa đền đáp được công ơn . Khi con cháu có đủ điều kiện báo đáp thì cha mẹ, ông bà đã qua đời. (2) Do quan niệm về hiếu kính cho rằng không phải đến khi cha mẹ qua đời là con cái hết nghĩa vụ, nhưng phải được kéo dài như lúc còn sống (Sự tử như sự sanh, sự vong như sự tồn).
IV212- Do quan niệm tin rằng cha mẹ tuy chết nhưng linh hồn vẫn còn thường xuyên đi về, và có thể quở phạt các con cháu ác nghịch, độ trì con cháu thiện hảo. Cơ sở của niềm tin này đặt trên quan sát và suy nghĩ rằng: Cha mẹ, ông bà tuy cũng là người nhưng họ là những người thân đã trải qua giáp một vòng từ sinh đến tử, dĩ nhiên họ trải nghiệm cả hai cõi hữu hình và vô hình nên có khả năng hơn những người còn sống hay chưa chết.
IV213- Do phong tục, tập quán và giáo dục xã hội thừa nhận việc thờ cúng tổ tiên là một giá trị đặc trưng của xã hội người khác biệt với cách quần cư của các chủng động vật khác. Đồng thời nó giúp cho việc ổn định nền nếp trong đời sống gia đình, xã hội.. Cái bàn thờ trong nhà của mỗi đơn vị gia đình biểu hiện cho cái tay lái trên mỗi con tàu, giúp cho người ta đi về đúng lộ trình của mình.
IV214- Sự khác biệt về quan niệm tôn giáo cũng là nguyên nhân gây ra xung đột về hình thức thờ cúng tổ tiên. Sự xung đột đã từng xảy ra trong lịch sử các dân tộc khi một tôn giáo mới du nhập vào một quốc gia đã từng có một nền văn hóa lâu đời và người dân đã quen thuộc với các tôn giáo bản xứ trước đó. Tại Việt Nam hiện tượng này đã diễn ra trong các giai đoạn lịch sử:
(1)- Do ảnh hưởng của sự kỳ thị giữa Khổng giáo và Phật giáo tại Trung Quốc truyền sang trong giới trí thức Việt Nam đã từng quen thuộc với Tứ Thư, Ngũ Kinh, và các tiêu chuẩn giá trị về trung hiếu, tam cang, ngũ thường,...của Khổng môn về quan niệm nhập thế, nhiều người chê trách Phật Giáo là yếm thế, thiếu trách nhiệm xã hội, đi ngược lại hiếu đạo vì không lập gia đình để nối dõi tổ tiên. Tuy nhiên Phật giáo Việt Nam đã chứng tỏ được khả năng nhập thế của mình với nhiều thiền sư ưu việt có tài hộ quốc an dân trong hai triếu Lý,Trần (1009-1400). Kết quả khai quật quần thể hang động Mạc Cao - Đôn Hoàng, nằm ở phía đông nam huyện Đôn Hoàng, thuộc tỉnh Cam Túc của Trung Quốc mới đây, đối chiếu với niên đại lịch sử Việt Nam cho biết Lục Tổ Thiền Tông Phật giáo Trung Hoa là Huệ Năng (638-713) vốn gốc người ở Phạm Dương, gia đình dời đến ở Lạc Dương, Tân Châu nay thuộc tỉnh Hà Bắc Việt Nam (HT.Thích Mãn Giác, “Lục Tổ Thiền Tông Là Người Việt Nam” (ebook goldfish: 2010, Lời Thưa Đầu). Lịch sử Phật giáo và Nho giáo Việt Nam gần như gắn liền với sự thăng trầm của lịch sử đất nước, và nó đã hội nhập sâu xa vào nếp sống văn hóa của dân tộc cho nên không còn vấn đề xung đột giữa hai tôn giáo này trong việc thờ cúng tổ tiên.
(2)- Ky Tô Giáo tại Việt Nam đối với việc thờ cúng tổ tiên đã trải qua nhiều giai đoạn cam go trong lịch sử, nhất là vào các đời vua cuối triều Nhà Nguyễn. nguyên nhân xung đột chủ yếu là do sự có mặt của các thừa sai truyền đạo đồng thời với sự có mặt của đoàn quân viễn chinh của thực dân Pháp. Các đế quốc phương Tây không ngần ngại sử dụng chiêu bài truyền đạo Ky Tô như một cái cớ để xua quân xâm lược các xứ chậm phát triển. Vì vậy các thừa sai của Vatican lúc bấy giờ luôn luôn đưa ra các điều kiện mà chính quyền và nhân dân bản xứ không thể thể nào chấp nhận được. Bỡi lẽ sự chấp nhận các yêu sách này sẽ đưa đến chỗ phản bội tổ tiên, tiêu diệt nền văn hóa với phong tục, tập quán lâu đời của dân tộc. Vua Gia Long khi còn là Chúa Nguyễn Ánh, còn phải lệ thuộc cầu viện ở nước Pháp qua Giám mục Bá Đa Lộc, nhưng có lẽ ông đã thấy được âm mưu xâm lược toàn diện của đế quốc, ý thức tự chủ dân tộc đã thức tỉnh nên nhà vua cương quyết bảo vệ việc thờ cúng tổ tiên như đoạn trích thư trả lời sau đây:
“. Nhưng tôi quyết duy trì việc thờ cúng tổ tiên, và như tôi đã trình bày với Đức Cha không có gì kỳ quặc trong đó hết, nó là nền tảng giáo dục của chúng tôi. Nó dạy con cái từ lúc còn thơ lòng hiếu kính và ban cho cha mẹ cái quyền cần thiết để ngăn chặn những rối loạn trong gia đình. Lòng thờ kính tổ tiên ăn sâu vào lòng mọi người dân; tuy nhiên, như Đức Cha, tôi cũng muốn nó được xây dựng trên sự chân thật và tránh xa những gì sai lạc …” (GUY MARIE OURY, “Le Vietnam des Martyrs et des Saints”, nxb Le Sacrement-Fayart, 1988, p. 114 ).
Hiện nay, sau nhiều cải cách mở rộng để hội nhập vào các nền văn hóa trên thế giới, Ky Tô Giáo đã thừa nhận giá trị của việc thờ cúng tổ tiên và cho phép các tín đồ của họ chủ động tham gia vào các nghi thức cúng giỗ, tế lễ theo phong tục, tập quán của địa phương theo như Hội Đồng Giám Mục Việt Nam ngày 14-11-1974 đã nhắc lại thông cáo 6 điểm nội dung trích lược như sau:
1. Không dẹp bỏ bàn thờ tổ tiên,
2. Được đốt nhang hương, đèn nến trước bàn thờ để tỏ lòng hiếu kính ông bà tổ tiên.
3. Cúng giỗ tổ tiên của gia đình theo phong tục địa phương, không đốt vàng mã, tinh giảm lễ vật, chỉ dâng hương hoa, trà quả để tỏ lòng kính hiếu, nhớ ơn cha mẹ, ông bà.
4-Trong hôn lễ dâu, rể được làm lễ gia tiên trước bàn thờ chính của gia đình.
5- Trong tang lễ để tỏ lòng tôn kính, tín đồ Ky Tô được thắp nhang vái lạy trước thi hài người quá cố theo phong tục địa phương.
6- Tin đồ Ky Tô được tham gia vào các lễ hội tôn kính các vị Phúc Thần có công với địa phương, các anh hùng liệt sỹ có công với dân với nước. ( NGUYỄN VĂN TRINH (trích dẫn): “Lịch sử Giáo Hội Việt Nam”, cuốn II, ĐCV Giuse: 1994, trang 126.)
Nói chung Ky Tô giáo ngày nay thừa nhận việc thờ cúng tổ tiên như một cách biểu lộ lòng hiếu kính, biết ơn cha mẹ, ông bà chứ không là một tôn giáo.
IV22- Hình Thức Thờ Cúng Tổ Tiên.
H37. Một kiểu bàn thờ gia tiên cổ truyền
Các dân tộc trên thế giới đều thừa nhận giá trị của sự tôn kính tổ tiên , nhưng tuỳ theo các điều kiện lịch sử, địa dư, kinh tế, văn hoá, và quan niệm tôn giáo mà sự tôn kính đó có thể thể hiện dưới các hình thức khác nhau. Trong các gia đình Việt Nam có các hình thức phổ biến sau đây:
IV221- Bàn thờ trong gia đình. Các loại bàn thờ tại tư gia thông thường là:
IV221- Bàn thờ gia tiên:
Là bàn thờ tổ tiên trong gia đình Việt Nam, là chỗ thiêng liêng để thờ phụng những người thuộc thế hệ trước trong gia đình đã qua đời, cho nên bao giờ cũng phải đặt tại nơi cao ráo, sạch sẽ và trang nghiêm trong nhà, hoặc tại gian giữa, hoặc ở tầng trên cùng . Tuỳ theo quan niệm tâm linh và tôn giáo của gia chủ mà cách trưng bày nội dung các chi tiết trên bàn thờ khác nhau. Tuy nhiên trên bàn thờ tổ tiên thông thường phải có: hương ảnh hoặc bài vị của người quá cố, và các món thường dùng trong cúng lễ là: nước trong sạch, sáp thơm, hoa tươi, nhang đốt, đèn sáng, tịnh vật để cúng thường là bánh mức, nải chuối, và trái cây, Tùy theo niềm tin tôn giáo của gia chủ mà bên trên bàn thờ tổ tiên còn có thể có các biểu tượng như: ảnh, tượng Phật và các vị Bồ Tát, ảnh Chúa Giê-su và các vị Thánh, Thiên Nhãn, Chữ Vạn, Thập Tự Giá, Thái Cực Đồ, Mạn Đà La …Bàn thờ tổ tiên thường thiết đặt tại nhà chính của cha mẹ, và sau khi cha mẹ qua đời, theo phong tục phụ hệ thì người trai trưởng và sau đó là người đại diện của phái trưởng, chi trưởng chủ trì làm lễ trước bàn thờ trong các ngày kỵ giỗ, lễ, tết...
IV2212- Bàn thờ vọng:
Bàn thờ vọng dành cho những người sống ở xa quê, không có điều kiện về nhà ông bà, cha mẹ, hoặc nhà con trai trưởng để làm lễ tổ tiên trong các ngày kỵ giỗ, lễ tết… Ngày xưa các người làm quan ở nơi biên ải thường lập bàn thờ vọng để làm lễ từ xa, khi nghe tin vua, chúa mất mà chưa về kịp để làm lễ tại triều đình. Đối với thường dân cũng có thể lập một hương án hướng về quê hương để làm lễ khi hay tin cha mẹ hoặc người thân qua đời mà chưa kịp về chịu tang. Những người ở gần quê, có thể đi lại được, không phân biệt giàu nghèo, chức vị xã hội, sang hèn đều phải về nơi bàn thờ chính của ngành trưởng: trai trưởng, phái trưởng, chi trưởng để làm lễ. Chủ trì làm lễ trước bàn thờ tổ tiên là thuộc ngành trưởng cho nên chú, và chú ông vẫn phải đến nhà cháu, chắt đích tôn của ngành trưởng để làm lễ tổ tiên, bỡi vì không có tập tục lập bàn thờ vọng tại quê nhà đối với đời thứ ba.
Trong trường hợp người con trưởng qua đời, hoặc sống xa quê thì người con thứ kế tiếp được lập bàn thờ chính, còn bàn thờ tại nhà con trưởng ấy là bàn thờ vọng. Muốn lập bàn thờ vọng thì người chủ nhà phải về quê làm lễ tổ tiên trước bàn thờ chính, xin phép chuyển lư hương phụ đến bàn thờ vọng. Bàn thờ vọng bình thường cũng phải đặt nơi thanh tịnh, trang nghiêm, và thiết đặt theo hướng sao cho khi làm lễ thì mặt hướng về quê tổ tiên mà lễ bái.
IV2213- Bàn thờ cho người mới chết:
Vì lòng hiếu kính ông bà, cha mẹ, người ta coi việc tang lễ là trọng sự nên phải lập bàn thờ vong linh cho người mới chết. Bàn thờ linh đặt tại gian nhà thờ tổ tiên hoặc một gian nhà khác. Trên bàn thờ có di ảnh của người mới qua đời. Các chi tiết đơn giản hơn bàn thờ gia tiên. Thông thường gồm có: nước trong sạch, hoa tươi, bình hương, trái cây, và cây đèn. Trước bữa cơm của gia đình người ta cũng đặt một vài món ăn thanh khiết lên bàn thờ và thắp hương để tưởng nhớ người quá cố. Sau lễ nhập quan người ta mới làm lễ thiết linh để lập bàn thờ linh cho người mới chết. Con cháu và người thân trong gia đình sau khi làm lễ thiết linh và thành phục đều phải mặc đồ tang để làm lễ và đáp lễ khi có khách đến phúng điếu trước bàn thờ linh.
Sau khi phát dẫn và an táng xong, các kỳ nghi lễ thực hiện trước bàn thờ linh cho người mới chết thường theo thứ tự thời gian gồm có:
(1)- Sau 3 ngày, lễ tế ngu, dân gian thường gọi ngày mở cửa mả, để linh hồn nhận biết rõ tình trạng chết của mình,
(2)- Các lễ giáp tuần 7 ngày cho đến 49 ngày, trong đó 21 ngày(3 lần 7) và 49 ngày(7 lần 7) là quan trọng. Một trong các giải thich về chu kỳ 7 ngày này theo Phật giáo Mật tông tin rằng: Các linh hồn bình thường sau khi rời khỏi thân xác nhưng chưa được chuyển kiếp, thì tự nó tạo ra một thân xác phi vật thể để làm chỗ trú ngụ tạm trong vòng 7 ngày thì tự tan rã, nếu vẫn chưa được hóa kiếp thì nó lại tạo nên một thân tạm thứ hai cũng chỉ dùng trong vòng 7 ngày. Cứ như vậy cho đến khi có cơ hội chuyển kiếp, và thời hạn tối đa là 49 ngày thì linh hồn không cần tạo nên loại thân trung gian này nữa, vì linh hồn hoặc đã chuyển kiếp hoặc phiêu du bất định. Do vậy cứ mỗi 7 ngày thì linh hồn lại tái diễn cảm giác chết như lần đầu cho nên con cháu hiếu nghĩa và người thân phải làm lễ và hộ niệm giúp cho người chết bớt đau khổ và được sớm chuyển kiếp an lành tốt đẹp.
(3)- Được 100 ngày làm lễ tốt khốc. Từ thời gian này trở đi, sinh hoạt đời sống trở lại bình thường,không còn cúng thức ăn lên bàn thờ hương linh trước mỗi bữa ăn của gia đình, con cháu không cần than khóc cho người quá cố nữa.
(4)- Lễ trừ phục, dân gian thường gọi là lễ xả tang hay mãn tang. Thời hạn thông thường kể từ ngày an táng đến lễ trừ phục là 24 tháng, nhưng phong tục tính theo âm lịch thì được ba năm. Cách tính tuổi sống và tuổi chết theo âm lịch là khi một đứa trẻ vừa được sinh ra thì tính là một tuổi vì trước đó nó đã sống trong bụng mẹ hơn 9 tháng. Và, một người chết vừa được hai năm (24 tháng) thì tính là ba năm (36 tháng) vì tướng chết của người đó đã hình thành với thời gian xấp xỉ là một năm trước khi đi vào cõi chết. Sau lễ trừ phục thì không còn thờ vong linh của người quá cố. Lư hương, bài vị hay di ảnh được chuyển lên bàn thờ chính của tổ tiên. Từ đó về sau hằng năm con cháu lấy ngày chết của người quá cố làm ngày kỵ giỗ để tưởng công ơn, tỏ lòng hiếu kính.
Đối với các người không có con cháu thừa tự, không có nhà riêng,hoặc tại nhà riêng không có chỗ trang nghiêm thanh tịnh để lập bàn thờ, hoặc do niềm tin tôn giáo, sau khi họ qua đời người thân có thể đem tên họ, di ảnh xin ký linh tại nhà chùa hay nhà thờ, với hy vọng nơi đó người chết sẽ gặp các điều kiện thuận lợi cho sự siêu thăng hơn.
IV222- Nhà Thờ Họ
Nhà thờ họ là ngôi nhà dùng cho việc thờ cúng tổ tiên của một dòng họ. Theo phong tục phụ hệ, nhà thờ của dòng trưởng nam sẽ là nơi thờ phụng từ đời ông thủy tổ, nơi giữ gia phả gốc, nhà thờ này sẽ được gọi là nhà thờ đại tôn. Các chi thứ đều có nơi thờ cúng riêng từ đời ông tổ của chi trưởng, gọi là nhà thờ chi họ. Phần nội thất, gian giữa là bàn thờ đặt các bài vị tổ tiên, hoặc là một ống quyển, hoặc khối hộp chữ nhật sơn son thiếp vàng phủ nhiễu đỏ bên ngoài, bên trong chứa đựng gia phả của họ tộc. Hằng năm đến ngày kỵ giỗ của ông thủy tổ hay ông tổ, các con cháu trong họ đều qui tụ về nhà thờ họ để làm lễ tổ tiên. Đối với triều đình hoàng tộc ngày xưa việc thờ cúng tổ tiên thực hiên ở nhà Thái miếu. Ngày xưa các vua thường có hai kỳ lễ chính, vào mùa xuân thực hiện lễ cúng tế trời đất, và vào mùa thu là lễ cúng tế tổ tiên tại nhà Thái miếu. Hằng năm trong các dịp lễ tết,mỗi họ hay chi họ đều có qui định ngày tảo mộ ông bà. Hiện thời Việt Nam có chừng 2000 dòng họ và số người thực hiện việc thờ cúng tổ tiên, dù theo tôn giáo hay không tôn giáo, ước chừng là 98% dân số. Điều này cho thấy người Việt Nam rất tôn trọng giữ gìn nguồn gốc tổ tiên của mình.
H38. Làng cổ Phước Tích, Phong Điền, Thừa Thiên-Huế
có nhiều nhà thờ họ của 12 dòng họ đinh cư trên 5 thế kỷ
IV223- Nghĩa trang
Nghĩa trang là một vùng đất dành riêng để chôn cất người chết. Việt Nam theo phong tục địa táng từ lâu cho nên nghĩa trang là một trong các nơi để con cháu thăm viếng, lễ bái và tỏ lòng hiếu kính, tưởng nhớ công ơn cha mẹ, ông bà. Ngày xưa tại mỗi làng quê đều có nghĩa trang hay gò mả thuộc công thổ của làng xã, hoặc đất thổ mộ của một dòng họ tư nhân. Ngày nay ngoài các nghĩa trang do chính quyền địa phương qui định còn có có các nghĩa trang do các tôn giáo xây dựng để mai táng người chết. Tùy theo tập tục từng địa phương và tín ngưỡng của gia đình mà sự thiết đặt các ngôi mộ trong nghĩa trang có phương hướng và hình thức khác nhau. Mỗi ngôi mộ thường có một tấm bia nhỏ ghi tên họ, quê quán, ngày sinh, ngày tử của người quá cố , trên mộ có thể có biểu tượng tôn giáo chỉ cho tín ngưỡng của người chết. Trong các kỳ lễ tết hằng năm, con cháu và người thân đi tảo mộ, đến trước mộ phần thăm viếng, quét dọn sạch sẽ và thắp nén hương để tưởng nhớ đến người quá cố. Ngày nay để giải quyết các vấn đề mật độ dân số gia tăng, diện tích đất đai không còn rộng rãi như xưa , vấn đề ô nhiễm môi trường, lối sống theo thành phố và nhu cầu sống làm việc xa quê, có nhiều trường hợp người ta đã thay thế địa táng bằng hỏa táng và chỉ giữ lại tro cốt của người quá cố để cho con cháu phụng thờ.
Nghĩa trang là một hình thức phản ảnh quan niệm toàn diện của người Việt Nam cho rằng sự sống và sự chết là hai thực thể khác nhau nhưng không biệt lập, đó chỉ là hai mặt của một con người toàn diện. Sự hiếu kính của con cháu đối với cha mẹ, ông bà cũng được thực hiện trên cả hai mặt : Hiếu kính cha mẹ đã chết như lúc còn sống, đối với người quá cố như còn tồn tại ( sự tử như sự sanh, sự vong như sự tồn.)
Về mặt Nhà nước, đối với chiến sĩ trận vong trải qua các thời kỳ chính quyền đều có xây dựng các nghĩa trang tập thể cho quân đội để lo hậu sự cho các anh hùng, liệt sỹ có công với nước, cũng như các chiến sỹ vô danh đã vị quốc vong thân đều được an táng chu đáo.
H39.“Hòa Vang Nghĩa Trũng” tại phường Khuê Trung,
quận Cẩm Lệ -Đà Nẵng là Nghĩa Trang Quốc Gia đầu tiên xây dựng từ thời vua Tự Đức (1866).
IV23- Ý nghĩa của sự thờ cúng tổ tiên:
Lòng hiếu kính của con cháu đối với ông bà, cha mẹ, cũng như tình thương yêu của cha mẹ đối với con cái là những giá trị mặc nhiên được xã hội thừa nhận. Nhưng sự thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu bằng hình thức thờ cúng tổ tiên có ý nghĩa gì? Và,đâu là giá trị giới hạn của nó? Đó là các nội dung được nêu ra sơ lược dưới đây.
IV231- Ý nghĩa về bản sắc văn hóa:
Từ thuở nguyên sơ theo huyền sử, dân tộc Việt Nam là những người có cha, có mẹ. Cha Lạc Long Quân và Mẹ Âu Cơ đã thương yêu bảo vệ con cái mình suốt từ đỉnh cao núi rừng là quê hương của giống Tiên, cho đến rốn sâu biển cả là xứ sở của giống Rồng. Như vậy, hầu như Trái Đất là xứ sở ban đầu của dân tộc Việt. Gia đình của mẹ Âu Cơ và cha Lạc Long Quân khởi đầu có tới 100 người con, các anh, chị em này cùng một cha một mẹ. Vận mệnh và sự phát triển của mỗi dân tộc như định sẵn trong huyền sử của dân tộc đó. Vì vậy việc thờ cha kính mẹ trên mặt đất này, hay hiếu tâm,và sự đoàn kết thương yêu mọi người như anh em mình, hay từ bi tâm, là hai điểm đặc trưng nhất trong truyền thống văn hóa Việt Nam. Nói gọn, người Việt Nam là dân tộc thực tiễn, không bao giờ quên nguồn gốc tổ tiên trên thế gian , đồng thời cũng là những người rất ưa sống hài hòa, coi các dân tộc khác như an hem của mình.
Thờ cúng tổ tiên là hình thức đặc trưng của các gia đình theo truyền thống văn hóa Việt Nam. Mỗi đơn vị gia cư đều có một bàn thờ gia tiên để thờ cúng cha mẹ, ông bà. Trong các hoàn cảnh đặc biệt như dời chuyển nhà ở vì lý do chiến tranh, hoặc lập nghiệp nơi khác, người ta thường mang theo lư hương, di ảnh hay bài vị của người quá cố, và các đồ thờ quý giá cùng đi theo gia đình đến nơi ở mới. Người ta nói : “Con cháu ở đâu, ông bà ở đấy.” Đối với người sa cơ lỡ bước, dẫu bị tù đày, xin ăn độ nhật đi nữa, trước bữa ăn người ấy vẫn có thể đặt bát cơm đôi đũa ngay ngắn ở đầu chỗ nằm, cung kính tưởng nhớ công đức cha mẹ. Dù trong hoàn cảnh nào người Việt cũng luôn nuôi dưỡng hiếu tâm để xứng đáng làm người là giống linh khôn hơn các chủng vật khác.
IV232- Ý nghĩa về trình độ văn minh:
(1)- Văn hóa và văn minh:
Tất cả các dân tộc dẫu sơ khai hay tiến bộ đều có nền văn hóa(culture) riêng, phản ảnh toàn bộ lịch sử đời sống, phong tục, tập quán của dân tộc đó. Văn hóa thể hiện những đặc tính riêng của mỗi dân tộc nên không có tiêu chuẩn chung để đánh giá nền văn hóa của dân tộc này là có giá trị hơn hay kém so với văn hóa của dân tộc kia. Tuy nhiên, so sánh việc áp dụng văn hóa vào đời sống hằng ngày, một nền văn hóa nào ít, hoặc không gây trở ngại, khốn khổ về tinh thần và vật chất cho người dân, ta nói dân tộc đó là văn minh(civilization). Nói cách khác, dân tộc nào có nền văn hóa không gây phiền nhiễu, hay không làm tổn hại đến phúc lợi tinh thần và vật chất cho người dân, ta nói dân tộc đó có trình độ văn minh cao. Như vậy có trình độ hơn kém giữa các nền văn minh, còn giữa các nền văn hóa chỉ có những nét đặc thù trong cách sống để phân biệt các dân tộc khác nhau trên thế giới mà thôi. Theo ý nghĩa này,việc thờ cúng tổ tiên để tỏ lòng hiếu kính, tưởng nhớ công ơn cha mẹ, ông bà, và sự đoàn kết cứu giúp kẻ khác như thể anh em, đó là bản sắc văn hóa truyền thống Việt Nam . Hai đặc điểm văn hóa này mọi người bình thường đều có thể thực hiện dễ dàng trong mọi hoàn cảnh nên không phải không có trình độ văn minh.
(2) Hình thức lễ kính tổ tiên Việt Nam có trình độ tâm linh cao:
Quan niệm hiếu kính theo hình thức của người Việt, mọi người đều có thể lễ bái trước bàn thờ tổ tiên, và tất cả con cháu không phân biệt thế hệ đến ngày tảo mộ đều có thể tham gia lễ kính trước ngôi mộ tổ. Điều này nói lên sự tiến bộ trong quan niệm siêu hình bỡi sự bình đẳng thông tri trực tiếp giữa thân phận của mỗi con người đối với thực thể linh thiêng tối cao. Thế giới tâm linh thuộc phạm trù phi vật thể, không lệ thuộc vào không gian và thời gian, nên không có sự phân chia theo địa phương và theo thế hệ trong nghi thức tín ngưỡng. Hình thức này khác hẳn với hình thức tín ngưỡng của một số dân tộc khác, nhất là văn hóa Trung Quốc, ở chỗ họ lấy mô hình cai trị của triều đình, của chính quyền thế tục để tổ chức áp dụng vào thế giới siêu hình của tâm linh. Họ lập ra các cấp thần quyền có phân công, phân nhiệm hẳn hoi giữa các thần địa phương để cho dân thường thờ cúng, và Đấng tối thượng Ngọc Hoàng, Thượng Đế ở trung ương chỉ có vua mới được tế lễ. Đây chính là điểm khác biệt chủ yếu giữa tính dân chủ tiến bộ và tinh thần hóa trong tín ngưỡng của văn hóa Việt Nam, và hình thức kỳ thị đẳng cấp và vật thể hóa, hay thế tục hóa tâm linh trong tín ngưỡng của văn hóa Trung Quốc. Thực tiễn lịch sử Việt Nam đã bị Trung quốc đô hộ, trực tiếp hoặc gián tiếp, trải hằng ngàn năm nên không tránh khỏi sự xâm thực về văn hóa. Ngày nay hơn bao giờ hết mỗi người khi tiến hành các nghi thức tín ngưỡng phải nhận định rõ đâu là bản sắc văn hóa hay linh hồn của dân tộc Việt Nam, và đâu là bóng ma phất phưởng theo chân các đoàn quân xâm lược.
(3)- Hình thức lễ kính tổ tiên Việt Nam có trình độ văn minh cao:
Hơn nữa với quan niệm “ Con cháu ở đâu, ông bà ở đó”,việc thờ cúng tổ tiên của Việt Nam trở thành rất giản dị cho nên có tính phổ biến, khả thi trong mọi trường hợp. Từ chỗ: “ Có nghèo cũng ba ngày tết,
Có hết cũng ba ngày mùa.”
đến chỗ: “ Lời chào cao hơn mâm cỗ”,
hay: “Có mặt hơn mười gói”
đã nói lên giá trị việc thờ cúng tổ tiên không lệ thuộc vào lễ vật vật chất nhiều hay ít nhưng phải thành tâm nhớ ơn và hiếu kính là chủ yếu. Không gây hoang phí về mặt kinh tế, không gây nhiễu nhương phiền lụy về mặt hình thức mà vẫn đạt được giá trị nghi lễ, đó là các đặc điểm của một nền văn hóa ở trình độ văn minh cao.
(4)- Thông điệp bình đẳng và hữu nghị trong huyền thoại Âu Cơ- Lạc Long Quân:
Sự tương thân, tương ái giúp đỡ mọi người như thể anh em, thương yêu người khác như tình đồng bào là một đặc trưng của văn hóa Việt nam, nó như đã mặc định sẵn qua huyền thoại Mẹ Âu Cơ, Cha Lạc Long Quân, và 100 đứa con. Về mặt cơ cấu, Một cha, một mẹ là chỉ cho đơn nhất tính (unity), 100 người con là số nhiều, chỉ cho đa tạp tính (multiplicity).Trong thực thể gia đình bao hàm cả cái đơn nhất và cái đa tạp. Trong cái đơn nhất có chứa nhân tố của cái đa tạp, cho nên cha, mẹ có khả năng sinh ra con cái. Trong cái đa tạp có chứa nhân tố của cái đơn nhất, cho nên các đứa con đều có khả năng trở thành cha mẹ trong một thực thể gia đình mới kế tiếp.Nội dung này cũng phản ánh triết lý lưỡng nguyên: Nhất âm nhất dương sinh vạn biến. Nói gọn, từ buổi sơ khai, gia đình Việt Nam gồm: một vợ, một chồng, và 100 đứa con. Về mặt chức năng, một vợ, một chồng chỉ cho bình đẳng đối tác đơn nhất (equal partnership of the unifold), 100 người con chỉ cho đồng bộ vận hành đa tạp (synchronous movement of the manifold). Đây chính là thông điệp mà tổ tiên Việt Nam muốn để lại cho con cháu: Phải bình đẳng trong hôn nhân, và đối xử với mọi người như tình đồng bào.
Tóm lại, bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện một cách phổ quát đại chúng, dễ dàng thực hiện trong mọi tình huống, không lệ thuộc nhiều vào các điều kiện kinh tế và xã hội, mà vẫn trưởng dưỡng được hiếu tâm và từ bi tâm, là hai giá trị then chốt của con người. Hơn nữa, hình thức mọi người đều cùng lễ bái trước một bàn thờ thể hiện sự trưởng thành về mặt tâm linh, đó là sự tiến bộ trong tín ngưỡng. Từ những điểm nêu trên cho thấy bản sắc văn hóa Việt Nam, qua cách thờ phụng tổ tiên, cũng như cách ứng xử với người khác, không phải là không ở trình độ văn minh tiến bộ.
IV233- Giữ gìn và phát huy phong tục thờ cúng tổ tiên:
(1) Hiếu kính tổ tiên là hành vi trí tuệ:
Việc thờ cúng tổ tiên là hình thức thể hiện lòng tri ân của người đang sống đối người không còn sống, với niềm tin rằng chết và sống là hai bình diện không tách rời của cùng một người. Hành động này thúc đẩy bỡi lực hồi qui, phản tỉnh trên chính cội nguồn của mình, nhìn theo quan điểm giá trị xã hội người ta gọi là hiếu tâm. Hiếu tâm thể hiện rõ nơi loài người bỡi chỉ có con người mới có hoạt động trí năng ở trình độ cao. Và, theo tâm lý học nội quan (introspective psychology) thì hoạt động của tư duy ý thức là một quá trình phản tỉnh hồi qui trên chính cội nguồn của nó. Bỡi lẽ đó tác dụng chính của việc thờ cúng tổ tiên hay nhớ lại cội đã giúp cho sự phát triển trí tuệ con người được liên tục, nhờ hoạt động hồi qui của ý thức. Đồng thời nó giúp tránh nguy cơ đoạn diệt trí năng do tác dụng phân biệt hóa trong tiến trình nhận thức (differentiative process in knowing). Quan sát thực tiễn cho thấy các cá nhân hay chủng tộc ưa thích hoạt động trí năng đều có xu hướng trở về nguồn gốc, đặt nặng tầm quan trọng của lịch sử tổ tiên. Tuy nhiên lịch sử văn hóa của một dân tộc cũng có thể bị biến thái, mai một, và diệt vong bỡi các tác động tiêu cực nội tại hoặc ngoại tại.
(2) Quan niệm sai lầm và sự lạm dụng thờ cúng tổ tiên:
Do quan niệm hạn hẹp và hành động sai lầm mà trên thực tế đã có các trường hợp lợi dụng việc thờ cúng cha mẹ, tổ tiên như một phương tiện để mưu cầu lợi lộc về kinh tế, hoặc để gia tăng uy tín, địa vị trong gia đình và xã hội. Mục đích của việc thế tục hóa tâm linh này là nhằm thõa mãn tham vọng không chính đáng của cá nhân. Đó chính là nguyên nhân nội tại làm biến thái, sa đoạ một nét văn hoá tốt đẹp của dân tộc. Các lễ nghi phức tạp nhiễu nhương, các tham vọng thế tục đưa vào thế giới tâm linh, các chiêu bài thần quyền hóa để thống trị thế gian dễ làm cho một nền văn hóa bị biến thái sa đọa, hậu quả đưa đến tình trạng mê tín dị đoan, làm băng hoại truyền thống văn hóa tốt đẹp hơn là phát huy giá trị và phẩm hạnh hiếu kính nơi con người.
(3) Sự xâm lược về mặt văn hóa dân tộc:
Tác động từ bên ngoài có thể làm suy vong, tiêu diệt một nền văn hoá dân tộc. Đó là sự xâm lược của các đế quốc nấp dưới các chiêu bài ý thức hệ hay tôn giáo, là các hoạt động không có biên giới. Các lực lượng ngoại xâm này không tấn công chiếm đóng lãnh thổ, cũng không lật đổ chính quyền, nhưng chúng tấn công về mặt dân tộc, trong đó văn hóa là linh hồn của một dân tộc sẽ bị
tiêu diệt trước hết. Một dân tộc không giữ được bản sắc văn hóa của mình nữa sẽ giống như một cái xác không hồn đương nhiên sẽ ngã, và hậu quả là cái thế kiềng ba chân trong một quốc gia (dân tộc-lãnh thổ-chính quyền) sẽ tự sụp đổ. Trên lĩnh vực tinh thần, lực lượng ngoại xâm tìm cách đẩu độc giáo dục, tuyên truyền, xuyên tạc nhằm phá bỏ các giá trị truyền thống của người dân . Chẳng hạn, đức hạnh hiếu kính thể hiện qua hình thức bàn thờ tổ tiên trong gia đình bị chúng giải thích sai lạc, xuyên tạc nhằm phá bỏ để thay vào đó bằng các thần tượng khác. Thay vì hiếu kính phụng dưỡng cha mẹ lại đi hiếu kính phục vụ cho người dưng kẻ lạ, thay vì trung thành và bảo vệ tổ quốc mình lại đi trung thành, bảo vệ lực lượng thống trị. Trên lĩnh vực vật chất lực lượng đế quốc tìm cách khống chế, đầu độc vào mọi sinh hoạt trong đời sống thường ngày người dân, nhằm làm suy yếu sức sống của dân tộc, chúng tiêu diệt trước hết là các thành phần trí thức và ưu tú, không chịu làm tay sai và cũng không thể bịt mắt .
Nói chung sự xâm lược về mặt văn hóa dân tộc của một đế quốc tuy không náo loạn công khai như chiếm đóng lãnh thổ hay lật đổ chính quyền, nhưng nguy cơ mất nước và bị đồng hóa dân tộc là rất lớn. Xâm lược văn hóa dân tộc là sự xâm lược không có tiếng súng và tiến hành bằng sự bịt mắt đối phương vì vậy mọi người phải nâng cao ý thức dân tộc để tránh họa ngoại xâm. Ngày nay đang thời kỳ hội nhập và tiến tới toàn cầu hoá, hơn bao giờ hết, mỗi dân tộc, mỗi người vừa phải mở rộng quan niệm về giá trị để chấp nhận giá trị của các nền văn hoá khác nhau của nhân loại , vừa phải luôn tỉnh thức để giữ vững và phát huy giá trị văn hoá của mình nhằm ngăn chặn sự xâm thực, đồng hóa của các thế lực bất hảo. Đó là các điều kiện then chốt để mọi mgưòi có thể sống hoà bình trong một cộng đồng rộng lớn đa văn hoá.
IV3- Từ Bi Tâm Của Cha Mẹ Và Hiếu Tâm Con Cái Trong Tương Quan Gia Đình
Đưa ra các khái niệm trừu tượng để định nghĩa từ bi tâm và hiếu tâm không thực tiễn bằng các quan sát trong đời sống thường ngày để hiểu được thế nào là hiếu tâm và từ bi tâm hay tình mẫu tử và tình phụ tử.
IV31- Sinh vật là chủng hữu tình.
IV311- Từ bi tâm:
Một người thương xót, buồn bực, không yên tâm khi thấy người khác bị hoạn nạn, ta nói người đó có từ tâm. Người có từ tâm bị đau đớn khi thấy người khác đau đớn, vui mừng khi thấy người khác bình an. Một người đem mọi khả năng về tinh thần và vật chất của mình để cứu giúp một người khác thoát khỏi đau đớn, trở lại an lành, ta gọi người đó có bi tâm. Từ tâm và bi tâm là các mức độ thể hiện tình cảm thương yêu, bằng phản ứng tâm lý hoặc bằng hành động cụ thể, nhằm đem bình yên lại cho đời sống. Thông thường người ta gọi đó là tình thương yêu. Không chỉ có ở loài người, tình thương yêu cũng tồn tại nơi các loài động vật, đặc biệt rõ nơi các động vật đã có hệ thần kinh và tuyến nội tiết.
IV312- Tình yêu thương là sự sống:
Người ta nói, tình thương yêu thúc đẩy bỡi bản năng sinh tồn nhằm duy trì nòi giống, các cá thể cha mẹ (nhất là mẹ) của mọi chủng loại đều có phản ứng tự nhiên nhằm bảo vệ sự sống cho con. Quan sát loài thực vật, người ta cũng thấy, tuy không có hệ thần kinh và tuyến nội tiết nhưng chúng cũng có những phản ứng ủ rũ, buồn bực khi bị phá phách, chặt, đập, và tươi đẹp khi có người thường xuyên chăm sóc, nâng niu. Đối với các loài sinh sản vô tính như tre mămg,chuối, mía khi gốc mẹ nảy cây con thì cây mẹ giảm mức phát triển để dồn chất dinh dưỡng nuôi cây con trong thời kỳ đầu. Các gốc con luôn được nằm ở phía dễ hấp thu chất dinh dưỡng và nước. Đối với các loài sinh sản bằng hạt, mỗi hạt khi còn ở trên cây mẹ đều đã được dự trử một lượng chất dinh dưỡng đủ để nuôi mầm cho tới khi cây con có rễ và lá, đủ khả năng tự tạo thức ăn để tự sống một mình. Nói chung, tuy ở trình độ và hình thức khác nhau, nhưng các loài sinh vật là thuộc chủng hữu tình, nghĩa là có dấu hiệu biểu hiện tình cảm trong đời sống. Nói khác cách, bản chất của tình yêu thương là sự sống.
IV32- Sự chuyển di và thăng hoa của tình yêu thương (transferring and sublimation ò the love).
IV3- Từ Bi Tâm Của Cha Mẹ Và Hiếu Tâm Con Cái Trong Tương Quan Gia Đình
Đưa ra các khái niệm trừu tượng để định nghĩa từ bi tâm và hiếu tâm không thực tiễn bằng các quan sát trong đời sống thường ngày để hiểu được thế nào là hiếu tâm và từ bi tâm hay tình mẫu tử và tình phụ tử.
IV31- Sinh vật là chủng hữu tình.
IV311- Từ bi tâm:
Một người thương xót, buồn bực, không yên tâm khi thấy người khác bị hoạn nạn, ta nói người đó có từ tâm. Người có từ tâm bị đau đớn khi thấy người khác đau đớn, vui mừng khi thấy người khác bình an. Một người đem mọi khả năng về tinh thần và vật chất của mình để cứu giúp một người khác thoát khỏi đau đớn, trở lại an lành, ta gọi người đó có bi tâm. Từ tâm và bi tâm là các mức độ thể hiện tình cảm thương yêu, bằng phản ứng tâm lý hoặc bằng hành động cụ thể, nhằm đem bình yên lại cho đời sống. Thông thường người ta gọi đó là tình thương yêu. Không chỉ có ở loài người, tình thương yêu cũng tồn tại nơi các loài động vật, đặc biệt rõ nơi các động vật đã có hệ thần kinh và tuyến nội tiết.
IV312- Tình yêu thương là sự sống:
Người ta nói, tình thương yêu thúc đẩy bỡi bản năng sinh tồn nhằm duy trì nòi giống, các cá thể cha mẹ (nhất là mẹ) của mọi chủng loại đều có phản ứng tự nhiên nhằm bảo vệ sự sống cho con. Quan sát loài thực vật, người ta cũng thấy, tuy không có hệ thần kinh và tuyến nội tiết nhưng chúng cũng có những phản ứng ủ rũ, buồn bực khi bị phá phách, chặt, đập, và tươi đẹp khi có người thường xuyên chăm sóc, nâng niu. Đối với các loài sinh sản vô tính như tre mămg,chuối, mía khi gốc mẹ nảy cây con thì cây mẹ giảm mức phát triển để dồn chất dinh dưỡng nuôi cây con trong thời kỳ đầu. Các gốc con luôn được nằm ở phía dễ hấp thu chất dinh dưỡng và nước. Đối với các loài sinh sản bằng hạt, mỗi hạt khi còn ở trên cây mẹ đều đã được dự trử một lượng chất dinh dưỡng đủ để nuôi mầm cho tới khi cây con có rễ và lá, đủ khả năng tự tạo thức ăn để tự sống một mình. Nói chung, tuy ở trình độ và hình thức khác nhau, nhưng các loài sinh vật là thuộc chủng hữu tình, nghĩa là có dấu hiệu biểu hiện tình cảm trong đời sống. Nói khác cách, bản chất của tình yêu thương là sự sống.
IV32- Sự chuyển di và thăng hoa của tình yêu thương (transferring and sublimation ò the love).
Những người không lập gia đình, không có con cháu thì nhu cầu yêu thương con cháu của họ được đáp ứng như thế nào? Tình thương của thế hệ trước đối với thế hệ sau vốn là bản năng duy trì nòi giống nên không bị mất theo điều kiện hoàn cảnh. Theo nguyên tắc tâm lý học chiều sâu (depth psychology), nhu cầu yêu thương con cháu trong trường hợp đó có thể được đáp ứng bằng cách chuyển di đối tượng, hoặc thăng hoa.Thay vì yêu thương bảo vệ con cháu của họ, những người này chuyển động lực tình yêu vào các hoạt động có giá trị đạo đức xã hội như: nhận con nuôi, làm việc từ thiện, phụng sự xã hội, hoặc có giá trị nghệ thuật như, sáng tác thơ văn, nhạc họa, cây cảnh... nói chung là các hoạt động có tính vị tha và nghệ thuật.
Nếu cá nhân không thể đáp ứng nhu cầu yêu thương con cháu, cũng không chuyển di đối tượng được thì do áp lực của nhu cầu yêu thương căn bản không được giải tỏa, cá nhân dễ bị ẩn ức tâm lý, đẫn đến suy thoái nhân cách và rơi vào tâm bệnh. Do vậy, một đôi vợ chồng sống với nhau, sinh con đẻ cháu để được yêu thương bảo vệ chúng, đó là một trạng thái bình thường của sự sống mà thiên nhiên đã xếp đặt sẵn cho loài người. Khác hơn, đều là trường hợp bất thường, cần phải có các biện pháp tâm lý đặc biệt và các chế độ thích đáng để giúp cá nhân trở lại tình trạng bình thường, phát triển đời sống tốt đẹp.
Tuy nhiên cũng có nhiều trường hợp tương quan cha mẹ- con cái bị đổ vỡ, làm mất hạnh phúc cho gia đình. Nguyên nhân gây nên sự bất đồng, xung đột gia đình và đưa đến hậu quả cha mẹ và con cái ghét bỏ nhau, lý do có nhiều nhưng có thể chia làm hai loại:
V331-. Xung đột gia đình do từ cha mẹ:
Do sự lạm dụng nghĩa vụ hiếu kính, cha mẹ có thể bắt ép con cái phục vụ cho mình quá đáng. Từ chỗ cha mẹ tự coi mình là có quyền tuyệt đối trên đứa con, họ buộc con cái phải thực hiện các mục tiêu theo tham vọng không chính đáng, theo kiểu: “Cha mẹ đặt đâu con phải ngồi đấy”, hay
” Đẻ được thì khiến được.” Cũng có thể do cha mẹ quan niệm sai lầm, coi con cái là sở hữu của mình như sở hữu các tài sản khác, vì vậy cách ứng xử của họ đối với con cái là không thích đáng. Nên nhớ rằng, con cái là do cha mẹ sinh ra, tuy ở địa vị con trong gia đình, nhưng cũng là một con người có nhân cách của nó, một thực thể sống có giá trị toàn diện về vật chất lẫn tinh thần như những con người khác.
Nói chung, sự đổ vỡ mối quan hệ tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái là do quan niệm hạn hẹp của cha mẹ, và nhất là cha mẹ không làm gương tốt con cái lại còn đam mê các tật xấu. Các bậc cha mẹ không thể hiện đầy đủ tình thương và sự dưỡng dục của mình đối với con cái thường lạm dụng uy quyền, và lợi dụng nghĩa vụ hiếu kính để bắt con cái phải tuân lệnh và phục vụ cho mình. Tình thương và sự giáo dục đạo đức của cha mẹ là hai yếu tố then chốt làm nền tảng cho sự xây dựng hạnh phúc của đứa con.
IV332- Xung đột gia đình do từ con cái:
Về phía con cái, sự đổ vỡ mối quan hệ tốt đẹp trong gia đình là do lợi dụng tình thương của cha mẹ mà đứa con buộc cha mẹ phải đáp ứng theo các đòi hỏi không chính đáng của nó. Cũng có thể do con cái lợi dụng nghĩa vụ can ngăn cha mẹ để rồi bất phục tùng huấn lệnh của cha mẹ. Do quan niệm sai lầm, coi nghĩa vụ hiếu kính như nghĩa vụ con nợ đối với chủ nợ, nên con cái chỉ tìm cách đền đáp về vật chất và khinh thường cha mẹ, đó cùng là nguyên nhân dẫn đến xung đột gia đình. Cũng có thể con cái không nhận thức được rằng, giá trị hiếu kính không thể thay bằng giá trị khác, bỡi vì hiếu hạnh là căn bản của mọi đức hạnh để làm người. Từ chỗ thiếu nhận thức đó, khi đứa con đạt được các thành công có giá trị được xã hội tôn vinh, nó sẽ trở nên coi thường cha mẹ, thậm chí còn bắt cha mẹ phải làm theo ý con và làm người phục vụ cho gia đình riêng của con. Do các nguyên nhân như vậy mà quan hệ tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái bị mất giá trị và đổ vỡ. Tôn kính cha mẹ, không làm điều hổ nhục đến cha mẹ còn quan trọng nuôi dưỡng cha mẹ
Tóm lại bản chất của mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái là quan hệ về tình cảm và đạo đức, không phải là quan hệ về kinh tế và xã hội. Vì vậy giá trị của nó phải được xây dựng trên căn bản tâm lý tình cảm là tình thương hay từ bi tâm của cha mẹ, và giá trị đạo đức của hiếu tâm nơi con cái. Các giá trị tình cảm và đạo đức trong gia đình chỉ có thể biểu hiện bằng vật chất và hành động cụ thể chứ không thể đo lường bằng tiêu chuẩn vật chất hay thành công trong xã hội. Tuy nhiên con người là một tinh thần nhập thể và nhập thế (the soul incarnated in body and in world) cho nên con người không thể ly khai khỏi vật chất và hoàn cảnh xã hội. Vật chất và các điều kiện xã hội chỉ là những phương tiện để chuyển tải một nội dung có giá trị ý nghĩa về tinh thần. Đó chính là giá trị của tình thương yêu nơi cha mẹ và hiếu tâm nơi đứa con. Từ bi tâm và hiếu tâm không phải chỉ là những khái niệm trừu tượng phải tìm kiếm đâu xa, nó là những hiện thực cụ thể bằng hành dộng thực tiễn trong cuộc sống với người thân trong gia đình, nó giúp cho mối tương quan giữa các thế hệ trong gia đình được vững chải tốt đẹp, từ đó mỗi cá nhân dễ dàng cảm nhận được hạnh phúc và đạt được giá trị đích thực của mình.
IV332- Xung đột gia đình do từ con cái:
Về phía con cái, sự đổ vỡ mối quan hệ tốt đẹp trong gia đình là do lợi dụng tình thương của cha mẹ mà đứa con buộc cha mẹ phải đáp ứng theo các đòi hỏi không chính đáng của nó. Cũng có thể do con cái lợi dụng nghĩa vụ can ngăn cha mẹ để rồi bất phục tùng huấn lệnh của cha mẹ. Do quan niệm sai lầm, coi nghĩa vụ hiếu kính như nghĩa vụ con nợ đối với chủ nợ, nên con cái chỉ tìm cách đền đáp về vật chất và khinh thường cha mẹ, đó cùng là nguyên nhân dẫn đến xung đột gia đình. Cũng có thể con cái không nhận thức được rằng, giá trị hiếu kính không thể thay bằng giá trị khác, bỡi vì hiếu hạnh là căn bản của mọi đức hạnh để làm người. Từ chỗ thiếu nhận thức đó, khi đứa con đạt được các thành công có giá trị được xã hội tôn vinh, nó sẽ trở nên coi thường cha mẹ, thậm chí còn bắt cha mẹ phải làm theo ý con và làm người phục vụ cho gia đình riêng của con. Do các nguyên nhân như vậy mà quan hệ tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái bị mất giá trị và đổ vỡ. Tôn kính cha mẹ, không làm điều hổ nhục đến cha mẹ còn quan trọng nuôi dưỡng cha mẹ
Tóm lại bản chất của mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái là quan hệ về tình cảm và đạo đức, không phải là quan hệ về kinh tế và xã hội. Vì vậy giá trị của nó phải được xây dựng trên căn bản tâm lý tình cảm là tình thương hay từ bi tâm của cha mẹ, và giá trị đạo đức của hiếu tâm nơi con cái. Các giá trị tình cảm và đạo đức trong gia đình chỉ có thể biểu hiện bằng vật chất và hành động cụ thể chứ không thể đo lường bằng tiêu chuẩn vật chất hay thành công trong xã hội. Tuy nhiên con người là một tinh thần nhập thể và nhập thế (the soul incarnated in body and in world) cho nên con người không thể ly khai khỏi vật chất và hoàn cảnh xã hội. Vật chất và các điều kiện xã hội chỉ là những phương tiện để chuyển tải một nội dung có giá trị ý nghĩa về tinh thần. Đó chính là giá trị của tình thương yêu nơi cha mẹ và hiếu tâm nơi đứa con. Từ bi tâm và hiếu tâm không phải chỉ là những khái niệm trừu tượng phải tìm kiếm đâu xa, nó là những hiện thực cụ thể bằng hành dộng thực tiễn trong cuộc sống với người thân trong gia đình, nó giúp cho mối tương quan giữa các thế hệ trong gia đình được vững chải tốt đẹp, từ đó mỗi cá nhân dễ dàng cảm nhận được hạnh phúc và đạt được giá trị đích thực của mình.
( Còn nữa )
Xin bấm vào link dẫn để thưởng thức:
1. Nhạc phẩm:VỀ DƯỚI MÁI NHÀ
Ca sỹ: Thanh Thúy
http://mp3.zing.vn/bai-hat/Ve-Duoi-Mai-Nha-Thanh-Thuy/IW6II6ZB.html
2. ƠN NGHĨA SINH THÀNH, Nhạc đệm-Hòa Tấu
http://mp3.zing.vn/bai-hat/On-Nghia-Sinh-Thanh-Nhac-Dem-Nhac-Hoa-Tau/IWZAOUCF.html




Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét