Kỳ VII
CĂN DO VÀ Ý NGHĨA HIẾU HẠNH
Đàm Khánh Hỷ
***
TÓM TẮT
Quan sát động thái hành vi các chủng sinh vật ta thấy có một mẫu hành vi đặc biệt tồn tại
nơi loài người, đó là sự kính trọng và thương yêu của cá thể trẻ đối với cá thể già, của thế hệ con cái đối với thể hệ cha mẹ. Phán đoán giá trị mẫu hành vi đặc biệt này trên phương diện ngoại tại trong phạm vi gia đình ta gọi là hiếu hạnh, trong phạm vi xã hội gọi là cung kính, lễ độ; trên phương diện nội tại trong phạm vi cá nhân ta gọi là hiếu tâm, đối với thiên nhiên, môi trường sống ta gọi là sự trở lại nguồn của sức sống.
Căn do và ý nghĩa hiếu hạnh đã được trình bày và phân tích trên các lĩnh vực phát triển cơ thể người, các giới luật tôn giáo và pháp luật xã hội, về mặt văn học, nghệ thuật, và giáo dục, về tâm lý, tình cảm và đạo đứ xã hội. Nội dung cũng đã nói đến ý nghĩa sinh học liên kết với giá trị sự sống trong hành vi hiếu kính của con người. Trước khi đi vào kết luận chúng ta nhắc lại các điểm tóm lược theo thứ tự nội dung đã được trình bày trên đây.
Kỳ I: I. Ý Nghĩa Hiếu Hạnh Trong Phát Triển Cơ Thể Người.
I1- Hiếu hạnh không phải chỉ là khái niệm đạo đức, xã hội, nhưng nó dựa trên nền tảng cấu trúc và chức năng phát cơ thể của con người. Một đứa bé, từ phôi thai trong bụng mẹ cho đến lúc đứng thẳng hai trên hai chân với tư thế người, nó đã lặp lại các thời kỳ sự sống mà tổ tiên đã trải qua. Sự sống xuất hiện trên trái đất trước khi có con người hằng tỉ năm nhưng một đứa bé chỉ mất trung bình 12 tháng tuổi để lặp lại toàn bộ các thời kỳ này.
I2- Trong các cơ quan của cơ thể người, cái rốn là thành phần có nhiều ý nghĩa. Cái rốn ở trên bụng chỉ như một vết sẹo không lành lặn, cũng không phát triển và già cỗi theo thời gian. Nó là một chứng tích nói lên sự gắn bó giữa hai thế hệ cha mẹ và con cái. Cái rốn là cầu nối giữa tình thương của cha mẹ và hiếu hạnh của con cái. Phần cơ thể chung của hai thế hệ, cái rốn không thay đổi theo thương ghét của cha mẹ, cũng không thay đổi theo sự hiếu thuận hay ngỗ nghịch của con cái.. Đó là tính bất đoạn diệt mà tạo hóa đã an bài cho sự sống, và con người trong mọi hoàn cảnh, một cách cụ thể không thể phủ nhận tình thương và hiếu kính.
Sự phát triển thân thể bằng cách lặp lại các thời kỳ của sự sống đã trải qua, và dấu tích cái rốn trên cơ thể người như là phần da thịt chung móc nối các thế hệ với nhau. Các đặc điểm về mặt cơ thể người này mang các thông tin tiên thiên của bản chất hiếu hạnh nơi người.
Kỳ II: II- Quan Niệm Tôn Giáo Và Luật Pháp Về Hiếu Hạnh
Hầu hết các tôn giáo trên thế giới đều thừa nhận và đặt nặng bổn phận hiếu kínhh cha mẹ của các tín đồ. Hơn nữa hiếu kính không chỉ là khái niệm đạo đức, tôn giáo, nó còn là nội dung luật pháp buộc công dân phải có nghĩa vụ thi hành.
II11- Tăng Sâm trong truyền thống Khổng giáo phân biệt ba hạng hiếu kính: Hạng đại hiếu là những người đem lại vinh hạnh cho cha mẹ. Hạng hiếu thứ hai là không làm điều xấu hổ, khốn khó cho cha mẹ, Và, hạng sau cùng là nuôi dưỡng, chăm sóc cha mẹ. Quan hệ giữa cha mẹ và con cái, theo truyền thống giá trị Khổng giáo, đứng vị trí thứ hai trong ngũ thường ( năm mối liên hệ cơ bản giữa cá nhân và gia đình ,xã hội ) là: dân với nhà nước, cha mẹ với con cái, vợ chồng, anh em họ hàng, bằng hữu.
II12- Bồ tát Mục Kiền Liên xuống địa ngục cứu mẹ đã trở thành điển hình về nghĩa vụ hiếu kính của con cái đối với cha mẹ trong giáo lý Phật giáo. Phật Thích Ca Mâu Ni sau khi đắc đạo cũng đã độ trì cho cha mẹ và người thân đắc quả vị trước khi đi giảng thuyết mọi nơi. Trong kinh Thiện Sanh Phật cũng chỉ rõ, phương Đông là chỉ cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Cha mẹ phải thương yêu, giáo dục con cái, và con cái cho dù tại gia hay xuất gia đều phải kính hiếu, phụng dưỡng cha mẹ. Đó là nghĩa vụ phải thi hành trong truyền thống giáo dục Phật giáo, bỡi vì từ bi tâm của cha mẹ và hiếu tâm của con chính là Phật tâm.
II13- Trong Cơ Đốc giáo, nghĩa vụ hiếu kính của con cái đối với cha mẹ qui định ở điều thứ 4 trong 10 điều răn của Đức Chúa Trời. Hiếu hạnh cũng được ca tụng trong các sách Châm Ngôn và Huấn Ca. Đức Mẹ Maria vốn là người con rất hiếu thuận từ thuở nhỏ. Trường hợp Adam và Eva nổi bật bản chất của sự bất phục tùng, lừa đảo, và ghen tị là căn do của tội lỗi. Ngược lại trường hợp của Giu-se và Maria nổi bật các đức tính hy sinh vì tình yêu của thánh Giu-se, và hiếu kính khiêm nhường của Chúa Giê-su, đó là căn do của phúc đức.
II14- Trong Hồi giáo, con cái phải hiếu thảo với cha mẹ là nghĩa vụ thứ 2, nghĩa vụ thứ 1 là hành lễ đúng thời, và thứ 3 là hy sinh vì đạo giáo. Ba trọng tội luôn được cảnh giác là: tội đồng dẳng với Thiên Chúa Allah, tội bất hiếu với cha mẹ, và tội nói dối làm chứng gian. Con cái phải hiếu kính cha mẹ vừa là một nghĩa vụ trước cả nghĩa vụ Jihad là tử vì đạo, vừa là một quyền lợi, để được Allah đón nhận vào Thiên đàng. Câu nói thường nghe là “Thiên đàng dưới gót chân người mẹ.”
II2- Hiếu kính không phải chỉ là hành động có giá trị đạo đức, tự nguyện về mặt tôn giáo liên hệ đến sự khen chê, thưởng phạt hay hứa hẹn ở một thế giới tốt đẹp nào đó. Thực tiễn hơn,
nghĩa vụ hiếu kính đã được Nhà nước qua các thời đại thừa nhận trở thành những qui định điều luật mà công dân phải thi hành.
Tại Việt Nam:
II21- Hình Thư thời Nhà Lý (1042) qui định tội bất hiếu thuộc thập ác tội (10 tội phải chịu trừng phạt, không được miễn giảm).
II22- Luật Hồng Đức thời nhà Lê (1470-1497) qui định con cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng, để tang, chịu thay tội, che dấu tội cho cha mẹ, ông bà, và không được quyền kiện cáo ông bà, cha mẹ.
II23- Hoàng Việt Luật Lệ hay Luật Gia Long thời nhà Nguyễn (1815) qui định nghĩa vụ hiếu kính trong quan hệ gia đình mọi người phải thi hành, đặc biệt chú ý đến nữ quyền của người mẹ.
Vua Tự Đức nổi tiếng là có hiếu với mẹ.
II24- Luật nghĩa vụ quân sự của Miền Nam Việt Nam trước 1975 cho phép các thanh niên có cha mẹ, già yếu không ai nuôi dưỡng được triển hạn hay miễn giảm nhập ngũ để thi hành nghĩa vụ hiếu kính.
Luật hôn nhân gia đình của Viêt Nam năm 2000, tại điều 2 qui định cha mẹ phải nuôi dạy con cái thành người hữu ích và con cháu phải hiếu kính, phụng dưỡng cha mẹ, ông bà.
II25- Luật tục Tây Nguyên của các bộ tộc Êđê và Mnông qui định con cái phải hiếu kính và nuôi dưỡng cha mẹ, không được để cha mẹ chết khi chưa già yếu, và cha mẹ phải chịu trách nhiệm nuôi dạy con cái.
Tóm lại, lịch sử thế giới cho đến nay cho thấy vì sự “kỳ thị dị biệt” mà các tôn giáo và các dân tộc đã từng lâm vào những cuộc chiến tranh, khủng bố nghiệt ngã, đau khổ nhất. Nhưng khi con người đã thức tỉnh, sẽ nhận ra rằng: Muốn đem lại an bình hạnh phúc cho chính mình thì không phải theo cách tiêu diệt hạnh phúc kẻ khác, nhưng phải biết đối thoại để cùng nhau bảo vệ lợi ích chung của mọi người. Trong muôn ngàn cái khác biệt, người ta phải bắt đầu từ một điểm giống nhau để nối kết thành một tổng thể. Chỗ giống nhau để liên kết đó chính là sự thừa nhận giá trị hiếu hạnh của con cái và tình yêu thương của cha mẹ. Nó giống như cái rốn, tuy nhỏ nhưng là cái chung của hai cái riêng, là phần thân thể chung của cha mẹ và đứa con, của các cá thể có cùng một nguồn gốc.
Kỳ III: III- Sáng Tác Thi Ca, Nghệ Thuật Tôn Vinh Hiếu Hạnh.
III1- Các sách cổ ca tụng hiếu kính và tình thương giữa con cái và cha mẹ, điển hình phổ biến là:
- “Nhị Thập Tứ Hiếu”: do Lý Văn Phức dịch từ sách Trung Quốc.
- “Minh Tâm Bửu Giám”: của Thu Quát do Trương Vĩnh Ký dịch sang tiếng Việt.
- “Gia Huấn Ca”: của Nguyễn Trãi.
- “Truyện Kiều”: của Nguyễn Du, trong đó giá trị nhân vật chính là Thúy Kiều xây dựng trên căn bản giá trị của hiếu tâm:
“ Xét trong tội nghiệp Thúy Kiều,
Mắc điều tình ái, khỏi điều tà dâm,
Lấy tình thâm trả nghĩa thâm,
Bán mình đã động hiếu tâm đến trời.”
- “ Lục Vân Tiên”: của Nguyễn Đình Chiểu, trong đó tác giả nêu ra quan điểm giá trị con người là:
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiets hạnh là câu trau mình.
III2- Đức hạnh hiếu kính vốn là một giá trị truyền thống trong giáo dục đạo đức gia đình, xã hội của người Việt Nam . Tầng lớp trí thức thì đã có những kinh sách dạy về đức hạnh của người lãnh đạo, hạng thứ dân thì có kho tàng văn học truyền miệng càng phổ biến và phong phú hơn. Các bài ca dao, tục ngữ, châm ngôn, và chuyện kể…có tác dụng giáo dục tình thương và hiếu kính từ lúc tấm bé:
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Nói chung giáo dục luân lý, dù là thành văn hay bất thành văn, dù là hàng quan chức, trí thức hay lớp dân thường, thì mỗi người trong suốt cuộc đời mình phải làm sao để khi từ giã cuộc đời xứng đáng nhìn lên bàn thờ thấy người thân thương tiếc mình với hai chữ “Trung Hiếu” đối với nam, và “Trinh Thuận” đối với nữ. Trung, là không nghiêng ngã đổi dời. Trinh, là luôn giữ bền vững, không bị mất khi trải qua biến dịch. Trung trinh là cái gốc của “Đạo” trong vũ trụ. Hiếu Thuận là hành động đạt “Đạo”của con người, hay gọi là cái “Đức”. Trung, Hiếu , Trinh, Thuận là các giá trị đạo đức tối hậu trong truyền thống văn hóa Việt Nam.
Kỳ IV: IV- Ý Nghĩa Tâm Lý Tình Cảm Và Giá Trị Xã Hội Của Hiếu Hạnh.
IV1- Sự mừng rỡ khi thấy đứa con chào đời là do từ tâm vô vị lợi của cha mẹ. “Từ tâm” là biểu hiện của đức hiếu sinh làm cho người ta trở thành bậc cha mẹ. “Hiếu tâm” là sự phản tỉnh về nguồn cội của mình làm cho người ta trở thành con cái. Câu châm ngôn “ Phụ từ, tử hiếu” là nói về ý này.
Sự nuôi dưỡng, bảo vệ, hy sinh cho đứa con là do bi tâm hay tình phụ tử hay mẫu tử. Bi tâm là hiện thực của từ tâm vào cuộc sống. Bi tâm là sức sống bảo vệ chính nó. Từ, là tướng của tâm thanh tịnh, Bi, là dụng của tâm vô ngại bằng hành động. Người con hiếu thảo có thể đền đáp công ơn do bi tâm cha mẹ. Từ tâm của cha mẹ tham chiếu vào đức hiếu sinh nên người con không thể đền đáp được. Do vậy, sự chuộc tội không đổi được ngôi vị Cha, Con trong Ky tô giáo, cũng như sự cứu khổ không làm đảo lộn Pháp Thân và Ứng, Hóa Thân trong Phật giáo.
IV21- Việc thờ cúng tổ tiên đa số là do phong tục tập quán với niềm tin người chết vẫn còn với người sống, nó cũng là cách tỏ lòng nhớ ơn người quá cố. Trong lịch sử nước ta đã từng xảy ra xung đột giữa các tôn giáo trong việc thờ cúng tổ tiên. Phật giáo và Khổng giáo đã chấp nhận nền văn hóa Việt và hội nhập sâu xa vào nếp sống của người dân nên không còn vấn đề xung đột nghiêm trọng. Lịch sử truyền đạo Ky Tô giáo có sự xung đột giữa các thừa sai và các vua về sau của triều nhà Nguyễn. Một trong các lý do chính là : Sự có mặt của các đoàn quân viễn chinh Pháp nối bước với các thừa sai của Vatican. Ngày nay, dẫu chưa thống nhất về hình thức thờ cúng nhưng các tôn giáo đều công nhận giá trị hiếu kính của con người đối với ông bà, tổ tiên. Quan điểm hội nhập thế tục để giúp đời càng ngày càng tỏ ra tiến bộ hơn chủ trương thần quyền hóa thế tục từng bị các đế quốc, phong kiến lợi dụng trước đây.
IV22- Sự kính hiếu nguồn gốc tổ tiên trong các gia đình truyền thống Việt Nam thể hiện qua việc giữ lại mối quan hệ giữa các người chết và những người còn sống qua các hình thức nghi lễ tại bàn thờ tổ tiên trong gia đình, bàn thờ tổ tại nhà thờ họ tộc, và tại mộ phần ở nghĩa trang trong những ngày lễ tết, kỵ giỗ.
IV221- Bàn thờ tại gia đình có loại:
(1) Bàn thờ gia tiên: thờ những người trong quá cố gia đình,
(2) Bàn thờ vọng: là bàn thờ tổ tiên của các người ở xa quê không thể về nhà cha mẹ hay trai trưởng để làm lễ được.
(3) Bàn thờ linh: là bàn thờ thiết lập cho người mới chết.
(4) Bàn thờ Ông Mãnh, Bà Cô: là bàn thờ cho những đứa con chưa lập gia đình bị chết.
IV222- Nhà thờ Họ có hai loại:
(1) Nhà thờ đại tôn: là nhà thờ họ của dòng trưởng thờ từ ông thủy tổ và giữ gia phả gốc.
(2) Nhà thờ chi họ: là nhà thờ của các chi, phái họ. Thờ đến ông tổ của dòng trưởng mà thôi.
Hằng năm các họ đều có ngày kỵ, giỗ, các con cháu trong họ dều tập trung làm lễ tại bàn thờ họ.
IV223- Nghĩa trang là nơi tập trung các ngôi mộ chôn cất người chết theo phong tục địa táng. Đó cũng là nơi nhắc nhớ mối quan hệ giữa các thế hệ vẫn còn tồn tại sau khi một người đã chết.
IV231- Việc thờ cúng tổ tiên thể hiện bản sắc văn hóa người Việt là dân tộc hiếu kính, không quên nguồn gốc của tổ tiên mình. Huyền sử Âu Cơ và Lạc Long Quân với 100 đứa con cho biết :
(1) Dân tộc Việt Nam là những người có cha, có mẹ trên trái đất, do đó phải kính cha thương mẹ tại thế gian.
(2). Dân tộc Việt Nam là những người từ đầu đã có đông anh, chị, em: do đó phải thương yêu giúp đỡ mọi người như tình đồng bào.
IV232- Phong tục thờ cúng tổ tiên của Việt Nam đã đạt đến trình độ văn minh cao vì nó có tính phổ quát và khả thi trong mọi trường hợp.
Quan niệm tín ngưỡng của Việt Nam đạt đến trình độ tâm linh cao, trong việc thực nghi lễ không lệ thuộc không gian và thời gian, tức là không phân biệt phương vị và đẳng cấp thế hệ. Khác với quan niệm tín ngưỡng của Trung Quốc có phân biệt phương vị và đẳng cấp, tức là lấy mô hình tổ chức xã hội thế tục áp vào thể giới siêu hình phi vật thể, không lệ thuộc không gian va thời gian.
IV233- Giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc là bảo vệ tài sản quý giá của nhân loại. Thờ phượng tổ tiên, hiều kính với cha mẹ, ông bà là các điểm đặc trưng của trí tuệ.
Việc lợi dụng thờ cúng, tế lễ để mưu cầu lợi ích bất chính sẽ đưa đến mê tín dị đoan, và mở đường cho sự xâm lược và đồng hóa dân tộc.
IV31- Sinh vật là chủng hữu tình. Tình cảm là nền tảng tạo nên các chủng loại. Mỗi chủng loại đều có tính riêng, gặp điều kiện thuận lợi thì tính sẽ phát triển. Tức là tình thì chung mà tính thì riêng. Vì vậy, các chủng động vật con mẹ đều thương con con, mặc dù tính của hùm beo là hung dữ, của bồ câu là hiền hòa, và của con người là giác tính hay tính linh.
IV33- Quan hệ giữa cha mẹ và con cái bị đổ vỡ dẫn đến mất hạnh phúc gia đình. Các nguyên nhân thông thường là:
- Cha mẹ coi con cái là sở hữu của mình như sở hữu các tài sản khác.
- Cha mẹ không thực hiện bổn phận thương yêu và dưỡng dục đứa con
- Cha mẹ lạm dụng nghĩa vụ hiếu kính, bắt con cái phục vụ cho mình không hợp và không hợp thời.
- Cha mẹ vi phạm vào thói hư tật xấu, không làm gương cho con cái.
Về phía con cái các nguyên nhân thông thường là:
- Con cái lợi dụng sự can ngăn cha mẹ để bất tùng giáo huấn.
- Con cái ỷ lại và lạm dụng tình thương của cha mẹ.
- Con cái coi liên hệ với cha mẹ như tương quan vay-trả về kinh tế
- Con cái thay thế giá trị nghĩa vụ hiếu kính bằng các giá trị khác,
Tóm lại, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái đặt trên nền tảng giá trị tâm lý tình cảm và đạo đức, không thể thay thế bằng các giá trị kinh tế xã hội khác, đo lường bằng vật chất theo kiểu vay-trả. Tình thương của cha mẹ và hiếu tâm của con cái phát triển tốt đẹp được là nhờ sự tác động hổ tương giữa các thành phần trong gia đình.
Kỳ V: V- Ý Nghĩa Sinh Học Và Giá Trị Sống Của Hiếu Hạnh
V11- Hình ảnh trái tim thường được dùng làm biểu tượng cho tình yêu, bỡi nó cho máu đỏ và nhận máu đen. Tình yêu trọn vẹn là sẵn sàng cho đi cái tốt, đồng thời nhận cái khhông tốt về mình. Tình mẫu tử cho thấy rõ điều này. Tình yêu thương có chức năng chuyển tải. Tình yêu thương yêu bền vững là nhờ sự hóa giải giữa các đối cực thiện-ác, giàu-nghèo, hạnh phúc-đau khổ,…
V12- Tim duy trì được việc cho máu đỏ và nhận máu đen là nhờ phổi luôn nhận máu đen của tim chuyển hoá thành máu đỏ và trả lại cho tim. Cũng vậy tình yêu thương tiếp tục vững chải là nhờ khả năng chuyển hóa giữa cái tốt và cái không tốt.
V13- Phổi nhờ câu thông với môi trường ngoài nên biến máu đen thành máu đỏ hữu dụng. Cũng vậy, muốn chuyển hóa cái không tốt thành cái tốt con người phải liên kết được với thế giới khác với thế giới khép kín của mình.
V14- Tình yêu thương hữu hiệu khi:
(1) Người được người khác vì tình thương mà tha tội phải thực sự phản tỉnh hồi qui,
(2) Có niềm tin vào bản nguyên thiện hảo của con người.
(3) Có niềm tin vào sự vận hành đồng bộ của nhiều cõi khác nhau trong vũ trụ.
(4) Khởi đầu bằng trí tuệ, kết thúc bằng niềm tin.
V21- Người có từ tâm đau đớn khi thấy người khác đau đớn, yên tâm khi thấy người khác bình an. Bi tâm là hiện thực của từ tâm bằng hành động cụ thể .Từ bi tâm là thiện tâm của con người. Tình thương cha mẹ đối với con cái là từ bi tâm đặt trên quan hệ huyết thống.
V22- Hiếu tâm là lòng ái kính của con cái thể hiện qua hành vi phụng sự cha mẹ một cách vô vị lợi. Hiếu tâm cũng như từ bi tâm đều nuôi dưỡng bỡi đức hiếu sinh nên nghiệp dụng của nó cũng là sự cứu nạn. Một người có hiếu tâm thường là:
(1) Không hiếu sát, không làm tổn hại sự sống,
(2) Dễ dàng quay trở lại, giữ sự tín nhiệm,
(3) Hay báo ân mà không báo oán.
(4) Khiêm nhường, không tự ngã.
V23- Dục tâm thế gian là một dạng của sở biệt cảnh tâm, nó giúp nhận ra hiện trạng nào là đúng như ý thích của mình để rồi làm theo. Dục tâm giúp người ta ham muốn sự sống, siêng năng làm việc, nhưng dễ rơi phiền não khi gặp vấn đề ngoài ý muốn. Quan hệ giữa cha mẹ và con cái cần bảo đảm giá trị đạo đức bền vững, không nên lấy sở thích của dục tâm làm căn bản.
V31- Vận hành tuần hoàn của sự sống nhờ có sự trao đổi chất giữa cơ quan nhận(receptor) và cơ quan cho(donor). Lực có chiều từ cơ quan cho đến cơ quan nhận gọi là lực phát dẫn, và chiều ngược lại là của lực qui hồi. Từ bi tâm là dẫn lực hướng hạ, từ cha mẹ đến con cái. Hiếu tâm là hấp lực hồi qui hướng thượng, từ con cái đến cha mẹ. Nhờ từ bi tâm và hiếu tâm giúp sự sống ổn định. Hồi qui hướng thượng là đà tiến hóa của sự sống. Hồi qui hướng hạ là đà thoái hóa sự sống.
V32- Cha mẹ có chức phận sinh thành nên mỗi ngôi vị là một phái tính. Con có chức phận nối kết nên ngôi vị con gồm hai phái tính, nam và nữ, con trai và con gái.
Kỳ VI: VI- Từ Bi Tâm, Hiếu Tâm, Và Đức Hiếu Sinh
VI11- Các loài động vật đều có tình thương đồng loại. Tình thương không ràng buộc bỡi các yếu tố di truyền và xã gọi là từ bi tâm. Từ bi tâm gắn bó vào sự sống hơn là vào tổ chức xã hội. Từ bi tâm có các thuộc tính thiện tâm.
VI12- Tình thương ưu tiên đồng chủng và các cá thể yếu đuối. Thú dữ không giết đồng loại để ăn thịt, và không trả thù gián tiếp. Do hoàn cảnh tập thành tình thương có thể phát triển tốt, hoặc bị ức chế. Một tu sĩ tốt có từ bi tâm ưu thế hơn người thường, một sát thủ có từ bi tâm bị cấm chỉ.
VI13- Nhờ hệ thần kinh, não bộ, và tuyến nội tiết con người có khả năng tập thành nhiều thiện hảo và cũng nhiễm tập nhiều điều hung ác hơn các động vật khác. Tập tính hiếu sát của con người có tầm sát hại rộng lớn và tàn bạo. Con người trả thù tập thể và gián tiếp, thú dữ hiếm khi có điều này. Nhờ sự giáo dục tốt của gia đình, tổ chức xã hội, tôn giáo, và luật pháp phát triển đức hiếu sinh, ngăn chặn tập tính hiếu sát giúp con người tránh được họa diệt chủng.
VI14- Con người dùng thần quyền để biện minh cho tập tính hiếu sát của mình là không thực tiễn và không chính đáng. Điều này sẽ làm tăng trưởng ác tâm và trở lực cho từ bi tâm.
VI15- Sự sát sanh của con người là ở mức vĩ mô và tàn bạo. Vĩ mô rộng lớn vì nó chế tạo công cụ để sát hại, tàn bạo vì nó giết cho nhiều mục đích không tất yếu cần thiết. Con người dùng sự hiểu biết để cố ý sát sanh trong hoàn cảnh không bị bắt buộc nên nó phải chịu hậu quả về hành động đó.
VI16- Gia đình là tổ chức xã hội người sớm nhất. Gia đình một vợ, một chồng, và không quá đông con có sự gắn bó tình cảm tốt nhất. Giáo dục gia đình là mô hình giáo dục tốt nhất. Theo từng giai đoạn phát triển tình thương của cha mẹ chuyển dần thành tình thương của ông bà đối với cháu chắt. Và, hiếu tâm của con cái trở thành hiếu kính của con cháu đối với tổ tiên
VI21- Hiếu tâm thể hiện bằng sự ái kính, phụng sự của thế hệ trẻ dối với thể hệ già theo quan
hệ huyết thống. Hiếu tâm là đầu mối của các đức hạnh khởi đầu bằng sự giáo dục tôn kính người thân. Hiếu tâm có các thuộc tính của thiện tâm. Hiếu tâm nổi bật ở sự tôn kính nên người ngã vị, tự kiêu khó phát triển hiếu tâm của mình.
VI22- Quan sát và so sánh một số trường hợp trong đời sống của con người và các loài động vật cho thấy có sự tương quan giữa mức phát triển trí khôn và xu hướng nhớ lại cái đã qua. Xu hướng này thể hiện nơi những người ưa chuộng hiếu hạnh.
VI23-. Hiếu tâm phản ánh trình độ trí khôn của cá thể và chủng loại. Các hiền triết, thánh nhân, thiện tri thức đều là những tấm gương của hiếu kính. Do giáo dục sai lầm, hiếu tâm có thể bị cấm chỉ dẫn đến cá nhân phá bỏ gia đình, bất kính cha mẹ, ngược đãi người già cả.
VI31- Tình thương và hiếu tâm được nuôi dưỡng bỡi “Đức hiếu sinh”. Người có từ bi tâm không thể hy sinh cha mẹ mình để lo cứu độ kẻ khác. Và, người có hiếu tâm không thể làm tổn hại kẻ khác để phụng dưỡng cha mẹ mình.
VI32- Sự sống trên trái đất tập trung ở sinh quyển (biosphere). Cấu trúc và vận hành sự sống trên trái đất ở thế ổn định bền vững do vận hành tuần hoàn trao đổi chất theo luật bảo toàn năng lượng. Tuy nhiên, sinh quyển và các hệ sinh thái có thể bị phá hủy từ bên trong do con người hành động hiếu sát hơn là hiếu sinh.
VI33- Đức hiếu sinh tự nhiên thể hiện qua nguyên tắc cứu cánh: Động thái của mọi sinh vật đều nhắm đến mục đích bảo vệ sự sống. Nguyên tắc cứu cánh sinh học áp trong các ngành y tế, cứu nạn: cấm làm chết theo yêu cầu người bệnh, cấm phân biệt đối tượng cứu hộ, cấm tự tử…
VI34- Đức hiếu sinh thể hiện qua luật cảm giác tự thân: Đa số các tác nhân có lợi cho sự sống đều gây khoái cảm, ngược lại có hại cho sự sống thì gây khổ cảm. Không nên lạm dụng qui luật để hưởng thụ hoặc làm đau đớn kẻ khác.
VI41- Nhận xét dựa trên nguyên tắc cứu cánh, đồng nhất, và nhân quả cho thấy:
(1)- Sinh vật nhằm đến mục đích sau cùng là sự sống.
(2)- Sự sống thực không thể xây dựng bằng sự chết.
(3)- Mỗi hành động đều có nguyên nhân và sẽ đưa đến một hậu quả.
Từ lâu các động vật ăn thịt và con người tạo nên sự chết của cá thể khác để xây dựng sự sống của mình, đó là sự sống giả tạo. Mỗi cá thể chỉ có một đời sống, để có một đời sống phải có nhiều đời sống khác chết đi. Hậu quả sự sống càng ngày càng giảm, sự chết càng tích lũy. Con người trong bầu sinh quyển khó bằng lòng với hạnh phúc của mình, nhưng dễ chán nãn với đau khổ. Lực chiêu cảm sự sống nhỏ hơn lực chiêu cảm sự chết, đương nhiên khoái cảm là hiếm hoi và tạm thời, nhưng khổ cảm là phổ biến và thường xuyên.
VI42- So sánh cơ thể người với cơ thể các ngành động vật ăn thịt và ăn thảo mộc thì cơ thể người nhiều có điểm giống với động vật ăn thảo mộc và khác với động vật ăn thịt. Với cấu trúc và hoạt động của bộ máy tiêu hóa của người thuận lợi đối với các thực phẩm từ nguồn thực vật hơn là nguồn động vật.
VI43- Con người ăn thịt động vật từ khi biết dùng lửa để nấu chín thức ăn. Trước đó hằng triệu năm tổ tiên con người vốn là động vật hái lượm và ăn thảo mộc.
VI51- Do sự chọn lựa và phải dùng lửa mới ăn được thịt nên người ăn thịt không phải do nhu cầu tự nhiên nhưng là do khẩu vị tập thành.
VI52- Thiên nhiên giữ gìn sự sống ở chỗ:
(1) Động vật ăn được hạt và củ của các cây lương thực lúa, ngô, khoai, sắn… khi cây mẹ già chết. Ăn hay không ăn thì cây mẹ cũng chết.
(2) Đối với cây lâu năm như cam, bưởi, xoài, mít… khi trái chín mới đầy chất dinh dưỡng. Và, ăn trái chín không làm cho cây mẹ chết mà còn giúp phát triển cây mẹ, và phát tán hạt để sinh cây con.
(3) Đối với cây rau xanh, động vật ăn thân lá không làm chết cây mẹ. Ăn mướp,bí còn xanh không làm dây mẹ chết mà còn giúp nó tiếp tục ra quả khác.
VI53- Ăn thịt động vật sống là là cắt ngang sự sống khi tim và phổi còn đang hoạt động theo nguyên tắc tình thương của chủng hữu tình, tạo ra sự đau đớn cho động vật vì chúng đã có hệ thần kinh. Ăn rau quả có gián tiếp can dự vào cuối và đầu chu kỳ sống, và thực vật chưa có hệ thần kinh nên trách nhiệm sát sanh không rõ ràng như ăn động vật.
Con đường dẫn tới cõi Sống Vĩnh Hằng không thể xây dựng bằng xác chết của chủng hữu tình , cũng như chiếc xe đi về cõi Vô Lượng Thọ không thể kéo bằng oan hồn của các sinh linh bị giết cho sự ngon miệng của con người.
VI61- Tình thương chủng loại và từ bi tâm của con người đối với mọi chủng loại là động thái tình cảm thúc đẩy bỡi khuynh hướng ưa thích sự sống và né tránh sự chết. Nơi người, đối tượng của của mô thức tình cảm này mở rộng từ phạm vi sở hữu gia đình theo huyết thống, cho đến các hoạt động từ thiện trong xã hội, và đến các chủng loại khác đồng cư trên trái đất.
VI621- Hiếu hạnh là giá trị tình cảm, đạo đức, và xã hội đặc trưng nơi loài người mà các động vật khác không có.
Hiếu hạnh có giá trị như một “Tấm Thẻ Nhân Quyền” mà thiên nhiên ban tặng để con người xứng đáng đứng trước mọi chủng loại khác.
VI622- Hiếu tâm tham chiếu vào nguồn sống nên hiện thực hóa được đức hiếu sinh, giúp con người vượt qua các hiểm nạn.
VI623- Khi bị điều kiện hoàn cảnh ức chế, hiếu tâm có thể chuyển di đối tượng, mở rộng phạm vi vào các hoạt động có giá trị nghệ thuật, và xã hội từ thiện.
Hiếu tâm, từ bi tâm, và đức hiếu sinh không phải chỉ là các khái niệm trừu tượng phụ thuộc trên các nền tảng xã hội, đạo dức, và tôn giáo; căn do và ý nghĩa của nó căn cứ trên các bằng chứng cụ thể như sinh học, tâm sinh lý học, và khoa học giáo dục.
Ăn là một trong các hoạt động thường xuyên để duy trì và phát triển sự sống. Các bằng chứng giải phẩu và sinh lý học, cho thấy con người không phải là động vật ăn thịt tự nhiên, nhưng do tập thành và nhờ biết dùng lửa.
Con người là động vật yếu ớt nhưng vận dụng được trí khôn tạo ra các công cụ để phục vụ cho mình và chinh phục thiên nhiên. Nhân loại có thể thụ hưởng hết các lợi ích do công cụ hay khoa học của con người đem lại, nhưng một mình nó không đủ sức chữa lành hay khôi phục cho thiên những thiệt hại do khoa học gây ra. Vì vậy, để duy trì sự sống, nâng cao giá trị làm người, và tránh gây ra những thiệt hại không thể chữa lành, trong mọi hoạt động con người nên thể hiện tình thương, hiếu hạnh, và đức hiếu sinh mà thiên nhiên như luôn mong đợi nơi con người.
Tuy Hòa, Mùa Đông Nhâm Thìn, 2012
Kỳ II: II- Quan Niệm Tôn Giáo Và Luật Pháp Về Hiếu Hạnh
Hầu hết các tôn giáo trên thế giới đều thừa nhận và đặt nặng bổn phận hiếu kínhh cha mẹ của các tín đồ. Hơn nữa hiếu kính không chỉ là khái niệm đạo đức, tôn giáo, nó còn là nội dung luật pháp buộc công dân phải có nghĩa vụ thi hành.
II11- Tăng Sâm trong truyền thống Khổng giáo phân biệt ba hạng hiếu kính: Hạng đại hiếu là những người đem lại vinh hạnh cho cha mẹ. Hạng hiếu thứ hai là không làm điều xấu hổ, khốn khó cho cha mẹ, Và, hạng sau cùng là nuôi dưỡng, chăm sóc cha mẹ. Quan hệ giữa cha mẹ và con cái, theo truyền thống giá trị Khổng giáo, đứng vị trí thứ hai trong ngũ thường ( năm mối liên hệ cơ bản giữa cá nhân và gia đình ,xã hội ) là: dân với nhà nước, cha mẹ với con cái, vợ chồng, anh em họ hàng, bằng hữu.
II12- Bồ tát Mục Kiền Liên xuống địa ngục cứu mẹ đã trở thành điển hình về nghĩa vụ hiếu kính của con cái đối với cha mẹ trong giáo lý Phật giáo. Phật Thích Ca Mâu Ni sau khi đắc đạo cũng đã độ trì cho cha mẹ và người thân đắc quả vị trước khi đi giảng thuyết mọi nơi. Trong kinh Thiện Sanh Phật cũng chỉ rõ, phương Đông là chỉ cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Cha mẹ phải thương yêu, giáo dục con cái, và con cái cho dù tại gia hay xuất gia đều phải kính hiếu, phụng dưỡng cha mẹ. Đó là nghĩa vụ phải thi hành trong truyền thống giáo dục Phật giáo, bỡi vì từ bi tâm của cha mẹ và hiếu tâm của con chính là Phật tâm.
II13- Trong Cơ Đốc giáo, nghĩa vụ hiếu kính của con cái đối với cha mẹ qui định ở điều thứ 4 trong 10 điều răn của Đức Chúa Trời. Hiếu hạnh cũng được ca tụng trong các sách Châm Ngôn và Huấn Ca. Đức Mẹ Maria vốn là người con rất hiếu thuận từ thuở nhỏ. Trường hợp Adam và Eva nổi bật bản chất của sự bất phục tùng, lừa đảo, và ghen tị là căn do của tội lỗi. Ngược lại trường hợp của Giu-se và Maria nổi bật các đức tính hy sinh vì tình yêu của thánh Giu-se, và hiếu kính khiêm nhường của Chúa Giê-su, đó là căn do của phúc đức.
II14- Trong Hồi giáo, con cái phải hiếu thảo với cha mẹ là nghĩa vụ thứ 2, nghĩa vụ thứ 1 là hành lễ đúng thời, và thứ 3 là hy sinh vì đạo giáo. Ba trọng tội luôn được cảnh giác là: tội đồng dẳng với Thiên Chúa Allah, tội bất hiếu với cha mẹ, và tội nói dối làm chứng gian. Con cái phải hiếu kính cha mẹ vừa là một nghĩa vụ trước cả nghĩa vụ Jihad là tử vì đạo, vừa là một quyền lợi, để được Allah đón nhận vào Thiên đàng. Câu nói thường nghe là “Thiên đàng dưới gót chân người mẹ.”
II2- Hiếu kính không phải chỉ là hành động có giá trị đạo đức, tự nguyện về mặt tôn giáo liên hệ đến sự khen chê, thưởng phạt hay hứa hẹn ở một thế giới tốt đẹp nào đó. Thực tiễn hơn,
nghĩa vụ hiếu kính đã được Nhà nước qua các thời đại thừa nhận trở thành những qui định điều luật mà công dân phải thi hành.
Tại Việt Nam:
II21- Hình Thư thời Nhà Lý (1042) qui định tội bất hiếu thuộc thập ác tội (10 tội phải chịu trừng phạt, không được miễn giảm).
II22- Luật Hồng Đức thời nhà Lê (1470-1497) qui định con cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng, để tang, chịu thay tội, che dấu tội cho cha mẹ, ông bà, và không được quyền kiện cáo ông bà, cha mẹ.
II23- Hoàng Việt Luật Lệ hay Luật Gia Long thời nhà Nguyễn (1815) qui định nghĩa vụ hiếu kính trong quan hệ gia đình mọi người phải thi hành, đặc biệt chú ý đến nữ quyền của người mẹ.
Vua Tự Đức nổi tiếng là có hiếu với mẹ.
II24- Luật nghĩa vụ quân sự của Miền Nam Việt Nam trước 1975 cho phép các thanh niên có cha mẹ, già yếu không ai nuôi dưỡng được triển hạn hay miễn giảm nhập ngũ để thi hành nghĩa vụ hiếu kính.
Luật hôn nhân gia đình của Viêt Nam năm 2000, tại điều 2 qui định cha mẹ phải nuôi dạy con cái thành người hữu ích và con cháu phải hiếu kính, phụng dưỡng cha mẹ, ông bà.
II25- Luật tục Tây Nguyên của các bộ tộc Êđê và Mnông qui định con cái phải hiếu kính và nuôi dưỡng cha mẹ, không được để cha mẹ chết khi chưa già yếu, và cha mẹ phải chịu trách nhiệm nuôi dạy con cái.
Tóm lại, lịch sử thế giới cho đến nay cho thấy vì sự “kỳ thị dị biệt” mà các tôn giáo và các dân tộc đã từng lâm vào những cuộc chiến tranh, khủng bố nghiệt ngã, đau khổ nhất. Nhưng khi con người đã thức tỉnh, sẽ nhận ra rằng: Muốn đem lại an bình hạnh phúc cho chính mình thì không phải theo cách tiêu diệt hạnh phúc kẻ khác, nhưng phải biết đối thoại để cùng nhau bảo vệ lợi ích chung của mọi người. Trong muôn ngàn cái khác biệt, người ta phải bắt đầu từ một điểm giống nhau để nối kết thành một tổng thể. Chỗ giống nhau để liên kết đó chính là sự thừa nhận giá trị hiếu hạnh của con cái và tình yêu thương của cha mẹ. Nó giống như cái rốn, tuy nhỏ nhưng là cái chung của hai cái riêng, là phần thân thể chung của cha mẹ và đứa con, của các cá thể có cùng một nguồn gốc.
Kỳ III: III- Sáng Tác Thi Ca, Nghệ Thuật Tôn Vinh Hiếu Hạnh.
III1- Các sách cổ ca tụng hiếu kính và tình thương giữa con cái và cha mẹ, điển hình phổ biến là:
- “Nhị Thập Tứ Hiếu”: do Lý Văn Phức dịch từ sách Trung Quốc.
- “Minh Tâm Bửu Giám”: của Thu Quát do Trương Vĩnh Ký dịch sang tiếng Việt.
- “Gia Huấn Ca”: của Nguyễn Trãi.
- “Truyện Kiều”: của Nguyễn Du, trong đó giá trị nhân vật chính là Thúy Kiều xây dựng trên căn bản giá trị của hiếu tâm:
“ Xét trong tội nghiệp Thúy Kiều,
Mắc điều tình ái, khỏi điều tà dâm,
Lấy tình thâm trả nghĩa thâm,
Bán mình đã động hiếu tâm đến trời.”
- “ Lục Vân Tiên”: của Nguyễn Đình Chiểu, trong đó tác giả nêu ra quan điểm giá trị con người là:
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiets hạnh là câu trau mình.
III2- Đức hạnh hiếu kính vốn là một giá trị truyền thống trong giáo dục đạo đức gia đình, xã hội của người Việt Nam . Tầng lớp trí thức thì đã có những kinh sách dạy về đức hạnh của người lãnh đạo, hạng thứ dân thì có kho tàng văn học truyền miệng càng phổ biến và phong phú hơn. Các bài ca dao, tục ngữ, châm ngôn, và chuyện kể…có tác dụng giáo dục tình thương và hiếu kính từ lúc tấm bé:
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Nói chung giáo dục luân lý, dù là thành văn hay bất thành văn, dù là hàng quan chức, trí thức hay lớp dân thường, thì mỗi người trong suốt cuộc đời mình phải làm sao để khi từ giã cuộc đời xứng đáng nhìn lên bàn thờ thấy người thân thương tiếc mình với hai chữ “Trung Hiếu” đối với nam, và “Trinh Thuận” đối với nữ. Trung, là không nghiêng ngã đổi dời. Trinh, là luôn giữ bền vững, không bị mất khi trải qua biến dịch. Trung trinh là cái gốc của “Đạo” trong vũ trụ. Hiếu Thuận là hành động đạt “Đạo”của con người, hay gọi là cái “Đức”. Trung, Hiếu , Trinh, Thuận là các giá trị đạo đức tối hậu trong truyền thống văn hóa Việt Nam.
Kỳ IV: IV- Ý Nghĩa Tâm Lý Tình Cảm Và Giá Trị Xã Hội Của Hiếu Hạnh.
IV1- Sự mừng rỡ khi thấy đứa con chào đời là do từ tâm vô vị lợi của cha mẹ. “Từ tâm” là biểu hiện của đức hiếu sinh làm cho người ta trở thành bậc cha mẹ. “Hiếu tâm” là sự phản tỉnh về nguồn cội của mình làm cho người ta trở thành con cái. Câu châm ngôn “ Phụ từ, tử hiếu” là nói về ý này.
Sự nuôi dưỡng, bảo vệ, hy sinh cho đứa con là do bi tâm hay tình phụ tử hay mẫu tử. Bi tâm là hiện thực của từ tâm vào cuộc sống. Bi tâm là sức sống bảo vệ chính nó. Từ, là tướng của tâm thanh tịnh, Bi, là dụng của tâm vô ngại bằng hành động. Người con hiếu thảo có thể đền đáp công ơn do bi tâm cha mẹ. Từ tâm của cha mẹ tham chiếu vào đức hiếu sinh nên người con không thể đền đáp được. Do vậy, sự chuộc tội không đổi được ngôi vị Cha, Con trong Ky tô giáo, cũng như sự cứu khổ không làm đảo lộn Pháp Thân và Ứng, Hóa Thân trong Phật giáo.
IV21- Việc thờ cúng tổ tiên đa số là do phong tục tập quán với niềm tin người chết vẫn còn với người sống, nó cũng là cách tỏ lòng nhớ ơn người quá cố. Trong lịch sử nước ta đã từng xảy ra xung đột giữa các tôn giáo trong việc thờ cúng tổ tiên. Phật giáo và Khổng giáo đã chấp nhận nền văn hóa Việt và hội nhập sâu xa vào nếp sống của người dân nên không còn vấn đề xung đột nghiêm trọng. Lịch sử truyền đạo Ky Tô giáo có sự xung đột giữa các thừa sai và các vua về sau của triều nhà Nguyễn. Một trong các lý do chính là : Sự có mặt của các đoàn quân viễn chinh Pháp nối bước với các thừa sai của Vatican. Ngày nay, dẫu chưa thống nhất về hình thức thờ cúng nhưng các tôn giáo đều công nhận giá trị hiếu kính của con người đối với ông bà, tổ tiên. Quan điểm hội nhập thế tục để giúp đời càng ngày càng tỏ ra tiến bộ hơn chủ trương thần quyền hóa thế tục từng bị các đế quốc, phong kiến lợi dụng trước đây.
IV22- Sự kính hiếu nguồn gốc tổ tiên trong các gia đình truyền thống Việt Nam thể hiện qua việc giữ lại mối quan hệ giữa các người chết và những người còn sống qua các hình thức nghi lễ tại bàn thờ tổ tiên trong gia đình, bàn thờ tổ tại nhà thờ họ tộc, và tại mộ phần ở nghĩa trang trong những ngày lễ tết, kỵ giỗ.
IV221- Bàn thờ tại gia đình có loại:
(1) Bàn thờ gia tiên: thờ những người trong quá cố gia đình,
(2) Bàn thờ vọng: là bàn thờ tổ tiên của các người ở xa quê không thể về nhà cha mẹ hay trai trưởng để làm lễ được.
(3) Bàn thờ linh: là bàn thờ thiết lập cho người mới chết.
(4) Bàn thờ Ông Mãnh, Bà Cô: là bàn thờ cho những đứa con chưa lập gia đình bị chết.
IV222- Nhà thờ Họ có hai loại:
(1) Nhà thờ đại tôn: là nhà thờ họ của dòng trưởng thờ từ ông thủy tổ và giữ gia phả gốc.
(2) Nhà thờ chi họ: là nhà thờ của các chi, phái họ. Thờ đến ông tổ của dòng trưởng mà thôi.
Hằng năm các họ đều có ngày kỵ, giỗ, các con cháu trong họ dều tập trung làm lễ tại bàn thờ họ.
IV223- Nghĩa trang là nơi tập trung các ngôi mộ chôn cất người chết theo phong tục địa táng. Đó cũng là nơi nhắc nhớ mối quan hệ giữa các thế hệ vẫn còn tồn tại sau khi một người đã chết.
IV231- Việc thờ cúng tổ tiên thể hiện bản sắc văn hóa người Việt là dân tộc hiếu kính, không quên nguồn gốc của tổ tiên mình. Huyền sử Âu Cơ và Lạc Long Quân với 100 đứa con cho biết :
(1) Dân tộc Việt Nam là những người có cha, có mẹ trên trái đất, do đó phải kính cha thương mẹ tại thế gian.
(2). Dân tộc Việt Nam là những người từ đầu đã có đông anh, chị, em: do đó phải thương yêu giúp đỡ mọi người như tình đồng bào.
IV232- Phong tục thờ cúng tổ tiên của Việt Nam đã đạt đến trình độ văn minh cao vì nó có tính phổ quát và khả thi trong mọi trường hợp.
Quan niệm tín ngưỡng của Việt Nam đạt đến trình độ tâm linh cao, trong việc thực nghi lễ không lệ thuộc không gian và thời gian, tức là không phân biệt phương vị và đẳng cấp thế hệ. Khác với quan niệm tín ngưỡng của Trung Quốc có phân biệt phương vị và đẳng cấp, tức là lấy mô hình tổ chức xã hội thế tục áp vào thể giới siêu hình phi vật thể, không lệ thuộc không gian va thời gian.
IV233- Giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc là bảo vệ tài sản quý giá của nhân loại. Thờ phượng tổ tiên, hiều kính với cha mẹ, ông bà là các điểm đặc trưng của trí tuệ.
Việc lợi dụng thờ cúng, tế lễ để mưu cầu lợi ích bất chính sẽ đưa đến mê tín dị đoan, và mở đường cho sự xâm lược và đồng hóa dân tộc.
IV31- Sinh vật là chủng hữu tình. Tình cảm là nền tảng tạo nên các chủng loại. Mỗi chủng loại đều có tính riêng, gặp điều kiện thuận lợi thì tính sẽ phát triển. Tức là tình thì chung mà tính thì riêng. Vì vậy, các chủng động vật con mẹ đều thương con con, mặc dù tính của hùm beo là hung dữ, của bồ câu là hiền hòa, và của con người là giác tính hay tính linh.
IV33- Quan hệ giữa cha mẹ và con cái bị đổ vỡ dẫn đến mất hạnh phúc gia đình. Các nguyên nhân thông thường là:
- Cha mẹ coi con cái là sở hữu của mình như sở hữu các tài sản khác.
- Cha mẹ không thực hiện bổn phận thương yêu và dưỡng dục đứa con
- Cha mẹ lạm dụng nghĩa vụ hiếu kính, bắt con cái phục vụ cho mình không hợp và không hợp thời.
- Cha mẹ vi phạm vào thói hư tật xấu, không làm gương cho con cái.
Về phía con cái các nguyên nhân thông thường là:
- Con cái lợi dụng sự can ngăn cha mẹ để bất tùng giáo huấn.
- Con cái ỷ lại và lạm dụng tình thương của cha mẹ.
- Con cái coi liên hệ với cha mẹ như tương quan vay-trả về kinh tế
- Con cái thay thế giá trị nghĩa vụ hiếu kính bằng các giá trị khác,
Tóm lại, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái đặt trên nền tảng giá trị tâm lý tình cảm và đạo đức, không thể thay thế bằng các giá trị kinh tế xã hội khác, đo lường bằng vật chất theo kiểu vay-trả. Tình thương của cha mẹ và hiếu tâm của con cái phát triển tốt đẹp được là nhờ sự tác động hổ tương giữa các thành phần trong gia đình.
Kỳ V: V- Ý Nghĩa Sinh Học Và Giá Trị Sống Của Hiếu Hạnh
V11- Hình ảnh trái tim thường được dùng làm biểu tượng cho tình yêu, bỡi nó cho máu đỏ và nhận máu đen. Tình yêu trọn vẹn là sẵn sàng cho đi cái tốt, đồng thời nhận cái khhông tốt về mình. Tình mẫu tử cho thấy rõ điều này. Tình yêu thương có chức năng chuyển tải. Tình yêu thương yêu bền vững là nhờ sự hóa giải giữa các đối cực thiện-ác, giàu-nghèo, hạnh phúc-đau khổ,…
V12- Tim duy trì được việc cho máu đỏ và nhận máu đen là nhờ phổi luôn nhận máu đen của tim chuyển hoá thành máu đỏ và trả lại cho tim. Cũng vậy tình yêu thương tiếp tục vững chải là nhờ khả năng chuyển hóa giữa cái tốt và cái không tốt.
V13- Phổi nhờ câu thông với môi trường ngoài nên biến máu đen thành máu đỏ hữu dụng. Cũng vậy, muốn chuyển hóa cái không tốt thành cái tốt con người phải liên kết được với thế giới khác với thế giới khép kín của mình.
V14- Tình yêu thương hữu hiệu khi:
(1) Người được người khác vì tình thương mà tha tội phải thực sự phản tỉnh hồi qui,
(2) Có niềm tin vào bản nguyên thiện hảo của con người.
(3) Có niềm tin vào sự vận hành đồng bộ của nhiều cõi khác nhau trong vũ trụ.
(4) Khởi đầu bằng trí tuệ, kết thúc bằng niềm tin.
V21- Người có từ tâm đau đớn khi thấy người khác đau đớn, yên tâm khi thấy người khác bình an. Bi tâm là hiện thực của từ tâm bằng hành động cụ thể .Từ bi tâm là thiện tâm của con người. Tình thương cha mẹ đối với con cái là từ bi tâm đặt trên quan hệ huyết thống.
V22- Hiếu tâm là lòng ái kính của con cái thể hiện qua hành vi phụng sự cha mẹ một cách vô vị lợi. Hiếu tâm cũng như từ bi tâm đều nuôi dưỡng bỡi đức hiếu sinh nên nghiệp dụng của nó cũng là sự cứu nạn. Một người có hiếu tâm thường là:
(1) Không hiếu sát, không làm tổn hại sự sống,
(2) Dễ dàng quay trở lại, giữ sự tín nhiệm,
(3) Hay báo ân mà không báo oán.
(4) Khiêm nhường, không tự ngã.
V23- Dục tâm thế gian là một dạng của sở biệt cảnh tâm, nó giúp nhận ra hiện trạng nào là đúng như ý thích của mình để rồi làm theo. Dục tâm giúp người ta ham muốn sự sống, siêng năng làm việc, nhưng dễ rơi phiền não khi gặp vấn đề ngoài ý muốn. Quan hệ giữa cha mẹ và con cái cần bảo đảm giá trị đạo đức bền vững, không nên lấy sở thích của dục tâm làm căn bản.
V31- Vận hành tuần hoàn của sự sống nhờ có sự trao đổi chất giữa cơ quan nhận(receptor) và cơ quan cho(donor). Lực có chiều từ cơ quan cho đến cơ quan nhận gọi là lực phát dẫn, và chiều ngược lại là của lực qui hồi. Từ bi tâm là dẫn lực hướng hạ, từ cha mẹ đến con cái. Hiếu tâm là hấp lực hồi qui hướng thượng, từ con cái đến cha mẹ. Nhờ từ bi tâm và hiếu tâm giúp sự sống ổn định. Hồi qui hướng thượng là đà tiến hóa của sự sống. Hồi qui hướng hạ là đà thoái hóa sự sống.
V32- Cha mẹ có chức phận sinh thành nên mỗi ngôi vị là một phái tính. Con có chức phận nối kết nên ngôi vị con gồm hai phái tính, nam và nữ, con trai và con gái.
Kỳ VI: VI- Từ Bi Tâm, Hiếu Tâm, Và Đức Hiếu Sinh
VI11- Các loài động vật đều có tình thương đồng loại. Tình thương không ràng buộc bỡi các yếu tố di truyền và xã gọi là từ bi tâm. Từ bi tâm gắn bó vào sự sống hơn là vào tổ chức xã hội. Từ bi tâm có các thuộc tính thiện tâm.
VI12- Tình thương ưu tiên đồng chủng và các cá thể yếu đuối. Thú dữ không giết đồng loại để ăn thịt, và không trả thù gián tiếp. Do hoàn cảnh tập thành tình thương có thể phát triển tốt, hoặc bị ức chế. Một tu sĩ tốt có từ bi tâm ưu thế hơn người thường, một sát thủ có từ bi tâm bị cấm chỉ.
VI13- Nhờ hệ thần kinh, não bộ, và tuyến nội tiết con người có khả năng tập thành nhiều thiện hảo và cũng nhiễm tập nhiều điều hung ác hơn các động vật khác. Tập tính hiếu sát của con người có tầm sát hại rộng lớn và tàn bạo. Con người trả thù tập thể và gián tiếp, thú dữ hiếm khi có điều này. Nhờ sự giáo dục tốt của gia đình, tổ chức xã hội, tôn giáo, và luật pháp phát triển đức hiếu sinh, ngăn chặn tập tính hiếu sát giúp con người tránh được họa diệt chủng.
VI14- Con người dùng thần quyền để biện minh cho tập tính hiếu sát của mình là không thực tiễn và không chính đáng. Điều này sẽ làm tăng trưởng ác tâm và trở lực cho từ bi tâm.
VI15- Sự sát sanh của con người là ở mức vĩ mô và tàn bạo. Vĩ mô rộng lớn vì nó chế tạo công cụ để sát hại, tàn bạo vì nó giết cho nhiều mục đích không tất yếu cần thiết. Con người dùng sự hiểu biết để cố ý sát sanh trong hoàn cảnh không bị bắt buộc nên nó phải chịu hậu quả về hành động đó.
VI16- Gia đình là tổ chức xã hội người sớm nhất. Gia đình một vợ, một chồng, và không quá đông con có sự gắn bó tình cảm tốt nhất. Giáo dục gia đình là mô hình giáo dục tốt nhất. Theo từng giai đoạn phát triển tình thương của cha mẹ chuyển dần thành tình thương của ông bà đối với cháu chắt. Và, hiếu tâm của con cái trở thành hiếu kính của con cháu đối với tổ tiên
VI21- Hiếu tâm thể hiện bằng sự ái kính, phụng sự của thế hệ trẻ dối với thể hệ già theo quan
hệ huyết thống. Hiếu tâm là đầu mối của các đức hạnh khởi đầu bằng sự giáo dục tôn kính người thân. Hiếu tâm có các thuộc tính của thiện tâm. Hiếu tâm nổi bật ở sự tôn kính nên người ngã vị, tự kiêu khó phát triển hiếu tâm của mình.
VI22- Quan sát và so sánh một số trường hợp trong đời sống của con người và các loài động vật cho thấy có sự tương quan giữa mức phát triển trí khôn và xu hướng nhớ lại cái đã qua. Xu hướng này thể hiện nơi những người ưa chuộng hiếu hạnh.
VI23-. Hiếu tâm phản ánh trình độ trí khôn của cá thể và chủng loại. Các hiền triết, thánh nhân, thiện tri thức đều là những tấm gương của hiếu kính. Do giáo dục sai lầm, hiếu tâm có thể bị cấm chỉ dẫn đến cá nhân phá bỏ gia đình, bất kính cha mẹ, ngược đãi người già cả.
VI31- Tình thương và hiếu tâm được nuôi dưỡng bỡi “Đức hiếu sinh”. Người có từ bi tâm không thể hy sinh cha mẹ mình để lo cứu độ kẻ khác. Và, người có hiếu tâm không thể làm tổn hại kẻ khác để phụng dưỡng cha mẹ mình.
VI32- Sự sống trên trái đất tập trung ở sinh quyển (biosphere). Cấu trúc và vận hành sự sống trên trái đất ở thế ổn định bền vững do vận hành tuần hoàn trao đổi chất theo luật bảo toàn năng lượng. Tuy nhiên, sinh quyển và các hệ sinh thái có thể bị phá hủy từ bên trong do con người hành động hiếu sát hơn là hiếu sinh.
VI33- Đức hiếu sinh tự nhiên thể hiện qua nguyên tắc cứu cánh: Động thái của mọi sinh vật đều nhắm đến mục đích bảo vệ sự sống. Nguyên tắc cứu cánh sinh học áp trong các ngành y tế, cứu nạn: cấm làm chết theo yêu cầu người bệnh, cấm phân biệt đối tượng cứu hộ, cấm tự tử…
VI34- Đức hiếu sinh thể hiện qua luật cảm giác tự thân: Đa số các tác nhân có lợi cho sự sống đều gây khoái cảm, ngược lại có hại cho sự sống thì gây khổ cảm. Không nên lạm dụng qui luật để hưởng thụ hoặc làm đau đớn kẻ khác.
VI41- Nhận xét dựa trên nguyên tắc cứu cánh, đồng nhất, và nhân quả cho thấy:
(1)- Sinh vật nhằm đến mục đích sau cùng là sự sống.
(2)- Sự sống thực không thể xây dựng bằng sự chết.
(3)- Mỗi hành động đều có nguyên nhân và sẽ đưa đến một hậu quả.
Từ lâu các động vật ăn thịt và con người tạo nên sự chết của cá thể khác để xây dựng sự sống của mình, đó là sự sống giả tạo. Mỗi cá thể chỉ có một đời sống, để có một đời sống phải có nhiều đời sống khác chết đi. Hậu quả sự sống càng ngày càng giảm, sự chết càng tích lũy. Con người trong bầu sinh quyển khó bằng lòng với hạnh phúc của mình, nhưng dễ chán nãn với đau khổ. Lực chiêu cảm sự sống nhỏ hơn lực chiêu cảm sự chết, đương nhiên khoái cảm là hiếm hoi và tạm thời, nhưng khổ cảm là phổ biến và thường xuyên.
VI42- So sánh cơ thể người với cơ thể các ngành động vật ăn thịt và ăn thảo mộc thì cơ thể người nhiều có điểm giống với động vật ăn thảo mộc và khác với động vật ăn thịt. Với cấu trúc và hoạt động của bộ máy tiêu hóa của người thuận lợi đối với các thực phẩm từ nguồn thực vật hơn là nguồn động vật.
VI43- Con người ăn thịt động vật từ khi biết dùng lửa để nấu chín thức ăn. Trước đó hằng triệu năm tổ tiên con người vốn là động vật hái lượm và ăn thảo mộc.
VI51- Do sự chọn lựa và phải dùng lửa mới ăn được thịt nên người ăn thịt không phải do nhu cầu tự nhiên nhưng là do khẩu vị tập thành.
VI52- Thiên nhiên giữ gìn sự sống ở chỗ:
(1) Động vật ăn được hạt và củ của các cây lương thực lúa, ngô, khoai, sắn… khi cây mẹ già chết. Ăn hay không ăn thì cây mẹ cũng chết.
(2) Đối với cây lâu năm như cam, bưởi, xoài, mít… khi trái chín mới đầy chất dinh dưỡng. Và, ăn trái chín không làm cho cây mẹ chết mà còn giúp phát triển cây mẹ, và phát tán hạt để sinh cây con.
(3) Đối với cây rau xanh, động vật ăn thân lá không làm chết cây mẹ. Ăn mướp,bí còn xanh không làm dây mẹ chết mà còn giúp nó tiếp tục ra quả khác.
VI53- Ăn thịt động vật sống là là cắt ngang sự sống khi tim và phổi còn đang hoạt động theo nguyên tắc tình thương của chủng hữu tình, tạo ra sự đau đớn cho động vật vì chúng đã có hệ thần kinh. Ăn rau quả có gián tiếp can dự vào cuối và đầu chu kỳ sống, và thực vật chưa có hệ thần kinh nên trách nhiệm sát sanh không rõ ràng như ăn động vật.
Con đường dẫn tới cõi Sống Vĩnh Hằng không thể xây dựng bằng xác chết của chủng hữu tình , cũng như chiếc xe đi về cõi Vô Lượng Thọ không thể kéo bằng oan hồn của các sinh linh bị giết cho sự ngon miệng của con người.
VI61- Tình thương chủng loại và từ bi tâm của con người đối với mọi chủng loại là động thái tình cảm thúc đẩy bỡi khuynh hướng ưa thích sự sống và né tránh sự chết. Nơi người, đối tượng của của mô thức tình cảm này mở rộng từ phạm vi sở hữu gia đình theo huyết thống, cho đến các hoạt động từ thiện trong xã hội, và đến các chủng loại khác đồng cư trên trái đất.
VI621- Hiếu hạnh là giá trị tình cảm, đạo đức, và xã hội đặc trưng nơi loài người mà các động vật khác không có.
Hiếu hạnh có giá trị như một “Tấm Thẻ Nhân Quyền” mà thiên nhiên ban tặng để con người xứng đáng đứng trước mọi chủng loại khác.
VI622- Hiếu tâm tham chiếu vào nguồn sống nên hiện thực hóa được đức hiếu sinh, giúp con người vượt qua các hiểm nạn.
VI623- Khi bị điều kiện hoàn cảnh ức chế, hiếu tâm có thể chuyển di đối tượng, mở rộng phạm vi vào các hoạt động có giá trị nghệ thuật, và xã hội từ thiện.
Hiếu tâm, từ bi tâm, và đức hiếu sinh không phải chỉ là các khái niệm trừu tượng phụ thuộc trên các nền tảng xã hội, đạo dức, và tôn giáo; căn do và ý nghĩa của nó căn cứ trên các bằng chứng cụ thể như sinh học, tâm sinh lý học, và khoa học giáo dục.
Ăn là một trong các hoạt động thường xuyên để duy trì và phát triển sự sống. Các bằng chứng giải phẩu và sinh lý học, cho thấy con người không phải là động vật ăn thịt tự nhiên, nhưng do tập thành và nhờ biết dùng lửa.
Con người là động vật yếu ớt nhưng vận dụng được trí khôn tạo ra các công cụ để phục vụ cho mình và chinh phục thiên nhiên. Nhân loại có thể thụ hưởng hết các lợi ích do công cụ hay khoa học của con người đem lại, nhưng một mình nó không đủ sức chữa lành hay khôi phục cho thiên những thiệt hại do khoa học gây ra. Vì vậy, để duy trì sự sống, nâng cao giá trị làm người, và tránh gây ra những thiệt hại không thể chữa lành, trong mọi hoạt động con người nên thể hiện tình thương, hiếu hạnh, và đức hiếu sinh mà thiên nhiên như luôn mong đợi nơi con người.
Tuy Hòa, Mùa Đông Nhâm Thìn, 2012
Dh.A. Đàm Khánh Hỷ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- “ Early Childhood Development”:http://psychology.about.com/od/early-child- development/early-child- development.htm
2- (Wikipedia), ”Navel “): http://en.wikipedia.org/wiki/Navel
3- “Luận bàn về cái rốn “: http://phauthuatthammy.net/vi/thong-tin-chuyen-nghanh/
290-luan-ban-ve-cai-ron.htm/
4-Dương Văn Chung, “HIẾU HẠNH TRONG NHO GIÁO”: thatsonchaudoc.combanviet2/DuongVanChung/HoiKy/TBHIEUHANH.htm
5- “Sự Tích Của Cái Rốn-Bài viết cho Mẹ:http://vn.360plus.yahoo.com/vietlinkideas/article?mid=137&fid=-1
6-Th.T. Thích Thiện Huệ, “Hiếu Hạnh “:http:// buisfamily.startlogic.com/HieuGiang TinhSach/
ThienHue/HieuHanh.
7- “ Chữ Hiếu Theo Quan Niệm Của Phật Giáo Nguyên Thủy”: Chu-hieu-theo-quan-niem-cua-Phat-gia., phatgiaonguyenthuy.com/...//
8- Nguyễn Cẩm Xuyên, “Tổ Sư Đời Thứ 6 Của Thiền Tông Phật Giáo Trung Hoa Là Người Việt Nam”: http://www.giacngo.vn/lichsu/2010/08/13/57701A/
9- HT. Thích Mãn Giác, “Lục Tổ Thiền Tông Là Người Việt Nam”(e-book):
http://www.e-thuvien.com/forums/showthread.php?t=36780
10- Lm. Pet. Đinh Ngọc Lâm,Đạo Hiếu trong Kitô Giáo: http://dongten.net/noidung/7286
11- Wikipedia ,“ Pháp Luật Việt Nam Thời Nhà Lý”http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_lu%E1%
BA%ADt Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%BD#cite_note- THQ127-0
12- quan khoa su(blogspot), “Công chúa Huyền Trân – trung hiếu vẹn toàn”:
http://quankhoasu.blogspot.com/2011/12/cong-chua- huyen-tran-trung-hieu-ven.htm
13- Hanea, “Luật Hồng Đức -Đại Việt Hình Luật”: http://lichsuvn.info/forum/showthread.php?t=27
14- Wikipedia, “Tự Đức/Vua có hiếu “:http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%
90% E1%BB%A9c#Vua_c.C3.B3_hi.E1.BA.BFu
15- Quốc Hội Nước CHXHCN Việt Nam, “Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 “:
http://luatlandco.com/van-ban/luat-hon-nhan-va-gia-dinh-nam-2000-17.aspx
16- Website Niê Kdăm,“ Luật tục Tây Nguyên với gia đình & hôn nhân”: http://linhnganiekdam.
vn/index.php/vh-dg-tay-nguyen/53-vh-dg-tay-nguyen/385- lut-tc-tay-nguyen-vi-gia-inh-a-hon-nhan
17- Lý Văn Phức, “ Nhị Thập Tứ Hiếu “:
http://www.maiyeuem.net/topic/99900/Nhi-Thap-Tu-Hieu Ly- Van-Phuc2424-truyen ----
2- (Wikipedia), ”Navel “): http://en.wikipedia.org/wiki/Navel
3- “Luận bàn về cái rốn “: http://phauthuatthammy.net/vi/thong-tin-chuyen-nghanh/
290-luan-ban-ve-cai-ron.htm/
4-Dương Văn Chung, “HIẾU HẠNH TRONG NHO GIÁO”: thatsonchaudoc.combanviet2/DuongVanChung/HoiKy/TBHIEUHANH.htm
5- “Sự Tích Của Cái Rốn-Bài viết cho Mẹ:http://vn.360plus.yahoo.com/vietlinkideas/article?mid=137&fid=-1
6-Th.T. Thích Thiện Huệ, “Hiếu Hạnh “:http:// buisfamily.startlogic.com/HieuGiang TinhSach/
ThienHue/HieuHanh.
7- “ Chữ Hiếu Theo Quan Niệm Của Phật Giáo Nguyên Thủy”: Chu-hieu-theo-quan-niem-cua-Phat-gia., phatgiaonguyenthuy.com/...//
8- Nguyễn Cẩm Xuyên, “Tổ Sư Đời Thứ 6 Của Thiền Tông Phật Giáo Trung Hoa Là Người Việt Nam”: http://www.giacngo.vn/lichsu/2010/08/13/57701A/
9- HT. Thích Mãn Giác, “Lục Tổ Thiền Tông Là Người Việt Nam”(e-book):
http://www.e-thuvien.com/forums/showthread.php?t=36780
10- Lm. Pet. Đinh Ngọc Lâm,Đạo Hiếu trong Kitô Giáo: http://dongten.net/noidung/7286
11- Wikipedia ,“ Pháp Luật Việt Nam Thời Nhà Lý”http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_lu%E1%
BA%ADt Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%BD#cite_note- THQ127-0
12- quan khoa su(blogspot), “Công chúa Huyền Trân – trung hiếu vẹn toàn”:
http://quankhoasu.blogspot.com/2011/12/cong-chua- huyen-tran-trung-hieu-ven.htm
13- Hanea, “Luật Hồng Đức -Đại Việt Hình Luật”: http://lichsuvn.info/forum/showthread.php?t=27
14- Wikipedia, “Tự Đức/Vua có hiếu “:http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%
90% E1%BB%A9c#Vua_c.C3.B3_hi.E1.BA.BFu
15- Quốc Hội Nước CHXHCN Việt Nam, “Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 “:
http://luatlandco.com/van-ban/luat-hon-nhan-va-gia-dinh-nam-2000-17.aspx
16- Website Niê Kdăm,“ Luật tục Tây Nguyên với gia đình & hôn nhân”: http://linhnganiekdam.
vn/index.php/vh-dg-tay-nguyen/53-vh-dg-tay-nguyen/385- lut-tc-tay-nguyen-vi-gia-inh-a-hon-nhan
17- Lý Văn Phức, “ Nhị Thập Tứ Hiếu “:
http://www.maiyeuem.net/topic/99900/Nhi-Thap-Tu-Hieu Ly- Van-Phuc2424-truyen ----
18- Ngô Văn Lại (tuyển dịch), “ Minh Tâm Bảo Giám”:http://www.phongthuyhoingo.vn/diendan/showthread.php?t=4771
19- Thích Minh Châu,” NGƯỜI VIỆT NAM THƯƠNG MẸ KÍNH CHA QUA CA DAO TỤC NGỮ VIỆT NAM”: http://www.capcodoc.net /mp3player.xml/config.xml/config.xml/playlist.xml/index.php?option =com _content&task=view&id=1077&Itemid=
20- Nguyễn Trãi, “Gia Huấn Ca”: http://bacbaphi.com.vn/entertainment/showthread.php?14696-GiaHu%E 1 A%A5n-Ca-Nguy%E1%BB%85n-Tr%C3%A3i-Gia-ph%C3%A1p % -Gia-l%E1%BB%85
21-Nguyễn Du, “Truyện Kiều”: http://tusach.thuvienkhoahoc.com/wiki/Truy%E1%BB%87n
_Ki%E1%BB%81u,_Nguy%E1%BB%85n_Du/Ki%E1%BB%81u_b%C3%A1n_m%C3%ACnh_chu%E1%BB%99c_cha
22- Trần Lục, “Hiếu Tự Ca”: http://www.dunglac.org/index.php?m=home&v=detail&ia=9756
23- Tuệ Sỹ (dg), “Kinh Thiện Sanh”: http://www.budsas.org/uni/u-kinh-ahamtrung/trungaham135.htm
24- “Kinh Thánh Công Giáo”: http://www.dunglac.org/kinhthanh/cuuuoc.htm
25- Wikipedia, “Maria”: http://vi.wikipedia.org/wiki/Maria.
26- Tạ Thanh Bạch (dg), Trung Dung, (1st.ed) , ( Khai Trí, Sai Gòn.)
27- Charlie Nguyễn, “Hồi Giáo Xưa Và Nay”:http://sachhiem.net/CHARLIE/CN_TGHG/KinhKoran.php
28- Chân Lý Islam, “ Hiếu Thảo Với Cha Mẹ”: http://chanlyislam.net/home/modules.php?name=News&op=viewst&sid=2
29- Hải Long (website),”Kiến Trúc Nhà Thờ Họ Việt Nam”: http://www.gomxaydung.vn/Tin-kien-truc/Kien- truc-nha- tho-ho-Viet-Nam-Xay-dung-tho-ho-nhung-dieu-can-biet.html
30- Vũ Phong, “Cảm động cảnh 250 quỳ lạy, rửa chân cho bố mẹ”:http://dantri.com.vn/c135/s135- 604042/cam-dong-canh-250-hoc-sinh-quy-lay-rua-chan-cho-bo-me.htm
31- Hồng Nhung, “Giới trẻ khóc nức nở trong khóa tu Vu lan”http://vnexpress.net/gl/xa-hoi/nhip-dieu-tre/2012/08/gioi-tre-khoc-nuc-no-trong-khoa-tu-vu-lan/
32- Hellovietnam, “Lễ Đền Ơn Đáp Nghĩa Cha Mẹ Của Dân Tộc Raglai”:
http://diadanh.vn/Infopage.aspx?id_info=1384&Le-den-on-dap-nghia-cha-me
33- Huyền Trân, “ So Sánh động Vật Ăn Thịt, Ăn Cỏ,
Và Người”:http://vietsciences.free.fr/timhieu/khoahoc/thucpham/sosanhnguoivavat.htm
34. Nall Burns, Ed. Mc., and Ralph, Philip Lee, World Civilizations (Vol. I, 3rd.), New York: w.w.
Norton & Co. Inc., 1955.
35. Munn,N. L. Introduction to Psychology. Boston: Houghton Mifflin, 1962.
)()(
Ca nhac Thiếu Nhi - Đồng Dao
20- Nguyễn Trãi, “Gia Huấn Ca”: http://bacbaphi.com.vn/entertainment/showthread.php?14696-GiaHu%E 1 A%A5n-Ca-Nguy%E1%BB%85n-Tr%C3%A3i-Gia-ph%C3%A1p % -Gia-l%E1%BB%85
21-Nguyễn Du, “Truyện Kiều”: http://tusach.thuvienkhoahoc.com/wiki/Truy%E1%BB%87n
_Ki%E1%BB%81u,_Nguy%E1%BB%85n_Du/Ki%E1%BB%81u_b%C3%A1n_m%C3%ACnh_chu%E1%BB%99c_cha
22- Trần Lục, “Hiếu Tự Ca”: http://www.dunglac.org/index.php?m=home&v=detail&ia=9756
23- Tuệ Sỹ (dg), “Kinh Thiện Sanh”: http://www.budsas.org/uni/u-kinh-ahamtrung/trungaham135.htm
24- “Kinh Thánh Công Giáo”: http://www.dunglac.org/kinhthanh/cuuuoc.htm
25- Wikipedia, “Maria”: http://vi.wikipedia.org/wiki/Maria.
26- Tạ Thanh Bạch (dg), Trung Dung, (1st.ed) , ( Khai Trí, Sai Gòn.)
27- Charlie Nguyễn, “Hồi Giáo Xưa Và Nay”:http://sachhiem.net/CHARLIE/CN_TGHG/KinhKoran.php
28- Chân Lý Islam, “ Hiếu Thảo Với Cha Mẹ”: http://chanlyislam.net/home/modules.php?name=News&op=viewst&sid=2
29- Hải Long (website),”Kiến Trúc Nhà Thờ Họ Việt Nam”: http://www.gomxaydung.vn/Tin-kien-truc/Kien- truc-nha- tho-ho-Viet-Nam-Xay-dung-tho-ho-nhung-dieu-can-biet.html
30- Vũ Phong, “Cảm động cảnh 250 quỳ lạy, rửa chân cho bố mẹ”:http://dantri.com.vn/c135/s135- 604042/cam-dong-canh-250-hoc-sinh-quy-lay-rua-chan-cho-bo-me.htm
31- Hồng Nhung, “Giới trẻ khóc nức nở trong khóa tu Vu lan”http://vnexpress.net/gl/xa-hoi/nhip-dieu-tre/2012/08/gioi-tre-khoc-nuc-no-trong-khoa-tu-vu-lan/
32- Hellovietnam, “Lễ Đền Ơn Đáp Nghĩa Cha Mẹ Của Dân Tộc Raglai”:
http://diadanh.vn/Infopage.aspx?id_info=1384&Le-den-on-dap-nghia-cha-me
33- Huyền Trân, “ So Sánh động Vật Ăn Thịt, Ăn Cỏ,
Và Người”:http://vietsciences.free.fr/timhieu/khoahoc/thucpham/sosanhnguoivavat.htm
34. Nall Burns, Ed. Mc., and Ralph, Philip Lee, World Civilizations (Vol. I, 3rd.), New York: w.w.
Norton & Co. Inc., 1955.
35. Munn,N. L. Introduction to Psychology. Boston: Houghton Mifflin, 1962.
)()(
Ca nhac Thiếu Nhi - Đồng Dao
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét